Meudwyaeth

Wrth imi hunan-ynysu yma yn y tŷ, aeth fy meddwl ar grwydr at yr hunan-ynyswraig fwyaf dawnus a welodd y byd yma erioed. Rwy’n sôn am Emily Dickinson, bardd anhygoel o wreiddiol ei threiddgarwch. Am ugain mlynedd olaf ei bywyd anaml iawn y deuai allan o’i hystafell, heb sôn am fynd allan o’r tŷ. Yno y byddai gyda’i myfyrdodau a’i llythyrau a’i cherddi. O’i dyddiau ysgol gwrthododd blygu i dderbyn Calfiniaeth. Eithr datblygodd ryw gyfriniaeth bersonol, gan ei gweld ei hun mewn perthynas agos gyda Duw a Christ. O ran ei chrefydd yr oedd hi’n gwbl arbennig

Some keep the Sabbath going to church,
   I keep it staying at home
with a Bobolink for a chorister
   and an orchard for a dome.

Meddai hi wedyn am y ffordd y byddai pobol gynt yn credu:

Those dying then knew where they went,
   They went to God’s right hand;
That hand is amputated now
   And God cannot be found.

Mewn un llythyr mae’n dweud “Does gen i ddim parch at athrawiaethau.”

We both believe and disbelieve
   a hundered times an hour

Meddai am Iesu mewn cerdd arall:

He strained my faith...
Hurled my belief...
Wrung me with anguish...
Stabbed [me] while I sought His sweet forgiveness.

Ychydig sydd wedi canu am Iesu mewn ffordd mor rymus. Ond  go brin fod neb ychwaith, ar wahân i Ann Griffiths, wedi dangos y fath gariad tuag at Iesu. Lawer gwaith mae ei cherddi yn llawn sôn am fod yn briod â Iesu. Bydd rhai yn honni iddi wisgo gwyn bob dydd oherwydd ei bod am chwarae’r rhan yna, yn briodferch y Gwaredwr. Yr oedd ei charwriaeth gyda Christ yn angerddol, ond yn amhosib.

Chwilio am Iesu wnâi hi, a chael dysgeidiaeth ac athrawiaeth yn hollol ofer. Mewn un gerdd y mae hi’n dweud, pan fo pob cred wedi methu, o leiaf mae gweddi ar ôl:

At least to pray at last is left,
   Oh Jesus in the Air,
Your room I know not which it is -
   I'm knocking everywhere.

A dyna chi ar unwaith yn cofio ymchwil Ann Griffiths:

Byw dan ddisgwyl am fy Arglwydd,
    bod, pan ddêl, yn effro iawn
i agoryd iddo’n ebrwydd
    a mwynhau ei ddelw’n llawn.

Roedd Emily Dickinson, fel Ann Griffiths, yn defnyddio’r un ddelwedd, ei gweld ei hun yn briodferch i’r Iesu.

        I am ashamed - I hide - I hide
          What right have I to be a bride

Eto gwyddai fod ganddi addewid Duw y byddai hi yn dod i’r briodas honno,

        To that new Marriage, Justified
              through Calvaries of Love 

Dim ond athrylith a allai ganfod “Calfaria” yn y lluosog i ddisgrifio cariad diddiwedd Duw yng Nghrist. Ac wrth wynebu nosau a dyddiau diddig yn fy unigrwydd, bydd gweledigaethau Emily Dickinson yn gwmni a fydd yn fy syfrdanu ar bob tudalen.

Hanes y daith i Emaus a gawn ni yn y darlleniad o’r Efengyl sydd yn y Llithiadur ar gyfer heddiw. Fel mae’n digwydd, mae gen i atgofion melys iawn am fod yn Emaus yr adeg hon o’r flwyddyn tua chwarter canrif yn ôl. O leiaf, rwy’n credu mai yn Emaus yr oeddwn i, achos does neb yn siŵr iawn ble’n union mae’r pentref hwnnw.  Yn ôl ffrind i mi oedd wedi ei eni a’i fagu yn Jerwsalem, doedd yr enw’n golygu dim, a gan mai Iddew yw Nissim, doedd yr hanesyn o’r Testament Newydd ddim yn gyfarwydd chwaith. Ei farn ef oedd y gallai Emaus fod yn un o chwech neu saith o wahanol lefydd, ond wedi pendroni’n hir daeth i’r casgliad mai tref Arabaidd o’r enw Abu Gosh oedd y lleoliad mwyaf tebygol.

Pan gyrhaeddom ni yno, gwelsom eglwys ar y bryn gerllaw wedi ei chysegru i Arch y Cyfamod, a’r hanesyn am drigolion Ciriath-iearîm yn ei chludo i gartref Abinadab er  mwyn i’w fab, Eleasar, ofalu amdani. Roedd deall hynny fel petae’n cryfhau’r ddamcaniaeth mai yma’n wir y bu i Iesu dorri bara gyda’r ddau ddisgybl wedi iddo atgyfodi. Aethom ninnau yn ein blaenau i dŷ bwyta cyfagos lle cawsom ni gwmni pedwar o Arabiaid lleol dros damaid o ginio, a hwythau’n rhyfeddu o glywed ein stori ni am Emaus.

Un o’r fintai y diwrnod hwnnw oedd y diweddar Brifardd Dafydd Rowlands, ac fe sgrifennodd gerdd am y digwyddiad, dan y teitl “Abu Gosh”. Mae’n gorffen fel hyn:

Abu Gosh
Arabiaid sy’n byw ’ma nawr
Yn y pentre hwn ym mryniau Jwdea
Saith milltir a hanner o Jerwsalem
Saith milltir a hanner - os hynny -
O bobman.

Yr awgrym amlwg gan y bardd yw nad union leoliad Emaus sy’n bwysig o gwbl. Nid lle yw Emaus, ond profiad, sef cael y cyfle i gyd-deithio gyda Iesu, a dod i’w adnabod yn y mannau mwyaf annisgwyl.  Yn yr hanesyn yn y Testament Newydd, hwn oedd ymddangosiad cyntaf Iesu wedi’r Atgyfodiad, a’r hyn sy’n bwysig yw na wyddai’r disgyblion ei fod yn cadw cwmni iddyn nhw. Tybed sawl gwaith mae hynny wedi bod yn rhan o’n profiad ninnau wrth inni deithio ar hyd ffordd y ffydd? Ac fe wyddom mai yn y llefydd lleiaf tebygol y down i adnabod cariad a thosturi Iesu yn aml iawn.

Heno, fydd yna ddim rhannu bara pan ddaw hi’n fin nos yn Abu Gosh, er bod yr arferiad o ymgynnull i gymdeithasu ar derfyn dydd yn un o bleserau mawr cyfnod y Ramadan. Ond nid eleni, ynghanol y gwaharddiadau presennol. Bydd yr ymprydio’n ystod y dydd hefyd yn anos heb alwadau gwaith a dyletswyddau dyddiol i symud meddwl dyn. Ond ym mryniau Jwdea fel mewn sawl mosg yng Nghymru, ar strydoedd Jerwsalem fel ag yng Nghaerdydd neu yng Nghaernarfon, bydd daioni a thrugaredd yn amlygu eu hunain yn y sefyllfaoedd tywyllaf, waeth yn enw pa grefydd y bydd hynny’n digwydd.

Yn y pen draw, i’r un man y bydd ffordd y ffydd yn ein harwain, os byddwn yn arddel yr enw Emaus neu Abu Gosh.

Mwy o Eiriau

Rwyf wedi sôn mewn lle arall am sut mae geiriau’n newid eu hystyron neu’n magu bloneg yn y dyddiau rhyfedd hyn. Ystyriwch: ‘smai?/shwmae?’ ‘ti’n ok?’ ‘iechyd da!’ ‘cadw’n iawn?’, ‘cadw hyd braich’ (neu ddwy neu dair), ‘gweld o bell’ (a dim nes na hynny), ‘wela’i di’ (gobeithio).

Pethau oedd bedair wythnos yn ôl yn ddim mwy na geiriau llanw’n byw bob dydd, sy bellach yn drwm o ystyr.

Mae rheidrwydd wedi gorfodi llawer ohonon ni i droi at y byd rhithiol am y tro cyntaf i weithio, i weld ein ffrindiau a’n teuluoedd neu i addoli. Ond mae nifer ohonon ni oedd eisoes yn byw cryn dipyn o’n hamser yn y byd hwn wedi dod o hyd i gilfachau newydd hefyd. Yn fy achos i cynadleddau fideo ydy’r dechnoleg honno. Doeddwn i ddim ofn y dechnoleg, roeddwn wedi ei defnyddio, ond doeddwn i ddim yn dewis ei defnyddio. Bellach mae’n rhaid i mi ac fe fydd yn newid rhan o mywyd i am byth.

Rwyf wedi cyfweld pobl am swydd, wedi ‘mynd allan’ i ffarwelio â chydweithiwr, wedi cynnal myrdd o gyfarfodydd, cyfarfod ffrindiau coleg am baned, wedi ‘faceteimio’ fy mam a’m modrybedd ac wedi ymuno â gwasanaethau na fyddwn i byth wedi ymuno â nhw fel arall.

Ac yn sgil hyn oll mae geiriau wedi magu ystyron newydd yn y byd rhithiol yn ogystal.

Tra’n hiraethu am gyfarfod, ysgwyd llaw a chofleidio, onid ydan ni bellach yn gwerthfawrogi ‘cadw mewn cysylltiad’ (efallai bod eironi’r Saesneg ‘keep in touch’ yn gryfach) mewn ffordd arall?  A chyfarfod ‘wyneb yn wyneb’ wedi mynd i olygu rhywbeth gwahanol. Efallai ein bod ni’n gweld emosiwn ar sgrin nad ydan ni’n ei glywed dros y ffôn?

Rhai o’r ymadroddion sy’n britho’n sgyrsiau ni mewn ffordd na wnaethon nhw erioed o’r blaen ydy ‘wyt ti’n fy nghlywed i?’ ac ‘wyt ti’n fy ngweld i?’

Fy mantra i ar hyn o bryd ydy meddwl allan o’r bocs a pheidio meddwl y bydd popeth yn mynd yn ôl i mewn iddo fo. Pan ddown ni allan o hyn fyddwn ni ddim yn adeiladu ar yr un seiliau. Yn wleidyddol allwch chi fentro y bydd ein gelynion ni’n manteisio ar bob cyfle, yn gymdeithasol gobeithio y byddwn ni, o hiraethu am yr agosatrwydd oedden ni’n arfer ag o, yn ei werthfawrogi fwyfwy. O ran addoliad, mae pob adnodd a grëir yn lleol ar gael i’r byd i gyd ac yn cynnig cyfle i brofi amrywiaeth o leisiau a phatrymau addoliad.

Mae fy mam yn siarad ar y fideo â’m modryb. Maen nhw’n gymdogion ac wedi gweld ei gilydd bob dydd ers degawdau. Gobeithio y byddwn ni fel eglwysi yn gwrando’n fwy astud byth am y lleisiau hynny sy’n holi ‘wyt ti’n fy nghlywed i?’ ac ‘wyt ti’n fy ngweld i?’ ac yn estyn allan fwy nac erioed i gyffwrdd â nhw. Yn eironig efallai fe fydd y dechnoleg oedd yn hwyluso cyswllt o bellafoedd byd yn rhan annatod o’r estyn allan a’r cyfwrdd hwnnw yn bell ac yn agos.

Ni fethodd gweddi daer erioed…

Diddorol oedd deall fod y Pab Francis yn annog Catholigion i droi’n union at Dduw i geisio maddeuant os nad oedd offeiriad ar gael i’w harwain mewn cyffes yn ystod yr argyfwng presennol. Yn eu paratoadau ar gyfer y Pasg, mae’n arfer gan lawer o Gatholigion i ymweld ag offeiriad i gyffesu’u pechodau. Esboniodd y Pab ei bod yn gwbl bosibl iddynt nesáu at faddeuant Duw heb gael offeiriad wrth law.

A dyma feddwl am ein sefyllfa ni, gapelwyr ac eglwyswyr, y dyddiau hyn. Mae’n hadeiladau ar gau a’r cyfle i ni ddod at ein gilydd  i addoli dan  arweiniad gweinidog neu glerigwr, dyweder, wedi diflannu dros dro. Diolch, wrth gwrs, am ymdrechion glew y cyfryngau torfol a chymdeithasol i’n cadw ynghyd. Buom yn araf iawn at ei gilydd i fabwysiadu’r diwylliant digidol ac addasu iddo ac onid yw’n eironig fel mae Covid-19 wedi’n gorfodi ni, gerfydd ein clustiau ambell waith, i’r cyfeiriad hwnnw.

Ond nid yw hyd yn oed y cyfryngau cymdeithasol yn gallu llanw’r gwacter yn llwyr ychwaith. A phan mae’n byd yn newid yn syfrdanol a’n trefn feunyddiol yn chwalu, mae gofyn i ni yn ein bywyd personol addasu i sefyllfa newydd a mabwysiadu trefn amgen yn ein hunigedd mewn ymdrech i gynnal iechyd meddwl ac ysbrydol da.

Wrth feddwl, dyw unigedd ddim yn sefyllfa hollol anobeithiol i gyflawni hynny ychwaith  Hyd yn oed mewn sefyllfa fel hon dydyn ni ddim yn bell oddi wrth Dduw. Yn wir, gall unigedd ein helpu i nesáu at Dduw – dim ond i ni ddefnyddio’n hamser yn ddoeth.

Y ffordd orau i ddysgu am werth unigedd yw drwy edrych ar fywyd Iesu ei hunan. Rydyn ni’n darllen yn y Beibl fel y byddai’n mynd wrth ei hunan i le unig neu i ben mynydd i weddïo.  Byddai’n ymwahanu oddi wrth ei bobl, gweithgareddau bywyd bob dydd a gofynion ei weinidogaeth  er mwyn treulio amser yn unig gyda Duw.  Byddai’n gwneud hynny gyda’r hwyr neu’n gynnar yn y bore fel y gallai roi ei holl feddwl yn llwyr ar Dduw. Gwnaeth hynny wrth baratoi ar gyfer tasgau arbennig. Aeth allan i’r mynydd, er enghraifft, a threulio noson gyfan wrth ei hunan yn gweddïo ar Dduw cyn gwneud penderfyniad pwysig yn gynnar yn ei weinidogaeth, sef dewis ei ddeuddeg disgybl  A chododd yn gynnar a mynd ymaith i le unig i weddïo cyn dechrau taith bregethu drwy holl Galilea. Byddai’n troi at weddi mewn unigrwydd yng nghanol gofid mawr. Gwnaeth hynny cyn iddo gael ei restio pan aeth ymlaen ychydig oddi wrth ei ddisgyblion yng Ngardd Gethsemane i weddïo. Gweddi oedd sylfaen ei weinidogaeth.  Treuliodd sawl tro’n encilio i fannau unig i weddio ac mae’n ein hannog ninnau i droi at Dduw yn yr un modd er mwyn ini ddod i’w adnabod fel Tad. A mwy na hynny, fe’n dysgodd sut i weddïo.

Ydy, mae cyngor y Pab i’w braidd yr un mor berthnasol i ninnau. Yng nghanol ein hunigedd presennol, mae modd i ni fanteisio ar y cyfle euraidd sydd gennym i gysylltu’n union â Duw mewn gweddi i erfyn am ei faddeuant a’i gynhaliaeth mewn bywyd.