Hawdd fyddai ymuno yn y rhuthr i ddweud rhywbeth am erchyllterau Paris yr wythnos hon. Fe fydd E-fwletin yr wythnos nesaf yn codi ambell agwedd ar y digwyddiadau hynny. Ond am y tro, fe drown i gyfeiriad arall.
Cawsom gyfle dros y Calan i ymweld ag Eglwys Gadeiriol Caerwrangon. Mae’r Gadeirlan ynghanol y ddinas – gyferbyn â chanolfan siopa hyll o’r 70au. Braf oedd gweld nad oedd angen talu – yn wahanol i gymaint o eglwysi cadeiriol eraill Lloegr lle y codir hyd at £20 y pen am y fraint o gamu i’r lle. Peth da yw i’r Eglwys yng Nghymru hithau gadw at y traddodiad o gynnig mynediad am ddim i ymwelwyr. Cawsom groeso wrth y drws gan wirfoddolwr – ac fe gyfrannom trwy’r cynllun Rhodd Cymorth.
Mae’n adeilad diddorol yn bensaernïol, ond yn fwy diddorol fyth o ran cyflwyno’i hanes a’r ffydd a’i hysbrydolodd. Gan ein bod yno cyn yr Ystwyll roedd taith o amgylch yr eglwys yn dilyn hanes Mair, Joseff a’r baban Iesu, ac yn ein cymell i fyfyrio am agweddau o’r stori a gweddïo am ein hanghenion ni ac anghenion y byd. Roedd hefyd gŵyl coed Nadolig wedi’i noddi gan gwmnïau a mudiadau lleol, yn cynnwys un goeden ddirdynnol wedi’i hamgylchynnu â wal yn ein hatgoffa am bobl Palesteina sydd wedi’u caethiwo y tu ôl i’r wal ddieflig sy’n cwmpasu eu tir a man geni Iesu.
Gellir lawrlwytho ap ar eich ffôn a dilyn sawl taith arall gan ddibynnu ar eich diddordebau. Yno y claddwyd Ioan, Brenin Lloegr, a arwyddodd y Magna Carta yn 1215. Fe ddethlir eleni naw can mlwyddiant y siarter honno a ddechreuodd gyfyngu ar rym absoliwt y frenhiniaeth. Ar ei bwys fe gladdwyd Arthur, Tywysog Cymru, mab y Brenin Harri VII a fyddai wedi etifeddu coron Lloegr onibai iddo farw yn ifanc. Pe byddai wedi byw, ni fyddai ysgariad Harri VIII wedi arwain at Ddiwygiad Protestannaidd mileinig, ac ni fyddai Deddfau Uno â Chymru wedi bod ym 1536 a 1543. Pa fath wledydd fyddai’r rhain wedyn…?
Un o ganlyniadau gwaethaf y Diwygiad Protestannaidd oedd colli cymaint o gyfoeth gweledol yr eglwysi a’r traddodiad addysgol a chroesawgar a gynrychiolwyd gan, er enghraifft, mynachdy Benedictaidd Caerwrangon. Mae awdurdodau presennol y Gadeirlan yn ceisio ail-greu’r traddodiad hwnnw, a’n teimlad ni oedd eu bod yn gwneud hynny yn llwyddiannus iawn. Ni orfodir diwinyddiaeth na chredo ar neb a ddaw i mewn – ond mae digon o esboniadau am y pethau hynny i’r sawl sydd eu heisiau, a mae gweinidogion y Gadeirlan yn eu gwisgoedd coch ar gael i siarad a gweddïo i’r neb a fynn. O na fyddai capeli Cymru ar agor ac yn croesawu pobl yn yr un modd!
Er fy mod yn gapelwr, rwy mor falch fod yr eglwysi cadeiriol hyn yn bod yng Nghymru ac yn Lloegr, yn agored i bawb. Trueni i ddad-waddoli’r Eglwys yng Nghymru ym 1920 olygu fod adnoddau eglwysi cadeiriol Cymru yn brinnach a’i bod yn anos iddyn nhw gynnig yr un math o wasanaeth i’n pobl ni. Tybed a wnaeth Lloyd George gam gwag yn hyn o beth? Dim ond gofyn….

Bu eleni yn flwyddyn o goffáu dechrau’r Rhyfel Byd Cyntaf ac ar hyd a lled ein gwlad cynhaliwyd pob math o ddigwyddiadau i nodi’r canmlwyddiant. Cynhyrchwyd rhaglenni ar gyfer y teledu a’r radio, cyhoeddwyd sawl llyfr, traddodwyd darlithoedd mewn cynadleddau, cynhaliwyd arddangosfeydd a llwyfannwyd cyflwyniadau dramatig. Paratowyd deunydd helaeth ar gyfer ysgolion a gosodwyd toreth o wybodaeth ar y we. Yn ogystal, daeth creiriau gwerthfawr i’r golwg am y tro cyntaf ers blynyddoedd lawer wrth i bobl fynd ati i chwilio am hanes eu cyn-deidiau yn y rhyfel. Do, cawsom gyfleoedd o bob math i fyfyrio’n ddwys ar y gyflafan erchyll. Ond yn fwy na dim, bu’r cyfan yn fodd i’n hatgoffa o’r gwastraff ar faes y gad, ac o’r chwalu gobeithion a breuddwydion yn hanes ieuenctid ein gwlad.

Ac wrth inni baratoi yn awr i ddathlu’r Nadolig eleni mae’r hyn a ddigwyddodd ar Noswyl Nadolig 1914 yn dod i’r cof pan benderfynodd rhai o’r milwyr ar y ffrynt orllewinol roi’r gorau i’r ymladd am ychydig. Yn ôl haneswyr y cyfnod clywyd milwyr yr Almaen yn canu’r garol Dawel Nos yn y ffosydd. Ymatebodd rhai o filwyr Prydain drwy osod llun o’r Kaiser gyda’r cyfarchiad Nadolig Llawen ar ddarn o gynfas a’i godi uwchben y ffôs. Ar ddydd Nadolig mentrodd rhai o’r milwyr o’r ddwy ochr i gwrdd â’i gilydd ar dir neb a chyfnewid anrhegion fel jam, sigarau, melysion a siocledi. Cynhaliwyd gêm bêl droed anffurfiol a thynnwyd lluniau o’r milwyr gyda’i gilydd cyn iddynt ddychwelyd i’r ffosydd. Yn ystod y cadoediad hefyd cafwyd cyfle i gladdu’r milwyr a laddwyd ar dir neb. Ni ddigwyddodd cadoediadau tebyg yn y blynyddoedd canlynol a hynny mae’n siŵr am fod yr awdurdodau yn ofni y byddai unrhyw ysbryd o frawdgarwch rhwng y ddwy ochr yn rhwystro parhad y frwydr.

Lle peryglus oedd tir neb. Dyma’r tir dadleuol a fodolai rhwng y ddwy ochr ac roedd sawl milwr chwilfrydig a newydd i’r ffrynt wedi colli ei fywyd wrth godi ei ben uwchben parapet y ffos. Gan amlaf, yn ystod oriau’r nos y byddai’r milwyr yn mentro i dir neb, yn niogelwch y tywyllwch, i drwsio’r gwifrau pigog a chladdu milwyr oedd wedi’u saethu’n farw. Ond ar Ddydd Nadolig 1914 mentrodd rhai o filwyr y Rhyfel Byd Cyntaf i’r tir hwn a chreu ysbryd o frawdgarwch.

Gyda breuddwydion a gobeithion ieuenctid yn cael eu chwalu heddiw eto ym Mhacistan, Palesteina, Nigeria, Afghanistan ac mewn gwledydd eraill ar draws y byd, gwyddom am yr angen y Nadolig hwn i dawelu’r gwn, i atal yr awyrennau di-beilot, i osod y grenâd o’r neilltu a chodi’n pennau uwchben y parapet cyn mentro’n wylaidd i dir neb, y tir peryglus, a darganfod o’r newydd ysbryd tangnefedd.

Hyfrydwch oedd darllen yr adroddiadau yn y wasg grefyddol yn ddiweddar am yr eglwysi hynny a fu’n llwyfannu drama’r geni yng Nghaerdydd, Llanddarog, Aberafan, Aberdâr a Chaerfyrddin gyda’r bwriad o gyflwyno stori’r geni yn syml i gynulleidfaoedd ehangach na’r rhai sy’n mynychu oedfaon yn rheolaidd ar y Sul. Yn Efengylau Mathew a Luc y ceir yr hanesion traddodiadol am enedigaeth Iesu yn y Beibl. Yno, cewch ddarllen y storïau cyfarwydd am y geni gwyrthiol, yr angylion, y bugeiliaid a’r doethion, yn ogystal â’r adroddiad brawychus am y Brenin Herod yn lladd pob bachgen dwyflwydd oed neu lai yn Methlehem a’r cyffiniau. Ond os oes gwell gennych adroddiad mwy diwinyddol ei gynnwys a’i naws, yna rhaid troi at bennod agoriadol Efengyl Ioan ac at un o ddarnau cyfoethocaf y Beibl sy’n sôn am ddyfodiad y Gair yn Gnawd.

Ond beth am Efengyl Marc, y gynharaf a’r byrraf o’r pedair efengyl, sinderela yr efengylau yn ôl rhai? Nid yw Marc yn cyfeirio at hanesion y geni o gwbl ac nid oes ganddo lith ddiwinyddol chwaith. Yn hytrach mae’n dechrau ei efengyl gyda’r cymeriad asetaidd Ioan Fedyddiwr yn brasgamu i’r llwyfan yn ei wisg o flew camel gan gyhoeddi bedydd edifeirwch a datgan bod yna un cryfach nag ef yn dod ar ei ôl.

Mae’n siwr nad dyma’r darn o’r Ysgrythur a ddarllenir eleni yn oedfaon Nadolig y plant, neu ar fore dydd Nadolig cyn i bawb fynd tuag adre’ i fwyta ei ginio moethus, ond mae’n rhaid imi gyfaddef bod Efengyl Marc yn un da am gynnig yr antidote perffaith i’r gormodiaeth sydd ar garlam yr adeg hon o’r flwyddyn. Ydi, mae’r portread o Ioan ei hun a’i gyflwyniad o’r Iesu yn ddigon i’n sobri a’n hysgwyd o sentimentaleiddiwch materol y Nadolig. Yn dilyn y cyflwyniad byr am Ioan Fedyddiwr, mae Marc yn bwrw ati yn ddiymdroi i sôn am weinidogaeth Iesu. Down wyneb yn wyneb â dirgelwch y Crist byw a’r gyfrinach Feseianaidd. Nid oes amser i wastraffu mewn beudy ym Methlehem Jwdea. Daw digon o gyfle eto i ryfeddu.

Mae Rowan Williams yn ei gyfrol Meeting God in Mark yn disgrifio sut y bu i Efengyl Marc chwarae rhan allweddol ym mywydau dau o gyfathrebwyr Cristnogol pennaf ein cyfnod, sef Jürgen Moltmann a’r diweddar Anthony Bloom. Yn 1945 roedd yr Almaenwr Moltmann yn garcharor rhyfel yn yr Alban pan dderbyniodd gopi o’r Beibl gan un o gaplaniaid y fyddin. Roedd newydd weld lluniau o drychinebau Belsen a Buchenwald a cheisiai dygymod â’r ffaith iddo frwydro dros gyfundrefn a oedd wedi bod yn gyfrifol am erchyllterau lawer. Yn achos Anthony Bloom roedd yntau wedi mynychu gwersyll ar gyfer pobl ifainc ac wedi cael ei gynddeiriogi gan bregeth a glywodd gan offeiriad o’r Eglwys Uniongred. Roedd yn benderfynol o ddangos mai ffolineb pur oedd y ffydd Gristnogol ac er mwyn gwneud hynny penderfynodd fynd ati i ddarllen Efengyl Marc gan mai hon oedd yr efengyl fyrraf. Ond yn groes i’r disgwyl, cafodd Moltmann a Bloom brofiadau o bresenoldeb Crist ac fel y gwyddom daeth Moltmann yn ddiweddarach yn un o ddiwinyddion mwyaf dylanwadol yr ugeinfed ganrif a Bloom yn arweinydd blaenllaw yn yr Eglwys Uniongred.

Tra rhydd Gŵyl y Nadolig gyfle i ni ddarllen o’r newydd yr hanesion hynny sy’n cofnodi dyfodiad Crist i’n byd mewn stabl ddi-nod ym Methehem, mae modd i ninnau hefyd, fel yn hanes Moltmann a Bloom, ddod o hyd i’r un sy’n gryfach na’r un ohonom drwy deithio ar hyd ffyrdd efengyl Marc a chael profi o’r presenoldeb dwyfol sydd y tu hwnt i’n hamgyffred dynol.

Cenedligrwydd

Cyn bo hir bydd ein llefydd cwrdd yng nghyfnod yr Adfent yn atsain i ddarlleniadau cyfarwydd y Nadolig. Yn eu plith yr hanes yn Efengyl Luc am Joseff yn hebrwng Mair i Fethlehem i gael ei gofrestru “oherwydd ei fod yn perthyn i dŷ a theulu Dafydd”. Prin, trwy drugaredd, fydd y darllen cyhoeddus ar adnodau cyntaf Efengyl Mathew, sy’n rhestru achau Iesu hyd at Abraham. Ond mae’r ddau ddarn, fel ei gilydd, yn amlygu arwyddocâd achres, tras a chenedl i’r Iddewon – fel sawl diwylliant arall.

Mae’r pwyslais hwnnw ar arwyddocâd neilltuol tras Iddewig i’r genedl Iddewig wedi codi ei ben eto yn ddiweddar wrth i Binyamin Netanyahu geisio ei orau i wthio’r Bil Cenedligrwydd drwy’r Knesset. Amcan y ddeddf yw cyfyngu ar hawliau cenedlaethol trigolion Israel nad ydynt yn Iddewon. Bwriad lladmeryddion y ddeddf yw dathlu a dyrchafu hunaniaeth genedlaethol yr Iddew. Ond gwneir hynny drwy anwybyddu hawliau democrataidd sylfaenol gweddill trigolion y wladwriaeth. Mae hefyd yn tanseilio rhai o bileri datganiad annibyniaeth gwladwriaeth Israel sy’n datgan yn groyw bod y wladwriaeth i’w sylfaenu ar “yr egwyddorion a fynegwyd gan broffwydi Israel – hawliau’r unigolyn, cyfiawnder a rhyddid“ gan gynnig “cydraddoldeb cymdeithasol a gwleidyddol cyflawn i bod dinesydd, waeth beth fo ei grefydd, hil neu ryw”.

Mae’r ddeddf hefyd, yn ôl ei wrthwynebwyr, yn mynd yn groes i ysbryd a gorchymyn yr Hen Destament mewn ffordd ddofon iawn. Nododd y Canon Giles Fraser yn ddiweddar y dylai’r Iddewon, o bawb, wybod am y profiad o fyw mewn gwlad estron, heb hawliau, ac yn brae i ragfarnau trigolion cysefin. Mae’r Hen Destament yn gronicl o brofiadau sy’n deillio o gaethglud a chwalfa a chanlyniadau seicolegol y cyfnodau hynny. Mae’n siŵr mai eu profiad hallt o alltudiaeth drwy’r canrifoedd sy’n bwydo’r awydd dwys yn yr Iddew pybyr i sicrhau meddiant ar Wlad yr Addewid iddyn nhw a’u disgynyddion.

Ond gellid dadlau bod yr ysfa hon yn milwrio yn erbyn gwerthoedd craidd eu crefydd. Ceir yr adnod hon yn Deuteronomium (10:19) – “ Yr ydych chwi i garu’r dieithryn, gan i chi fod yn ddieithriaid yng ngwlad yr Aifft”. Nid un adnod unig yw honno chwaith, mae’n cynrychioli thema barhaus yn yr Hen Destament sy’n gweld proffwyd ar ôl proffwyd yn annog y genedl Iddewig i ddangos cydymdeimlad at estroniaid a dieithriaid sy’n byw yn eu plith ac arfer cydraddoldeb wrth ddelio â nhw. Mae’r thema honno yn dwyn i gof ddisgrifiad Waldo o Deyrnas Dduw: “Mae Teyrnas gref, a’i rhaith yw cydymdeimlad maith”.

Ond wrth i ni dynnu llinyn mesur ar Binyamin Netanyahu a’i gynghreiriaid – beth amdanom ni, Gristnogion, yn y Gymru Gymraeg; ac yng nghymdogaethau Cymraeg traddodiadol y gogledd a’r gorllewin yn enwedig? Mae yna ddieithriaid ac estroniaid yn ein plith ni, wrth y fil – yn Saeson a thramorwyr. Sut ddylen ni ymagweddu tuag at y mewnlifiad hwn? Sut allwn ni estyn allan mewn cydymdeimlad a brawdgarwch at eu hanghenion ysbrydol nhw? Sut mae amlygu cyfoeth ein hetifeddiaeth Gristnogol iddyn nhw – a hynny heb ei wanhau? Sut mae adeiladu ar ein hunaniaeth fel Cristnogion Cymraeg yn y sefyllfa amlddiwylliannol sy’n datblygu o’n cwmpas?

Ddwywaith yr wythnos hon dwi wedi cael fy holi gan fewnfudwyr o Saeson – “When is the Plygain this year? It’s such a special atmosphere. I don’t understand a word but I really get a lot out of it”.

(Gyda llaw, os ewch chi i’r adran Materion Cyfoes yn y Bwrdd Clebran, fe welwch fod Vivian Jones wedi ymateb i neges Morris Pugh Morris dan y teitl “Dryllio credoau, a chofleidio bywyd!”)

Annwyl Selogion Cristnogaeth 21,

Mae defod gyntaf y Nadolig wedi ei chynnal. Mae Nain wedi prynu’r calendr Adfent blynyddol i’w hwyres! Nid unrhyw galendr Adfent, chwarae teg, ond un â siocled masnach deg nefolaidd Divine yn ei ffenestri. Wythnos nesaf bydd y goleuadau Nadoligaidd yn cael eu tanio ar hyd strydoedd siopa’r dref, bydd y binwydden baganaidd ar y sgwâr yn sioe i’w gweld, a bydd tymor yr Adfent wedi cychwyn go iawn. Fydd hi ddim yn hir wedyn nes y daw’r cyfarchiad blynyddol arferol i’n clyw: “Ydych chi’n barod at y Nadolig?”. Yn anffodus, pur anaml y ceir yr argraff mai holi am gyflwr meddwl ac enaid mae’r holwyr hyn. Yr is-gwestiynau sydd ymhlyg yn y cwestiwn hynny, gan amlaf, yw: ydych chi wedi prynu’r anrhegion? Ydych chi wedi llwytho’r cypyrddau â digon o fwyd, diod a melysion? Ydy’r trimins lan? Ac mae’n destun gwên i mi bob blwyddyn mai’r bobl sydd fwyaf taer eu holi ac sydd fwyaf brwd eu disgwyliadau Nadoligaidd yw’r rhai hynny nad sy’n tywyllu lle cwrdd gydol y flwyddyn. Fe gofiwch y bu cryn sôn a thrafod rai blynyddoedd yn ôl wrth i Gyngor Dinas Birmingham alw dathliadau canol gaeaf y ddinas yn Winterval. Mae Dinas Caerdydd hefyd yn ystod y blynyddoedd diweddar wedi bod yn hyrwyddo gŵyl a elwid ganddynt yn Calennig. Dim sôn am Nadolig gan y naill ddinas na’r llall. Ond onid y gwir yw mai bod yn onest mae’r ddwy ddinas yma – a’r holwyr parod blynyddol hynny – gan mai dathlu Calan y Celtiaid, Saturnalia’r Rhufeiniaid neu Yuletide yr Eingl-Saeson wna’r rhan fwyaf o boblogaeth Prydain o hyd yn yr unfed ganrif ar hugain ers oes Crist? Dathlu’r hen wyliau sy’n torri ar dywyllwch a diflastod canol gaeaf noethlwm yw ysfa barhaus y mwyafrif. A does dim yn syndod yn hynny, mae’n siŵr. Mae’n hen, hen ysfa naturiol. A beth bynnag, onid herwgipio’r gwyliau hyn wnaeth Cristnogaeth yn y lle cyntaf? Mae Swyddfa’r Post yn ein tref farchnad leol yn cael ei rhedeg gan ddwy Gristion bybyr o dras Indiaidd. Dwy radlon ac effeithiol iawn wrth eu gwaith. Mae yna boster ganddyn nhw mewn lle amlwg ar y mur sy’n datgan yn groyw, ‘Put the Christ back in Christmas’. Mae nifer, mae’n siŵr, yn uniaethu’n syth â’u deisyfiad i godi cri yn erbyn y prynwriaeth a’r gloddesta rhemp sydd wedi dod yn nodwedd amlwg o gyfnod y Nadolig. Ond tybed oni fyddai hefyd yn syniad i ni fel Cristnogion hyrwyddo Winterval, Calan, Saturnalia ac Yuletide am yr hyn ydynt – a rhywsut, rhywfodd, hawlio’r gwir Nadolig yn ôl i Gristnogaeth a Christnogion? Nadolig Llawen! Mae’r Adfent yma. Pob hwyl ar baratoi at y Nadolig!

Annwyl Selogion Cristnogaeth 21,Go brin bod unrhyw neges E-Fwletin erioed wedi cael yr un sylw ag y cafodd ein neges yr wythnos diwethaf, ac fel y gwyddom i gyd erbyn hyn, yr awdur oedd Dafydd Iwan. Cafodd ei neges sylw ar Golwg 360 a bu’n siarad ar Radio Cymru ar fwy nag un achlysur.

Dewis Dafydd ei hun oedd datgelu mai ef oedd yr awdur. Ein polisi yn Cristnogaeth 21 yw cadw enw’r awdur yn gyfrinachol oni bai y bo’r awdur ei hun yn fodlon datgelu’r enw.

Felly…. dyma neges awdur yr wythnos hon:

Roeddwn yn cynnal oedfa mewn capel yn y Fro Gymraeg yn ddiweddar; bore braf, pentre dymunol yr olwg a chapel hardd mewn cyflwr da ar y cyfan. Roeddwn yno am y tro cyntaf, ac am y tro olaf ysywaeth, gan fod y capel yn cau ddiwedd y flwyddyn hon. A’r rheswm? “Methu fforddio ei gadw ar agor”. A dyna ni, gweithgaredd Cristnogol ffurfiol pentre arall yn dod i ben, a’r gynulleidfa fach yn rhannu mae’n debyg rhwng dau gapel mewn pentrefi cyfagos, neu’n rhoi’r gorau i fynychu oedfa yn gyfangwbl. Canolfan gweithgarwch cymdeithasol Cymraeg ers cenedlaethau arall yn cau, heb brotest gyhoeddus o fath yn y byd, ac heb sylw mae’n debyg yn y cyfryngau lleol. Diwedd cyfnod, diwedd ffordd o fyw, a dyna hi.

Ai fel hyn y bydd hi bellach yng nghefn gwlad Cymru?  Gweld traddodiad Cristnogol a diwylliannol Cymraeg yn cyflym ddadfeilio a darfod, heb brotest na gwrthwynebiad, a gwaeth fyth, heb unrhyw gynllun amgen yn ei le? O ystyried dylanwad pell-gyrhaeddol y traddodiad hwn ar fywydau cynifer ohonom, mae’n syfrdanol meddwl y gall y cyfan ddarfod mor ddi-ffrwt a di-galon o fewn llai na chenhedlaeth arall.

Wrth gwrs, dyw’r darlun ddim mor ddu ȃ hynny ym mhobman, ond y mae yna her fawr yn wynebu ein cymunedau gwledig. Yn ein canolfannau mwy poblog, mae digon o Gymry Cymraeg i ymgynnull i roi gwedd newydd ar bethau, i ail-wampio’r festri, i ddod a syniadau newydd am wersi’r Ysgol Sul a ffurf oedfaon. At ei gilydd, mae’n bosib dweud mai stori o adfywio yw hi yn rhai o’n prif drefi a dinasoedd. Ond yng nghefn gwlad, mae’n bryd inni feddwl o ddifri  am grynhoi ein hadnoddau ac ad-drefnu ein lleoedd o addoliad.

Fel un oedd yn gryf o blaid uno’r enwadau, rwy’n derbyn bellach fod ein ceidwadaeth gynhenid fel Cymry wedi rhoi’r ergyd farwol (am y tro beth bynnag) i’r freuddwyd honno. Felly nid mater o ddileu’r enwadau yw hi bellach ond cael aelodau’r gwahanol enwadau i gydnabod realiti’r sefyllfa, a dod at ein gilydd mewn un lle. Cawn gadw at ein traddodiad enwadol os mynnwn, ond o leia gallwn ymdrechu i gytuno ar un man addoli – ac os nad oes un o’r capeli presennol yn addas, yna rhaid addasu adeilad arall i’r pwrpas. A rhaid i’r cyfundrefnau enwadol helpu – mae ganddyn nhw ddigon o arian, a digon o fodd i roi cynlluniau dychmygus ar waith, cyn iddi fynd yn rhy hwyr.

Bydd rhaid sathru ar ambell i gorn, a bydd rhaid bod yn barod i dorri ambell i gornel. Ond o’i gymharu ȃ’r dasg anferth a wynebai ein cyndeidiau wrth adeiladu’r rhwydwaith rhyfeddol o gapeli ar hyd a lled ein gwlad, tasg gymharol syml yw hi. Dim ond ewyllys sydd ei angen. A dogn go dda o ffydd, gobaith a  chariad.

Pob bendith,

Cristnogaeth 21

Oes ystyr i eiriau caneuon bellach?
Mae eistedd yn Stadiwm y Mileniwm am yr hanner awr yna cyn gȇm ryngwladol yn brofiad digon difyr ar y cyfan, yn bennaf efallai oherwydd y cyffro sydd ynghlwm wrth ddisgwyl pethau mawr i ddod. Yn anffodus, yn amlach na pheidio, dyw’r disgwylgarwch ddim yn cael ei wireddu’n llawn, ond mater arall yw hynny, ac mi fyddwn yn dal i edrych ymlaen yn llawn gobaith y tro nesa, a’r tro nesa wedyn.
Ond pendroni ynghylch geiriau’r caneuon oedd yn cael eu canu gan y cȏr cyn y gȇm oeddwn i. Cymysgedd digon rhyfedd o ganeuon a dweud y gwir, ac ambell i emyn yn rhan o’r gymysgfa. Mae “Cwm Rhondda” bellach wedi newid o fod yn gȃn grefyddol i fod yn anthem rygbi, a’r geiriau wedi cael eu herwgipio gan gamp y bȇl hirgron, a threfniant o’r alaw yn cael ei chwarae dros yr uchelseinyddion i godi’r hwyl yn yr eiliadau yn union cyn y gic gyntaf. Ac y mae’r geiriau “Bread of Heaven, feed me till I want no more” rywsut wedi eu hystumio i olygu “dowch o’na hogia, sgoriwch gais neu ddwy arall i’n digoni”. (Ac o ddarllen yr hysbysfyrddau yn y stadiwm, gwelaf fod Hybu Cig Cymru hwythau wedi neidio ar y wagen: “Welsh Beef – Bred in Heaven”) Mae “Calon Lȃn” hefyd ar y fwydlen, ond doedd dim llawer o waith troi honno yn gȃn seciwlar (“Nid wy’n gofyn bywyd moethus” ? Choelia’i fawr!).
Mae awdur geiriau “Yma o Hyd” yn rhyw led-obeithio fod honno wedi ei chynnwys ar y rhaglen am fod yna rithyn o genedlaetholdeb yn perthyn iddi o hyd, ond go brin y dylai golli cwsg dros y mater. Ond y gȃn y mae angen gofyn o ddifri a ddylai hi gael ei chydnabod fel hyn yn ein prif arena cenedlaethol yw “Delilah”. Y cysylltiad Cymreig wrth gwrs yw iddi gael ei recordio gan Tom Jones, a dyna’r unig Gymreictod a berthyn iddi. Ond ydech chi erioed wedi ystyried y geiriau? Stori ddigon syml – gweld Delilah ym mreichiau dyn arall, a chnocio ar ei drws yn y bore a’i thrywanu i farwolaeth. Wel, chwarae teg i’r creadur, roedd hi’n sefyll yn y drws yn chwerthin am ei ben! (“Forgive me Delilah I just couldn’t take any more”). Ddylai hon, mewn difri, gael ei chanu o flaen pob gȇm ryngwladol, rhwng dau emyn?
Ond ydi geiriau caneuon – neu hyd yn oed emynau – yn cyfri unrhywbeth bellach? A dyma ddod a ni’n daclus at ddadl ddiddorol iawn yn yr “Observer” heddiw parthed y priodoldeb o ail-recordio cȃn “Band-Aid” i godi arian i leddfu bygythiad Ebola. Mae Ian Birrell, sefydlydd “Africa Express” yn dadlau bod arian “Band-Aid” yn gallu gwneud mwy o ddrwg na lles, ac yn parhau’r cysyniad o Affrica fel cyfandir o bobol ddiymadferth sy’n dibynnu ar gardod y gwledydd cyfoethog. Pa wirionedd bynnag sydd yn hynny, mae dwy ochr y ddadl yn gytun bod geiriau’r gȃn wreiddiol “Do they know its Christmas?” yn hynod o nawddoglyd tuag at y “nhw” anwybodus. Gallaf yn sicr gadarnhau, o’r ychydig wythnosau a dreuliais i yn Ethiopia, bod trigolion y wlad honno yn llawer mwy ymwybodol o arwyddocad y Nadolig na’r mwyafrid llethol o drigolion Prydain. Ynghanol eu tlodi mawr, mae eu ffydd yn aruthrol, ac yn ffynhonell llawenydd na fedrwn ni yn ein digonedd ei amgyffred yn hawdd.

“Coch a Gwyn
Bob diwedd hydref, mae gorfodaeth goch
y gwleidyddion tyner a’r corfforaethau croch
yn pwyntio bys at lapedi moel:
‘Lle mae dy gefnogaeth? Lle mae dy goel?’
Blodau’r cynhaeaf piau’r awr
i gofio am fywyd wasgarwyd ar lawr
a hwnnw’n gynhaeaf mor naturiol ar gae
â’r cynhaeaf sy’n dilyn aredig a hau.

Ond blodau gwyn, blodau’r gwynt,
blodau’r drain o boptu’u hynt:
bechgyn Ebrill oedden nhw gynt.

Felly mi ddaliaf wrthyn nhw’n dynn:
blodau gwanwyn, blodau gwyn:
dim ond petalau yw’r hogiau hyn.”

Dyma un o gerddi Myrddin ap Dafydd o’i gyfrol ddiweddaraf ‘blodau gwanwyn, blodau gwyn’. Y pabi sydd dan sylw yma a’r ‘orfodaeth’ i wisgo’r un coch yr adeg yma o’r flwyddyn rhag diodde gwg y ‘pwyntio bys at lapedi moel’.

Yn y nodiadau cefndir a ddaw gyda’r cerddi yn y gyfrol cawn wybod mai’r ‘ysbrydoliaeth a gysylltodd y pabi coch â chofio am filwyr a gollwyd yn y Rhyfel Mawr yn wreiddiol yw cerdd Cyrnol John McCrae – ‘We Shall Not Sleep’ (a ailenwyd yn ddiweddarach yn ‘In Flanders Fields’). Cafodd ei chyfansoddi yn 1915 ac mae propaganda erchyll y rhyfel imperialaidd honno yn cael ei hadleisio yn y llinellau clo:
“Take up our quarrel with the foe:
To you from falling hands we throw
The torch; be yours to hold it high.
If ye break faith with us who die,
We shall not sleep, though poppies grow
In Flanders Field.”

Dal ati i ymladd y frwydr i’r eithaf – dyna neges y gerdd. Nid heddwch, nid rhoi’r gorau i ladd a dinistrio – ond ymdynghedu i ddal ati i ryfela a bod hynny’n arwydd o barch at y milwyr a gollwyd drwy ryfela.

Ond fel yr awgryma’r gerdd mae’n arferiad bellach gan rai i goffáu colledion rhyfel trwy wisgo’r pabi gwyn – arfer a dechreuwyd yn 1933 gydag Urdd y Merched. Er mai lleiafrif bychan sy’n arddel y pabi gwyn mae yna gosyrn cynyddol ynghylch y ffordd y caiff rhyfeloedd eu coffau. Mae’r cofio wedi tueddu i ogoneddu a dathlu rhyfela yn gyffredinol. (Beirniadwyd y Tywysog Charles yn ddiweddar am ei ran yn dadorchuddio maen coffa yn ninas Cartagena yn Colombia i anrhydeddu ciwed nad oedd yn ddim gwell na môr-ladron a anfonwyd gan Brydain ym 1741 i gipio rhai o borthladdoedd y Caribî a oedd ym meddiant Sbaenwyr ar y pryd).

Ond â hithau’n ganmlwyddiant dechrau’r Rhyfel Byd Cyntaf eleni, mae rhai yn ceisio newid pwyslais ‘Sul y Cofio’. Gelwir ar eglwysi i wneud mwy i godi ymwybyddiaeth am y pabi gwyn a’i arwyddocâd, ac i’w gwneud hi’n haws cael hyd iddo yr adeg yma; i gynnwys mwy o edifeirwch ac ymdeimlad o warth a gwrthuni rhyfel mewn seremonïau cofio; ac am ymrwymiad taerach i hyrwyddo dulliau heddwch a chymod mewn byd sy’n dal i weld rhyfel fel y ffordd i ddatrys problemau rhwng gwledydd.

Talcen caled fydd cael y maen i’r wal ond diolch am bwniad ambell gerdd fel hon i’n deffro ni o’n cwsg cydymffurfiol a’n herio ni i wneud mwy na siarad am heddwch.

Croeso i chi ymateb i’r neges hon ar y Bwrdd Clebran.