Prin yw’r sylw a roddwyd yn y wasg Gymraeg a Chymreig i’r newyddion a ryddhawyd  yn ystod y pythefnos ddiwethaf am y diweddar Jean Vanier, sylfaenydd cymunedau L’Arche, athronydd a diwinydd Cristnogol, ac aelod amlwg, mawr ei barch o’r Eglwys Rufeinig Gatholig.

Ganed Vanier yng Ngenefa yn 1928 ac fe’i haddysgwyd yn Ffrainc a Lloegr. Ar ôl treulio cyfnod yn y Llynges astudiodd athroniaeth ym Mharis gan gwblhau ei ddoethuriaeth yno ond yna, yn 1964, gadawodd y brifysgol a sefydlu cymuned gyntaf y mudiad L’Arche yn Trosy-Breuil, Ffrainc ar gyfer pobl ag anawsterau dysgu. Cam arloesol ar y pryd, oherwydd yn chwedegau’r ganrif ddiwethaf roedd pobl ag anableddau dysgu yn cael eu cadw o dan glo mewn sefydliadau mawr ac amhersonol. Ond roedd gan Vanier syniadau gwahanol. Credai yng ngwerth yr unigolyn a’r modd y gallai pobl ddysgu oddi wrth ei gilydd beth bynnag eu gallu. Ei awydd oedd sicrhau bywydau mor lawn â phosib i bobl ag anableddau dysgu ac i’r perwyl hwn credai y dylent fyw ochr yn ochr â’r sawl a fyddai’n gofalu amdanynt mewn cymunedau bychain. Meddai gwefan y mudiad: ‘L’Arche is a worldwide federation of people, with and without learning disabilities, working together for a world where all belong’.

Dros y blynyddoedd datblygodd L’Arche i fod yn fudiad rhyngwladol gyda dros 130 o gymunedau wedi’u sefydlu mewn nifer o wledydd, gan gynnwys Cymru.   Parhaodd Vanier i fyw yn y gymuned wreiddiol a sefydlodd yn Trosy-Breuil hyd at ei farwolaeth yn 2019. Bu’n fawr ei barch ac yn arbennig felly yn yr Eglwys Rufeinig Gatholig. Wythnos cyn ei farwolaeth cysylltodd y Pab Francis ag ef i ddiolch iddo am ei wasanaeth a’i weinidogaeth. Derbyniodd sawl anrhydedd am ei waith a bu’n gyfrifol am dros 30 o gyfrolau. Ysgrifennodd y cofiannydd adnabyddus Kathryn Spink gofiant iddo ‘The Miracle, The Message, The Story.’ Yn ddi-os gwnaeth Vanier wahaniaeth aruthrol nid yn unig i fywydau pobl ag anawsterau dysgu ond i’r gwirfoddolwyr oedd yn byw yn y cymunedau. I filoedd yr oedd yn eicon.

Ond rhyw bythefnos yn ôl cyhoeddwyd datganiad ac adroddiad gan L’Arche a oedd yn sôn am honiadau a wnaed gan chwe gwraig yn tystio i’r ffaith iddynt gael eu camdrin yn rhywiol ganddo.  Ar y pryd roedd y chwech yn derbyn arweiniad ysbrydol gan Vanier ac fe’u siarsiwyd i beidio â sôn wrth neb am yr hyn a ddigwyddodd. Er nad yw Jean Vanier bellach yn medru amddiffyn ei enw da, canfu’r ymchwiliad bod tystiolaeth y gwragedd yn gredadwy ac yn gwbl annibynol o’i gilydd. Nid oedd unrhyw awydd gan y gwragedd i ddial ond yn hytrach roeddent yn awyddus i’w profiadau gael eu defnyddo er mwyn osgoi unrhyw ddigwyddiadau tebyg yn y dyfodol. (Pwysleisiwyd yn yr adroddiad nad oedd Vanier wedi camdrin unrhyw un o’r bobl ag anawsterau dysgu oedd yn byw yng nghymunedau L’Arche).

Bu’r newyddion yn destun siom a gofid i filoedd ar draws y byd a oedd yn ystyried Jean Vanier fel sant. Er hynny, rhaid canmol L’Arche am gomisiynu ymchwiliad annibynol ac am fod yn gwbl agored a thryloyw wrth gyhoeddi’r canlyniadau.

Mae’r hanes trist hwn yn ein hatgoffa fel y gall pob un syrthio i demtasiwn, hyd yn oed rhywun fel Jean Vanier a fu’n gyfrifol am gymaint o waith arloesol ond a achosodd hefyd y  fath boen a dioddefaint.

Dynoliaeth ar ei gorau ac ar ei gwaethaf, yn yr un person.   

Pa Dduw …

Yn yr Hen Destament , mae Duw yn mynegi ei ddicter trwy drais yn uniongyrchol a hefyd yn anuniongyrchol trwy orchymyn ei ddilynwyr i’w gyflawni. Mae ei gosbedigaethau’n llethol.

Cymerwn hanes Noah. Duw yn penderfynu difa dynolryw oddieithr un teulu a oedd yn ddieuog o bechod ac yn barod i wrando arno. Yn ôl yr ysgolheigion, mae’r stori’n seiliedig ar un o fythau diwylliant Babilon, sef Uta-Napisthim, ac mae nodweddion o’r chwedl yn perthyn i fytholegau hŷn mewn ddiwylliannau eraill. Alegori yw’r hanes, meddir , yn pwysleisio gwerth moesoldeb a phwysigrwydd ffyddlondeb i Dduw. Fodd bynnag, yn ôl arolwg barn ar ffurf pôl piniwn Gallup yn 2006, roedd 50% o boblogaeth Unol Daleithiau America yn derbyn bod y stori’n llythrennol wir, a thrwy hynny yn mynegi eu canfyddiad derbyniol o Dduw fel ‘bod’ neu ‘rym’ treisgar. Pan ddaeth dioddefaint mawr o ganlyniad i’r tswnami yn Asia yn 2004, dehonglwyd y digwyddiad gan lawer nid fel effaith symudiad plat tectonig ond fel cosbedigaeth gan Dduw am bechodau’r bobl yn yfed a dawnsio yn y tai-tafarnau a thorri rheolau crefyddol.

Mae ymdriniaeth o ferched yn yr Hen Destament yn ddychryn. Nid ydynt ond gwrthrychau i’w treisio neu i fargeinio â hwy – yn ddim ond megis gwerin gwyddbwyll yn ymwneud dynion â’i gilydd wrth ymgiprys am oruchafiaeth ‘foesol’ a bodloni Duw. A beth am Abraham, yn barod i aberthu ei fab ei hun pe bai raid er mwyn ennill ffafr Duw? Neu Jefftha, yn aberthu ei ferch ei hun i ddiolch am gymorth Duw i ddinistrio’r Ammoniaid?

Moses, fel cosb i’r bobl wedi iddo ddinistrio’r llo aur, o dan arweiniad Duw, a barodd i lwyth offeiriadol Lefi ladd oddeutu tair mil o bobl.  Ymhellach, mae Duw yn annog Moses i ymosod ar y Midianiaid. Yn y frwydr, lladdwyd y gwŷr i gyd ond arbedwyd bywydau’r merched a’r plant gan ei fyddin. Cynddeiriogwyd Moses gan hyn a gorchmynnodd i’w filwyr ladd y bechgyn ynghyd â’r merched nad oedd yn wyryf, ac iddynt gymryd y genethod a’r merched gwyryf yn eiddo iddynt hwy eu hunain. Dioddefodd y Midianiaid genedl-laddiad yn eu gwlad eu hunain. Cenedl arall a ddaeth yn wrthrych trais Duw oedd y Moabiaid pan alwodd ar Moses i dorri eu pennau i’w crogi yn wyneb yr haul. Druan hefyd â’r Amoriaid, yr Hethiaid, y Pheresiaid, yr Hefiaid, y Jebusiaid a’r Canaaneaid.

A yw hyn oll yn peri anesmwythyd ynom? Ai dyma Dduw Iesu? Duw Dewi Sant?

‘Cerddaf o’r Hen Fapiau’: Cyfrol ‘unigryw’ o gerddi gan y Prifardd Aled Jones Williams.  Lansiad: Morlan, Aberystwyth, 6 Mawrth 2020.  51 o gerddi – yn llaw’r bardd – wedi eu rhwymo’n gain – rhediad cyfyngedig o gopïau ffacsimili – ar gael trwy’r post neu yn y lansiad.  Medrwch archebu copi ar y wefan drwy glicio YMA neu www.cristnogaeth21.cymru a mynd i’r adran Newyddion.

Un llyfr. Dau berson.

Yn ddiweddar, rwyf wedi bod yn gwrando ar ddau berson yn y gwaith sydd weithiau’n trafod eu ffydd ag eraill.

Maen nhw’n aelodau o wahanol eglwysi yn yr un dref. Pan fo hi’n sộn am ei Beibl, mae’n gweld cymhelliad i gynnwys pobl; tra ei fod ef yn gweld cymhelliad i eithrio.

Mae hi bob amser yn sôn am gydraddoldeb; ond ei reddf ef yw rhagfarn. Mae hi’n gweithio i geisio lleddfu poenau pobl yn y byd hwn. Ond iddo ef y byd nesaf yw’r cyfan sydd i’w weld o bwys.

Yn ei hanfod, mae hi’n gweld ei Beibl fel cymhelliad i garu; tra mai’r hyn y caiff ef o’r un llyfr yw pechod a barn gyfiawn Duw.  

Un llyfr. Dau berson. Dau fyd-olwg gwahanol.

Mae hyn yn gwneud i mi bwslo mai’r hyn yw’r Beibl, mewn gwirionedd, yw drych; a bod yr hyn a welwn ynddo wrth ei ddarllen yn aml yn adlewyrchiad ohonom ni ein hunain.

Efallai mai dyna paham y dylem fod yn gweithio at fodelu ein ffydd ar Iesu – nid ar ddrych ohonom ni’n hunain. Un Iesu cyson sy’n rhedeg drwy’r cyfan. Neu fel arall, mae perygl ein bod ni’n gallu bod mor ddi-gariad a rhagfarnllyd fel y gall unrhyw beth fod yn bosib. Dyna sut mae arweinwyr eglwysig yn Affrica yn gallu galw am ddienyddio pobl hoyw; a Franklin Graham yn America yn gallu darlunio Donald Trump fel cennad dros Dduw.  

Felly, heddiw, beth am weithio ar gryfhau ein ffydd, nid wrth edrych yn y drych, ond gan edrych fwy i gyfeiriad Iesu, perffeithydd ein ffydd. Efallai mai dyna sut y gallwn dyfu i fod yn blant y Gwynfydau.

‘Cerddaf o’r Hen Fapiau’: Cyfrol ‘unigryw’ o gerddi gan y Prifardd Aled Jones Williams.  Lansiad: Morlan, Aberystwyth, 6 Mawrth 2020.  51 o gerddi – yn llaw’r bardd – wedi eu rhwymo’n gain – rhediad cyfyngedig o gopïau ffacsimili – ar gael trwy’r post neu yn y lansiad.  Medrwch archebu copi ar y wefan drwy glicio YMA neu www.cristnogaeth21.cymru a mynd i’r adran Newyddion.

Goleuo

Fe ddaeth yn fis bach. Ac roedd synau’r casglwyr calennig – clatsh rhythmig eu sgidie wrth groesi’r beili, cynghanedd rhyfedd eu cyd-chwerthin ac undod unsain eu Blwyddyn Newydd Dda – yn dal i ganu yng nghlustiau’r cof. Yn dihuno seiadau di-synnwyr y lili-wen-fach. Yn rhagfynegi’r atgyfodiad oesol oedd eisoes yn stwrian dan donnau’r cymoedd a’r esgeiriau.

Yn cyd-stwrian â’r mynydd ei hunan roedd holl gelloedd byw-byw-byw corff a meddwl a dychymyg ei gyd-ymdeithwyr. Tra fod y fam ddaear yn huno roedd arall-olau tywyllwch yn llusern lachar er di-huno a chywain pobl y mynydd ynghyd. Yn y ffermdai. Yn y dafarn. Yn yr addoldy. Yn holl anheddau cymdogaeth y Cyd. I gyd-greu. I gydymaddysgu. I gyd. Yma. Ynghyd.

Nes mlaen, wedi i’r haul ad-ennill ei awydd a’i hyder i belydru’i wres i groth holl gelloedd byw-byw-byw y bobl hyn a’u daear, roedd cymanfaoedd mawr y ‘cynaeafu a’r cneifo’ yn eu disgwyl.

Dyna oedd eu disgwyl. Am mai dyna fu eu disgwyl.

Erioed. Erioed.

Ond y flwyddyn oedd 1940. Ac ‘yma’ oedd Epynt.

Diddymwyd pob disgwyl.

Datodwyd y clymau cymhleth-gyfoethog.

Diwreiddiwyd pob tyfiant dynol.

Dinistriwyd y celloedd byw.

Yn olaf, mewn ymgais i’w ddiffodd, bomiwyd yr haul.

Eleni – bedwar ugain o flynyddoedd yn ddiweddarach – dyma ‘Gofiwch’ arall i’w ychwanegu at fur ein colledion.

Ond pa werth catharsis lleiafrif?

Dim llawer. Oni wna’r lleiafrif hwnnw’n ymroi i godi wal newydd. Un i gynnal ffenestr Grist-oleuedig fyd-lydan a fydd yn pelydru sylw ar y lleiafrifoedd hynny sy’n byw yng nghysgod erchyll y PeiriannauClirioPawb/PopethO’rFfordd. Heddiw. Nawr.

Ac, yn amlach na pheidio (fel ym Myanmar, Madagasgar, Ynysoedd Chagos, Brazil a Chanada er enghraifft) yn ein henw ni.

‘Cerddaf o’r Hen Fapiau’: Cyfrol ‘unigryw’ o gerddi gan y Prifardd Aled Jones Williams.  Lansiad: Morlan, Aberystwyth, 6 Mawrth 2020.  51 o gerddi – yn llaw’r bardd – wedi eu rhwymo’n gain – rhediad cyfyngedig o gopïau ffacsimili – ar gael trwy’r post neu yn y lansiad.  Medrwch archebu copi ar y wefan drwy glicio YMA neu www.cristnogaeth21.cymru a mynd i’r adran Newyddion.

Mae deugain mlynedd ers y digwyddiad. Bryd hynny golygai Pererindod sasiynol aros dwy noson ar aelwyd – hynny cyn bod sôn am glwydo ar gampws prifysgol  na llety teithiwr.  Wedi pryd bwyd y noson gyntaf ac er mwyn cynnal sgwrs meddai’r gwesteiwr, “Wel, beth oedd dan sylw heddiw ’te?”  A chan feddwl y byddai Materion Cymdeithasol at ei ddant a ninnau mewn ardal ddiwydiannol yn Ne Cymru, dyna fentro rhannu rhai o’r pynciau a’r trafod fu arnyn nhw. Ond daeth taran o ymateb, “Pam ydach chi’n boddran efo’r byd hwn? Sdim gobaith i hwn, mae’n brysur ddarfod.  Rhowch eich bryd ar baratoi at y nesa”.  

Tipyn o sioc o gredu mai ‘felly y carodd Duw y  byd fel y rhoddodd…’ neu’r neges  am Dduw yn ‘cymodi’r byd ag Ef ei hun’.  Dichon y byddai eistedd yn gyfforddus wrth deledu a gweld tanau Awstralia a chwestiwn diogelu’r amgylchedd, neu ddioddefaint oherwydd ryfeloedd y Dwyrain Canol yn ategu’r gred honno, o bosib yn ennyn diddordeb apocalyptaidd eraill i’w derbyn. Onid oes synnwyr ynddi?   Anodd dygymod ag erchylltra canlyniadau cynhesu byd a’r rhagolygon o fynd heibio pwynt tyngedfennol y cynhesu.  Ni allwn oddef meddwl am bopty o fyd yn rhostio neu’n boddi plant ein plant.  Hawdd felly fyddai dehongli’r sefyllfa fregus a bygythiol hon fel dadfeiliad a diwedd planed.  Trueni, hefyd, dros bobl ac anifeiliaid de ddwyrain Awstralia, neu ddioddefaint ac anobaith plant a ieuenctid Syria neu fabanod a’u mamau yn y Swdan. Yr unig ddewis yw hwnnw rhwng anobaith llwyr neu forol am y byd a ddaw. ‘Gwneud popeth o’r newydd y mae O’  fel y crochenydd efo’i glai a dysgwn ganu’n hyderus-gyfforddus am ‘pan êl y byd ar dân.’

Ond onid yw geirfa’r ffydd yn pwyntio at ffordd arall, o bosib mwy Beiblaidd, o ddehongli’r sefyllfa? Dyna’r gair ‘edifeirwch’ sef y gallu i ddirnad bod rhaid newid  holl osgo a chyfeiriad bywyd,  ei ystyr, ei bwrpas  a’i werthoedd.  Nid disail y stori  i Gristnogaeth hybu’r meddylfryd o gynnydd cyfalafol drwy’r gorchymyn i ‘ddarostwng y ddaear’ ac ‘arglwyddiaethu’ arni. Cysylltir hi a chyfalafiaeth ac a thrwydded i reibio’r  greadigaeth a chwalu’r undod anorfod rhwng dyn a’i amgylchedd. Ymgyfoethogodd rhai yn enwedig yn y Gorllewin gan fanipiwleiddio eraill, a’u gormesu yn enw cynnydd a chreithiwyd y greadigaeth, ein hamgylchedd, nes bron a bod y tu hwnt i adferiad.  Yn wahanol i Robert Williams Parry ni allwn ffoi oddi wrth ‘hacrwch cynnydd.’ Onid yw Gwenallt yn nes ati wrth sôn ‘mor llwm yw’r enaid’ wedi diosg parchusrwydd, a gwybodaeth, diwylliant a dysg. ‘Mae’r llaid cyntefig yn ein deunydd tlawd/Llysnafedd bwystfil yn ein mêr a’n gwaed…’

Ai dyna a welwn yn y fflamau uffernaidd, yng nghri’r plant a’r ifanc, yr ofn a’r gofid am y dyfodol? Ond cam cwbwl bositif yw edifeirwch gan ei fod yn hawlio troi a chanfod y ffordd newydd. Caru hunan-aberthol, cyfannu, cyd-berthyn, cymod a chydlawenhau.

‘Y blaidd a drig gyda’r oen, y llewpard a orwedd gyda’r myn a…’

Her i bob copa walltog ohonom, credu neu beidio!

                                                         Bwledyn

Hyderaf y bydd rhywrai ohonoch wedi eich cynddeiriogi o weld y pennawd hwn i’r Bwletin. Oherwydd dyna un o’r blinderau bach sy’n fy mhoeni y dyddiau hyn. Anodd cerdded heibio stondin papurau newyddion mewn siop heb ichi sylwi ar yr arfer syrffedus o greu gair mwys ar gyfer pennawd. Gyda’r papurau tabloid ymddengys ei bod hi’n orfodol bob dydd i gael rhyw strôc geiriol ar ben y prif eitem. Erbyn hyn “y mae pun ym mhob pennawd”. A byddaf yn meddwl weithiau ei bod hi’n gystadleuaeth rhyngddynt i ddyfeisio’r pennawd clyfraf.

Efallai fod rhai eraill ohonoch yn wfftio mod i’n gorymateb. Ond fy mhryder i yw fod hyn eto’n arwydd o’r agwedd sydd gennym bellach at hanes. Gêm yw rhyfel. Hap chwarae yw newid hinsawdd. A chwaeth y werin oedd yn pennu yr wythnos diwethaf fod clonc am y teulu brenhinol yn bwysicach na thynged pentrefi yng nghysgod llosgfynydd.

Gellid dadlau fod yr agwedd ysgafn yma yn fendith, fel cyffur i dynnu’n sylw oddi ar dynged trallodus ein byd. Ond mwy iach o lawer i mi yw agwedd rhai fel Antje Jackelén o Eglwys Sweden, sy’n gweld fod y trallodion dychrynllyd cyfoes yn peri inni chwilio am obaith. Ac fel y mae Jürgen Moltmann wedi dadlau yn ddi-ildio o gyson, rhaid inni weld fel y gall cyd-ddyheu mewn gobaith gwir ecwmenaidd symbylu gweithgaredd ymarferol. Dyfynnodd hanesyn gan gyfaill o Dde Affrica. “Pryd bynnag y byddai ar fy nhad angen can byddai’n torri coeden ar ei gyfer. Eithr cyn ei thorri byddai’n gofyn am faddeuant gan ysbryd y goeden. Yna daeth cenhadwr heibio a dweud mai eilunaddoliaeth oedd hyn: goresgynnwch y ddaear a thorrwch y goeden meddai hwnnw. Ond bellach bydd amgylcheddwyr yn dweud mai fy nhad oedd yn iawn: Y mae’r coed yn rhan o fywyd y ddaear, a rhaid gofyn i’r ddaear am faddeuant a phlannu coeden newydd yn ei lle.”

Gallaf ddychmygu dosbarth y dynion yn hen eglwys fy magwraeth yn trafod yr hanesyn hwn gyda blas, a byddai Enoch Dafis, a oedd â’i draed o hyd ar y ddaear ym mhob dadl, yn siŵr o ofyn pam llusgo’r ysbryd i mewn: fe ddylai rheswm ddysgu iddo fod yn ddarbodus a pheidio torri gormod o goed. Ond petai Moltmann yn athro ar y dosbarth byddai hwnnw’n ateb: y mae Nirfana crefyddau Bwda, a Duw crefyddau’r byd, gwaetha’r modd, yn gweld y byd yn rhy ddaearol ac wedi cadw’u llygaid yn ormodol ar fyd tragwyddol y tu hwnt. “Y maent wedi cynnig cysur yn nieithrwch y byd hwn, ond troesant y byd hwn yn ddieithryn. Y maent wedi cynnig paradwys mewn byd arall drwy ymwrthod â’r byd hwn.” Ac felly, i’r gwrthwyneb i’r agwedd hon, byddai’r weddi am faddeuant yn creu perthynas rhwng dyn a’r greadigaeth.

Daeth yn hen bryd inni bellach gofleidio’r ddaear, yn wir, caru’r ddaear, gan weld y ddynoliaeth yn rhan ohoni. Nid gweld y ddynoliaeth fel arglwydd ar y bydysawd ond cydnabod ei thasg drwy fod yn gyfrifol amdani. Ni all crefydd sydd heb gyfrifoldebau na gofynion gynnig cysur.