BLWYDDYN NEWYDD A DECHRAU O’R NEWYDD
Enid R. Morgan

 Yn y ffilm Clock yr oedd yr actor John Cleese yn gwneud ei orau i gyrraedd rhyw gyfarfod pwysig a phob math o ddamweiniau’n ei rwystro. Mewn un man mae e’n gorwedd mewn ffos ac yn ebychu, “Gallaf ddod i ben ag anobaith. Gobaith sy’n annioddefol.” Mae’n ein hatgoffa’n fachog nad teimlad ydi gobaith ond rhinwedd. Mae’r ymadrodd wedi bod yn help i mi chwerthin mewn gwahanol sefyllfaoedd dros y blynyddoedd, ac mae’n hynod berthnasol i’r rheini sydd wedi parhau i feddwl y bydd Brexit yn gyflafan. Ond bydd yn digwydd am fod cyflafan y banciau yn 2008 wedi cael ei chladdu’n gyflym a’r canlyniadau ariannol wedi cael eu priodoli i’r Undeb Ewropeaidd. Bydd Brexit yn digwydd a chyda llawer o newidiadau eraill, heb sôn am gyflafan yr amgylchfyd a’r anawsterau mawr a ddaw yn sgil hwnnw, mae’r cwestiwn sylfaenol yn debyg i “Beth ddaw ohonom ni?”

Dyma’r syniadau oedd yn pwyso arna i wrth baratoi pregeth ar gyfer Sul ola’r Adfent ac fel Anglican ufudd yn dechrau o’r Efengyl osodedig ar gyfer y Sul yn y llithiadur. Diau bod amryw o bobl C21 yn tybio mai mater arbenigol iawn yw’r llithiadur ac nad ydyw o ddiddordeb nac o bwys i ddarllenwyr Agora. Ond rhinwedd y lithiadur yw ei fod yn eich gorfodi i dalu sylw i ddarnau ysgrythurol nad ydych wedi gweithio arnyn nhw o’r blaen.

Felly, heb fanylu mwy nag sydd raid, y mae’r Llithiadur Diwygiedig Cyffredin yn dilyn trefn tair blynedd gan ddechrau gyda Mathew, wedyn Marc ac wedyn Luc, gan dafellu Efengyl Ioan ym mhob blwyddyn. Y mae’r ysgolheigion yn mynnu bod hyn yn dychwelyd at batrwm darlleniadau’r Eglwys Fore wrth i’r ‘Testament Newydd’ ymffurfio mewn gwahanol gymunedau.

Eleni felly dyma ni’n dychwelyd at Efengyl Matthew. Mae edrych ar y darlleniadau perthnasol i’r ymgnawdoliad ym Mathew a Luc yn hynod ddiddorol oherwydd y mae hi’n glir bod Mathew yn ysgrifennu stori sy’n mynd i fod yn berthnasol i’r Iddewon hynny oedd wedi eu gwasgaru o Jerwsalem ar ôl i Vespasian a’u filwyr lwyr ddileu’r Deml. Yr oedd llawer o’r Iddewon wedi ffoi i Antioch a phawb ohonynt wedi dychryn, wedi eu harswydo ac yn dyfalu beth ar y ddaear allai ddigwydd nawr bod ffocws a chanolbwynt crefydd a hunaniaeth y genedl wedi eu dinistrio. Yr oedd eu byd wedi dod i ben.

Yn nehongliad Alexander John Shaia yn ei gyfrol Heart and Mind, mae Efengyl Mathew wedi ei llunio i ateb y cwestiwn ‘Sut ddylen ni fyw yn wyneb y dinistr sydd wedi digwydd?’ Wrth gwrs, yr oedd cyflafan yr Iddewon yn llawer mwy dwys na’n hargyfwng presennol ni, ond yr un yw’r broblem. Sut mae dygymod, wynebu newid pan mae cymdeithas fel petai’n dymchwel o’ch cwmpas?

All yr efengyl hon yn arbennig fod o help i ni?

Y drafferth gyda setiau preseb y Nadolig, dramâu Nadolig, a’r carolau Nadolig hyd yn oed, yw eu bod yn cywasgu’r straeon yn un ac fe gawn rhyw datws stwnsh o stori gyda’r bugeiliaid, yr angylion, y doethion, y defaid a’r ychen i gyd yn cael eu casglu ynghyd, ac eglurder a pherthnasedd yr Efengylau unigol mewn perygl o fynd ar goll.

Joseff yw prif gymeriad stori’r Nadolig yn Efengyl Mathew – Joseff, gŵr Mair, sy fel petai’n cynrychioli’r gymuned Iddewig. Y mae’n ŵr cyfiawn, yn credu ym mhwysigrwydd y ddeddf, yn y traddodiadau a’r ‘pethau’ gorau yn hanes ei genedl. Y mae dechrau’r bennod yn swnio fel ach deuluol ac fe fyddai’r enwau wedi bod yn ddealladwy ac yn llawn swyn a chyfaredd i’r Iddewon yn Antioch oedd yn gyfarwydd â’u hanes. Ond oherwydd ein hanwybodaeth o’r Hen Destament maen nhw bron yn annealladwy i gynulleidfa heddiw, ac anaml iawn y mae’r geiriau’n cael eu darllen oherwydd hynny.

Nid chwilio achau drwy dystysgrifau nac oherwydd genedau teuluol sydd yma ond hanes ffydd, perthynas y genedl â Duw, y ffyddloniaid a’r anffyddloniaid, yr ufudd a’r anufudd, y da a’r drwg. Y mae’r stori’n dod i’w huchafbwynt yn stori Iesu, uchafbwynt sy’n gychwyn newydd. Cafodd Joseff weledigaeth newydd o ‘ewyllys Duw’. Pe bai Joseff wedi dilyn y ddeddf, fe ddylai fod gadael i Fair gael ei llabyddio. Yr oedd yn ddigon o ddyn i ymwrthod â’i chosbi, ond ei fwriad oedd gadael iddi wynebu sgandal a chywilydd ar ei phen ei hun. Dyna’r gorau y gellid yn rhesymol ddisgwyl i ddyn ‘cyfiawn’ ei wneud. Ond y mae’r negesydd yn ei brocio i fod yn ddyn sy’n gallu mentro dehongli drosto’i hun, i fod yn hael, i weld y potensial mewn baban a’r angen i anwylo ac amddiffyn bywyd ei fam.

Y mae Joseff (fel Iddewon Antioch) yn wynebu newid aruthrol yn ei fywyd ac yn mentro ar daith o ymddiried yn Nuw, beth bynnag ddaw, am ei fod wedi mentro’i farn ei hun, a gweithredu’n gariadus wrth wrthod llymder y ddeddf. Mae e’n gwneud hynny ar sail yr addewid bod Duw yn Emaniwel, ar ei ochr ef, ar ochr Mair, ar ochr y plentyn. Y mae’n golygu ymddiried i’r dyfodol gydag argyhoeddiad mai cariad a gwerthfawrogi bywyd yw ffordd Duw. Dyna ystyr y stori i bobl wedi drysu ac wedi dychryn a’u byd yn dymchwel o’u cwmpas. Tu hwnt i ddeddfau, tu hwnt i arfer da, tu hwnt i ysyriaeth pentref, tu hwnt i’r rhesymol.

Wrth gwrs, yn Luc mae’r stori i gyd am Fair a’r digwyddiadau’n dra gwahanol. Ond y peth godidog yw mai’r un yw’r ystyr! Ymateb Mair i’r angel lefarodd wrthi hi oedd: “Bydded i mi yn ôl dy air di” – mynegiad clasurol o ymddiriedaeth syml yn Nuw.

Mae darllen Efengyl Mathew o’r safbwynt hwn, neu drwy’r sbectol hon, yn rhywbeth all ein cynnal ni yn y blynyddoedd sy’n dod. Mae hi’n efengyl dechrau’r daith o’r newydd, ac erbyn 2023 byddwn ninnau wedi dysgu gwersi newydd, annymunol ac anodd yng nghwmni’r efengylau eraill. Dydi hyn ddim yn golygu bod yn oddefol, ond gweithredu fel unigolion a chymunedau mewn ffordd greadigol, trwy fod yn bobl sy’n ymddiried yn Nuw, i amddiffyn y gorau y gwyddom amdano, ac i ofalu am ein gilydd ac i amddiffyn y cread. Oherwydd, heb wneud y pethau hynny, gall etholiadau cyffredinol fod yn bethau pitw.

A dyma stori o ddoethineb gwerin i godi gwên.

Mewn dosbarth derbyn plant bach yn Sir Fôn, clywodd yr athrawes sgwrs rhwng geneth a bachgen pedair oed. Yr oedd y bachgen newydd gael ail frawd bach ac fe gyhoeddodd yn hyderus: “Pan fydda i’n fawr, fe fydda i’n cael tair merch!”

“Hwff!” atebodd y ferch. “Wyddost ti ddim bod rhaid i ti gym’yd be ddaw.”

Duw yr holl genhedloedd

O Dduw yr holl genhedloedd,
dy holl broffwydi gynt
fu’n herio pob sefydliad
a phob brenin ar ei hynt.
Onestrwydd sydd yn werthfawr
a’r gwir a saif rhyw ddydd,
dy heddwch a’th gyfiawnder
ynghlwm wrth gariad fydd.

O Dduw, mewn dyddiau dyrys
a chelwydd fel y gwir,
â’r grymus yn eu balchder
yn gwrthod cerydd clir.
Pan welir chwant yn rhinwedd
a chyfiawnder yn y baw,
O am i’n harweinyddion
ddewis dy ddehau law.

Boed iddynt weld doethineb
gan herio’r freuddwyd gau,
wrth arwain gwlad ymdrechgar
ar lwybrau sy’n iacháu.
Boed iddynt weledigaeth
sy’n parchu cyfraith dda,
rhoi heibio pob uchelgais
a herio’r ffug sy’n bla.

O Dduw yr holl genhedloedd,
i’r rhai sydd wrth y llyw
boed iddynt weld cyfiawnder
yn fendith dynolryw,
Y gwir a ddaw â rhyddid
a dewrder loywach nen,
a’r wlad a garwn ninnau
a wêl y da yn ben.

Carolyn Winfrey Gillette; trosiad J.O.
(Tôn: Llangloffan)

Rhoddir caniatad i ddefnyddio’r emyn yn rhad / Permission is given for free use of this hymn, gyda diolch i emynyddes.

Gellir gweld rhagor o emynau ar ei gwefan.

Y dydd o brysur bwyso …

Why don’t you stand up for what your constituents voted for? I think it’s disgusting!

Fe waeddwyd y geiriau hyn gan y ferch o’r Cymoedd oedd yn eistedd tu cefn i mi yn sesiwn holi ac ateb yr eglwysi yn etholaeth Castell-nedd. Fe enynnodd y sylw don o gymeradwyaeth gan y rhan fwyaf o’r gynulleidfa, ac roedd hi’n anodd i Christina Rees, AS, gael gwrandawiad i’w hateb – sef y byddai Brexit yn niweidio’r union bobl oedd yn eistedd o’i blaen.

Yn yr eiliad yna y sylweddolais fod y Blaid Lafur wedi colli ymddiriedaeth ei phobl ei hun, yng nghymoedd de Cymru gymaint ag yn nhrefi diwydiannol gogledd Lloegr, ac mai mwyafrif sylweddol i’r Ceidwadwyr fyddai canlyniad yr etholiad. O’r acenion a’r sylwadau wnaed gan y gynulleidfa ar faterion eraill yn ystod y sesiwn, mae’n amlwg mai cefnogwyr traddodiadol Llafur oedd wrthi. Roedden nhw’n dal yn gefnogol i Wasanaeth Iechyd Gwladol, i hawliau yn y gweithle, i wariant cyhoeddus. Ond roedden nhw hefyd yn awchu am ymadael â’r Undeb Ewropeaidd – Undeb a oedd, meddent, wedi newid yr economi leol ac arwain at grebachu’r diwydiant dur yn Aberafan, sugno buddsoddiad a swyddi o’r Cymoedd i fannau eraill yn Ewrop, a gorfodi eu plant i symud o’u cynefin i chwilio am waith. Doedden nhw ddim yn gallu deall o gwbl pam yr oedd eu Haelod Seneddol nhw yn ymladd dros yr union wrthwyneb i’r hyn yr oedden nhw wedi pleidleisio drosto ym Mehefin 2016.

Fe sylweddolodd nifer o’r ymgeiswyr eraill beth oedd yn digwydd, a bu i bron bob un rywbryd yn ystod y noson ddweud: “Rydych chi wedi pleidleisio dros y Blaid Lafur am ganrif – ac i beth?” Cymeradwyaeth bob tro – hyd yn oed i’r Ceidwadwr! Fe gadwodd Christina Rees ei sedd ar Ragfyr 12, ond gyda mwyafrif wedi’i haneru, a gyda’r Ceidwadwr yn ail. Am y tro cyntaf ers 1959, fe gafodd hwnnw dros 10,000 o bleidleisiau (ac roedd poblogaeth Castell-nedd yn dipyn mwy ym 1959 nag ydyw heddiw).

Beth bynnag arall feddyliwch chi am Boris Johnson, mae’n feistr ar y slogan etholiadol llwyddiannus. Mae Take Back Control yn llefaru o hyd i bobl y Cymoedd – pobl sydd wedi dioddef syniadau pobl eraill yn cael eu gwthio arnynt ers i’r Cymoedd droi o fod yn rhai amaethyddol i fod yn rhai diwydiannol. Mi roedd Get Brexit Done yr un mor effeithiol.

Mae pobl y Cymoedd, a llawer man arall, wedi gwylio’n syfrdan wrth i Senedd San Steffan fethu cytuno ar ddim am dair blynedd a hanner. Pobl ‘glyfar’ yn chwarae gemau seneddol heb fedru esbonio i drwch y boblogaeth i beth na pham. Roedd addewid Mr Johnson mai un ffordd yn unig oedd o ddiweddu hyn – nid ail refferendwm na rhagor o negodi, ond cyflawni canlyniad refferendwm 2016 – yn neges syml a chlir. Wrth i mi sgrifennu hyn ar Ragfyr 17, mae ei gabinet wrthi yn gosod y cyfreithiau yn eu lle i wireddu’r addewid.

Roedd canlyniad yr etholiad yng Nghymru yn debyg iawn i’r canlyniad yn Lloegr, sef darlunio ac agor ymhellach y gagendor rhwng y brifddinas a gweddill y wlad. Mae un o fy merched yn byw yn Putney – yr unig sedd ym Mhrydain gyfan i Lafur ei chipio gan y Ceidwadwyr. Rydw i’n byw yng Ngogledd Caerdydd – yr unig sedd yng Nghymru lle cynyddodd y Blaid Lafur ei mwyafrif dros y Ceidwadwyr (er i Jo Stevens yng Nghanol Caerdydd ddod yn agos iawn at gyflawni’r un gamp). Mae’n swyddogol, felly – mae fy nheulu i yn gyflawn aelodau o’r metropolitan élite.

Pobl fel fi, felly, ddylai fod yn gwrando fwyaf astud ar bobl fel y ferch y tu cefn i mi yng Nghastell-nedd. Rydym wedi methu’n lân â deall rhwystredigaeth cynifer o’n pobl at wleidyddiaeth sy’n gêm yn hytrach nag yn fodd o wella bywydau pobl, sy’n fwy o seiat na ffordd o ddatrys problemau. Mae’r mantra a ailadroddwyd droeon gan ymgeiswyr yn y cyfryngau (ac yn nau, o leiaf, o gyfarfodydd holi’r eglwysi yng Nghymru), nad oedd pobl a bleidleisiodd i ymadael â’r Undeb Ewropeaidd yn gwybod dros beth yr oedden nhw’n pleidleisio, yn darlunio’r dirmyg sydd gan yr élite at y werin datws. Roedd sylw fy nghymydog yng Nghastell-nedd yn darlunio’r annealltwriaeth lwyr o pam na all ein harweinwyr wrando ar y bobl maen nhw’n ceisio’u harwain.

Nid mater o bolareiddio rhwng ‘Gadael’ ac ‘Aros’ yn unig yw hyn. Mae ymchwil Coleg y Brenin, Llundain, yn dangos fod yna gryn dipyn yn gyffredin rhwng pobl bleidleisiodd y naill ffordd a’r llall – ac nad yw cri Boris Johnson y bore wedi’r etholiad, Let the healing begin, mor afrealistig ag y tyb rhai.

Y darlun poblogaidd yn y prifddinasoedd yw bod y sawl a bleidleisiodd i ymadael â’r Undeb Ewropeaidd yn ddynion boliog â thatŵs, yn hiliol ac yn rhagfarnllyd eu hagweddau, ac yn ddi-addysg. Fe ddylai ystyried am eiliad yn unig ddweud wrthym nad felly mae 52% o bleidleiswyr ynysoedd Prydain! Doedd neb yn cyfateb i’r disgrifiad hwnnw yng nghyfarfod Castell-nedd. Yn wir, mamau’r cwm oedd y mwyaf llafar o blaid Brexit, a rhesymau asgell chwith ynghylch datblygu’r economi a lleihau nerth y grymoedd economaidd oedd ganddynt am hynny. Soniodd neb am fewnfudo.

Mae hi hefyd yn rhan o fytholeg y refferendwm fod pobl a bleidleisiodd ‘Gadael’ yn ddigymrodedd. Nid felly yn Nhŷ’r Cyffredin; methiant yr Aelodau Seneddol o blaid Aros i gyfaddawdu sydd wedi ein dwyn i’r sefyllfa bresennol. Mae ymchwil academaidd yn dangos fod yr un duedd ymysg y boblogaeth yn gyffredinol – yr ochr Aros sy’n ei chael hi’n anodd i wrando a chyfaddawdu, nid yr ochr Gadael. Y methiant hwnnw a’r chwalfa etholiadol ddaeth yn ei sgil sy’n golygu y gall Mr Johnson nawr wthio drwodd Brexit caletach nag yr oedd hyd yn oed y rhan fwyaf o’i gefnogwyr ei hun am ei weld.

Y wers, felly? Gwrandewch! Mae angen i’r Blaid Lafur, y Democratiaid Rhyddfrydol a Phlaid Cymru wrando’n astud iawn ar y bobl maen nhw’n ceisio’u denu i’w corlan. Mae’r Blaid Lafur yn enwedig mewn sefyllfa anodd iawn y tu allan i Gaerdydd. Fe gollwyd pob un ond un o’i seddi yng ngogledd Cymru, ac fe fu ymgeiswyr llwyddiannus y Ceidwadwyr yno yn ymgyrchu’n galed iawn ar y Gwasanaeth Iechyd. Mae methiant Llywodraeth Cymru i ddatrys sefyllfa ofnadwy Bwrdd Iechyd Betsi Cadwaladr yn mynd i beri trafferthion mawr iddynt yn etholiadau’r Cynulliad ym mis Mai 2021.

Am ryw reswm, mae’r cyfryngau Prydeinig wedi methu rhoi sylw i sgandal gwasanaethau mamolaeth Bwrdd Iechyd Cwm Taf – sgandal cyn waethed ag unrhyw beth sydd wedi digwydd yn Lloegr. Dyma’r Bwrdd Iechyd sy’n gwasanaethu llawer o gymoedd de Cymru, ac mae’r ffordd y caniatawyd i’r sefyllfa waethygu er bod pryderon wedi eu codi droeon, ac er gwaethaf sawl ymgais i chwythu’r chwiban, yn codi llawer o gwestiynau ynghylch a yw llywodraethwyr Caerdydd yn gwrando ar y cymoedd sydd gerllaw iddynt. Mae ymchwiliadau yno yn parhau, a fydd dim ond angen i un papur newydd neu sianel deledu Brydeinig afael yn y stori i enw da’r Blaid Lafur ynghylch y Gwasanaeth Iechyd gael ei ddarnio’n llwyr.

Mae Plaid Cymru hefyd mewn trafferthion. Fe lwyddon nhw i gynyddu eu mwyafrifoedd yng Ngwynedd a Cheredigion – ardaloedd a bleidleisiodd dros Aros – drwy ganolbwyntio ar Brexit. Fe dorrwyd y mwyafrif yn Nwyrain Caerfyrddin a Dinefwr am yr un rheswm. Ond yng ngweddill Cymru, trydydd neu waeth ddaethon nhw ym mhob sedd. Does dim un sedd darged realistig ar lefel San Steffan bellach i Blaid Cymru; dim ond ymladd i gadw’r pedair sydd ganddyn nhw fydd eu hanes am y tro, a hynny heb y fantais o allu addo parhau i ymladd dros Aros. A fydd y Blaid yn gallu gwrando ar eu cefnogwyr hwythau – llawer ohonynt yn fwy Ewrosgeptig na’u harweinyddiaeth – a llunio naratif newydd ar gyfer Cymru y tu allan i’r Undeb Ewropeaidd?

Mae’n debyg mai’r peth caredig yw tynnu llen dros helynt y Democratiaid Rhyddfrydol. O fewn y flwyddyn nesaf byddant wedi colli prif bwrpas eu bodolaeth. Nid yw eu hymarweddiad, a’r holl siartiau bar amheus, wedi ennill lawer o ffrindiau iddynt, hyd yn oed ymhlith pobl sydd yn agos iawn atynt o ran polisi – fel y dangosodd gorfoledd anhygoel Nicola Sturgeon o weld Jo Swinson yn cael ei threchu.

Fe fydd y gêm wleidyddol yn parhau, wrth gwrs, er o dan amodau newydd sicrwydd Brexit. Ond y cwestiwn sylfaenol ac arhosol i bawb sy’n poeni am ddyfodol ein gwlad yw a fydd y bobl sydd yn llywio’r wlad – yn yr eglwysi, y trydydd sector, y cyfryngau a sefydliadau eraill, yn ogystal â’r pleidiau gwleidyddol – yn dysgu eto sut i wrando. Gwrando ar ei gilydd, ie, ond yn bwysicach gwrando ar bobl gyffredin. Fe fydd Brexit yn cyflwyno newidiadau mawr i’n heconomi ac i’n cymunedau; fe fydd effeithiau’r argyfwng hinsawdd yn newid llawer mwy. Gallwn ymdopi â hyn dim ond trwy wrando ar y gwir arbenigwyr ynghylch eu cymunedau, sef y bobl sy’n byw yno ac yn eu cadw i fynd. Y gwleidyddion fydd yn gwneud hynny fydd yn hawlio ein parch a’n cefnogaeth yn y pen draw.

Gethin Rhys

Mae’r Parch. Gethin Rhys yn Swyddog Polisi i Cytûn (Eglwysi ynghyd yng Nghymru), ond barn bersonol a fynegir yn yr ysgrif hon, a ysgrifennwyd ar 17 Rhagfyr 2019.