Pam?

Waeth pa mor ddilys yw ein geiriau o gydymdeimlad, waeth pa mor ddwys yw ein tosturi, fedrwn ni byth roi ein hunain yn sefyllfa druenus y teuluoedd a gollodd anwyliaid yn y ddamwain awyren yr wythnos ddiwethaf. Pan dorrodd y newyddion am y trychineb, gwelsom luniau dirdynnol o dref Haltern am See yn yr Almaen, a’r camera y tu allan i ysgol Joseph König Gymnasium yn symud yn hamddenol ar hyd carped o flodau a chanhwyllau. Ynghanol y cyfan roedd cerdyn gwyn, ac un gair arno. “Warum?” (Pam?)
Does wybod beth yn union oedd hyd a lled cwestiwn y sawl a’i gosododd yno. Ai “Pam y caniataodd yr awdurdodau i ddamwain o’r fath ddigwydd?” neu hyd yn oed “Pam fod Duw yn caniatáu i bethau fel hyn ddigwydd?” Mae’r olaf yn gwestiwn hollol naturiol ar achlysuron o’r fath, a hawdd deall y dicter sy’n codi cwestiynau am fodolaeth Duw Cariad.
Efallai fod yr Eglwys ei hun ar fai am bortreadu Duw fel rhywun a fydd yn ein diogelu; rhywun y medrwn ni, fodau dynol, ddylanwadu arno i’n hamddiffyn rhag pob adfyd. Mae hynny’n bur wahanol i eiriau enwog Søren Kierkegaard pan ddywedodd, “Nid diben gweddi yw dylanwadu ar Dduw, ond yn hytrach newid y sawl sy’n gweddïo.”
Wrth i ragor o fanylion am y ddamwain ddod i’r amlwg, fe newidiodd natur y cwestiwn “Pam?” sawl gwaith. Ond roedd y “pam” sylfaenol hefyd yn mynnu aros, i’n herio a’n sobri. Ac ar ddechrau’r Wythnos Fawr, daw achlysur arall i’r cof lle gofynnwyd y cwestiwn, “Fy Nuw, fy Nuw, pam yr wyt wedi fy ngadael?”
Clywsom dad un o’r teithwyr a laddwyd yn cyhoeddi nad oedd yn casáu Andreas Lubitz am yr hyn a wnaeth, ond ei fod yn hytrach yn meddwl am rieni’r cyd-beilot yn nhref Montabaur. Roedd ei galon yn gwaedu wrth feddwl am eu sefyllfa hwy, meddai.
Mae clywed hynny’n ein hatgoffa am ddigwyddiad erchyll arall ynghanol y trafferthion yng Ngogledd Iwerddon, dri degawd yn ôl. Ganol mis Hydref 1982 oedd hi, a merch ifanc o’r enw Karen McKewon wedi bod yn helpu gyda’r clwb pobl ifanc yn ei chapel yn Nwyrain Belfast. Roedd hi’n ugain oed, ac yn fyfyrwraig ym Mhrifysgol Queen’s. Wrth iddi fynd ati i lwytho’r car ar y diwedd, daeth aelod o’r INLA ati o’r tu ôl, a dal gwn at ei phen. Meddyliodd hithau fod un o’r bobl ifanc yn tynnu coes, ond cafodd ei saethu yn y fan a’r lle.
Bu’n dal yn fyw yn yr ysbyty am dair wythnos, a’i mam, Pearl McKewon, yn eistedd wrth erchwyn y gwely ac yn gofyn drosodd a throsodd yn ei dagrau, “Pam? Pam?” Yn sydyn, un dydd, agorodd Karen ei llygaid, ac meddai wrth ei mam, “Rwyt ti’n gofyn y cwestiwn anghywir. Pam na wnei di ofyn i ti dy hun pwy fyddai’n well gen ti fod, fy mam i neu fam y sawl a wnaeth hyn i mi?” Bu farw o fewn ychydig oriau.
Wn i ddim faint o deuluoedd sy’n gofyn yr un cwestiwn heddiw, yn sgil y ddamwain hon, ond o leiaf mae’n gwestiwn sy’n haws i’w ateb na “Pam?”.

O ran ein ffydd a’n crefydda dydw i ddim yn un o’r bobl hynny sy’n hiraethu am yr hyn a fu, dydw i ddim chwaith yn credu y dylem aros yn ein hunfan a pheidio newid. Nid yw’r hyn oedd yn digwydd ddoe, o reidrwydd, yn addas ar gyfer 2015. Mae esblygiad a datblygiad yn rhan annatod – yn wir yn rhywbeth cwbl angenrheidiol – o unrhyw gymdeithas a chenedl hyfyw. O ddweud hyn, rhaid i mi gyfaddef, bod dau beth wedi fy nghyffwrdd yr wythnos hon.

Yn gyntaf, trafod â rhiant am ymarferion eisteddfodol un o’n haelwydydd Urdd Gobaith Cymru mwyaf llwyddiannus. Yn yr aelwyd hon, gweithredir canllaw sy’n datgan na fydd cyfleoedd yn parhau i fod yn aelod o gôr neu barti, os bydd i’r aelod golli ymarfer. ‘Digon teg’ meddwn innau hyd nes i mi ddeall bod yr aelwyd benodol hon yn trefnu ymarferion ar Fore Sul ac felly, yn gwbl wynebgaled, yn disgwyl i fynychwyr Ysgol Sul roi heibio mynychu capel ac eglwys er mwyn bod yn bresennol mewn ymarfer. A’r hyn sydd yn fy nghynhyrfu – ac efallai fy nghythruddo – yn fwy na dim yw bod hyn gan sefydliad, sydd, hyd y gwn i o leiaf, yn dal i addunedu: “Byddaf ffyddlon i Gymru … byddaf ffyddlon i’m cyd-ddyn … byddaf ffyddlon i Grist a’i gariad Ef.” Rhyfedd o fyd!

Yr ail beth a’m cyffyrddodd, oedd darllen golygyddol Carys Moseley yn y Pedair Tudalen Gydenwadol. Son ‘roedd y Golygydd am ein parodrwydd oddi mewn i’n heglwysi i longyfarch a thrafod manylion gorchestion ein plant a’n pobl ifanc – boed addysgiadol, yn y campau, perfformio ac ati – ond ein hamharodrwydd i gychwyn sgwrs â hwy ac a’n cyd-aelodau am ffydd, am gred ac am fuchedd Gristnogol. A dyma sylweddoli mor wir oedd hyn. Heblaw am drafodaeth mewn astudiaeth Feiblaidd fedra i ddim cofio y tro diwethaf i gyd-aelod drafod fy ffydd â mi – fedra i ddim chwaith, mae arnaf ofn, gofio y tro diwethaf i minnau godi pwnc ffydd a chred gyda chyd-aelod. Fel rhyw arbrawf, dyma fynd ati fore heddiw i glustfeinio ar y sgyrsiau ymysg fy nghyd-aelodau cyn ac ar ôl yr oedfa – safon a gorchest rygbi Dydd Sadwrn oedd yn mynd â bryd y mwyafrif. Ofnaf na chlywais air am Efengyl, na phrofiad ysbrydol, na defosiwn nag adnod. Hynny, o fewn muriau eglwys! Onid dyna’r gymdeithas lle dylid fod yn trafod y materion hyn yn rheolaidd ac yn gwbl naturiol? Rhyfedd iawn o fyd!

Tynnwyd fy sylw yr wythnos hon i lyfryn Yr Argyfwng gan W Ambrose Bebb. Ynddo ceir cyfres o ysgrifau lle sôn yr awdur fod bywyd Cymru yn 1954 mewn argyfwng – arwyddion afiechyd a gwendid ar ddiwylliant Cymru, crefydd yn llai ei ddylanwad nag er cyn cof yr hynaf oedd yn byw ar y pryd a materoliaeth ronc yn rhodresa dros y tir, anffyddiaeth gadarn yn uchel ei phen. Datgan “mai’r dirywiad crefyddol ydyw achos blaenaf a phennaf pob dihoeni sydd ar fywyd Cymru heddiw”. Fedra i ddim llai yn sgil y profiadau uchod na meddwl fod llawer o’r hyn a wnaeth Ambrose Bebb ei ysgrifennu yn 1954 yn gwbl briodol ar ein cyfer heddiw yn 2015.

Dydd Iau diwethaf cyhoeddwyd canlyniadau ymgynghoriad y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol ar faterion yn ymwneud â rhyddid crefyddol. Daeth yn gwbl amlwg bod yna gamddealltwriaeth enbyd a chymysgwch sylweddol ynglŷn â’r deddfau sy’n ymwneud â rhyddid crefyddol a chred. Prif amcan yr ymgynghoriad oedd ceisio crynhoi profiadau dinasyddion gwledydd Prydain o’u profiadau bob dydd yng nghyd-destun eu cred, ynghyd a’u dealltwriaeth o’u hawliau i weithredu a chymryd safbwyntiau ar sail yr hyn a gredant. Y bwriad yw paratoi dogfen ymgynghorol i’r Llywodraeth ar addasrwydd y deddfau presennol a chyflwyno canllawiau i gyflogwyr a darparwyr gwasanaethau ar sut dylid gweithredu’r deddfau yn y gweithle.
Holwyd 2,483 o ddinasyddion yn cynnwys rhychwant o grefyddau – Cristnogion, Mwslimiaid, Iddewon a Bwdistiaid, ynghyd ag anffyddwyr, secwlaryddion a dyneiddwyr. Daeth y mwyafrif o’r ymatebion, rhyw 1,030 ohonynt, oddi wrth Gristnogion a 188 gan anffyddwyr. Thema reolaidd oddi wrth y rheini oedd yn arddel ffydd oedd eu bod yn teimlo dan bwysau trwm i ‘guddio’ eu ffydd; teimlent hefyd eu bod yn cael eu gwahaniaethu o arddangos eu ffydd yn gyhoeddus trwy wisgo symbolau crefyddol. Adroddodd nifer uchel o Gristnogion, Iddewon a Mwslimiaid eu bod yn wynebu cyhuddiadau o fod yn rhagfarnllyd oddi wrth eu cyd-weithwyr. O du’r anffyddwyr a’r dyneiddwyr, cafwyd nifer o adroddiadau eu bod yn teimlo eu bod yn dioddef o proselyteiddio crefyddol anchwenychedig. Teimlent hefyd eu bod yn cael eu heithrio mewn gweithleoedd lle cynhelir cyfarfodydd gweddi neu ddigwyddiadau mewn adeiladau crefyddol.
Derbyniodd yr ymdriniaeth o grefydd a chred gan sefydliadau addysgiadol feirniadaeth lem; nifer o rieni Cristnogol yn adrodd i’w plant gael eu gwawdio am eu safbwyntiau – nodwyd, yn benodol y gred mai Duw a greodd y byd. Ar y llaw arall, cafwyd rhiant o’r dyneiddwyr yn nodi i’w blentyn glywed rhiant arall yn dweud na ddylai dderbyn anrheg Nadolig am nad oedd yn credu mewn Duw. Teimlai nifer o ddarparwyr gwasanaethau cymdeithasol crefyddol nad oedd eu gwaith yn cael ei gydnabod, yn wir, i’r fath raddau bod cyllid yn cael ei wrthod.
Ymddengys felly nad oes neb yn hapus, boed grediniwr neu beidio! Cwyd yr ymatebion nifer o gwestiynau y dylid eu trafod. Pa hawl sydd gennym i ddisgwyl i gymdeithas ganiatáu i ni arddel ein cred, boed mewn Duw neu beidio, yn gyhoeddus? A ddylai Cristion, dweder, fod a’r hawl i gymryd safbwynt Cristnogol mewn cymdeithas sydd bellach bron a bod yn gwbl seciwlar ei hagwedd? Efallai, mai un canlyniad diddorol o’r ymgynghoriad hwn yw’r sylweddoliad annisgwyl braidd bod y dyneiddwyr a’r secwlaryddion eu hunain yn teimlo eu bod hwythau yn cael eu dieithrio gennym ni gredinwyr. I’r Cristion, cwyd cwestiwn sylfaenol. Sut mae gweithredu comisiwn mawr ein Harglwydd Iesu – “Ewch, gan hynny, a gwnewch ddisgyblion o’r holl genhedloedd, gan eu bedyddio hwy yn enw’r Tad, a’r Mab a’r Ysbryd Glan …” (Mathew 28: 19) mewn cymdeithas sydd ond yn rhy barod i ddwyn erlyniad yn ein herbyn? “Cei dy farnu, cei dy garu, cei dy wawdio lawer gwaith …” meddai Ben Davies yn ei gyfieithiad o emyn Norman MacLeod. Ymddengys o’r ymgynghoriad hwn mai dyna sydd o’n blaenau. A ydym yn barod?

CADAIR WAG

Trigain niwrnod sydd ‘na cyn y steddfod wleidyddol. Y bygythiad ydi y bydd ’na gadair wag. Dwi ddim yn meddwl am funud mai felly bydd hi. Mae rhywun, rhywle, rhywbryd yn mynd i wneud tro pedol. Dwi’n mawr hyderu nad y darlledwyr fydd yn ildio.

Ar hyn o bryd mae’r BBC, ITV, Sky a Sianel 4 yn cynllunio tair trafodaeth ddwyawr yn y drefn yma: Ebrill 2 (ddiwrnod ar ei hôl hi hwyrach!): telediad ITV i saith arweinydd plaid; Ebrill 16: telediad y BBC rhwng y saith; Ebrill 30: telediad Sky/S4 rhwng y ddau ddarpar Brifweinidog [Cameron a Miliband].

Gan fod 10 Stryd Downing yn gwrthod y cynnig a’r darlledwyr yn honni bwrw mlaen â’r rhaglenni waeth beth ddywed y Prifweinidog, mae geno ni gyfnod o sgyrnygu dannedd a chyfarth o’n blaen. Eisoes y mae Miliband yn cyhuddo Cameron o “ffoi heb neb yn ei erlid.” Ei gyfaill, y Dirprwy Brifweinidog, Nick Clegg, yn cyhuddo Cameron o fod yn “drahaus” a “haerllug.” “Llwfrgi” yw’r Prifweinidog ym marn arweinyddion eraill, un sy’n mynnu ei ffordd ei hun yn groes i ddymuniad pawb arall. Mae llythyrau ac erthyglau yn y wasg yn ei feio am fod yn gachgi (‘chicken’ yw’r ymadrodd Seisnig).

Yn y cyfamser fe welir cefnogwyr Cameron yn cyhuddo’r darlledwyr o gam-ddefnyddio eu grym. Pan ystyriwch chi fod 22 miliwn wedi gwylio ymrysonau tebyg adeg yr etholiad cyffredinol diwethaf mae’r grym hwnnw yn sylweddol ei faint. Eisoes fe welir bygythiadau i’r darlledwyr. Bygwth Ofcom; bygwth Ymddiriedolaeth y BBC a bygwth y gyfraith. A welir rhaniad yn y rhengoedd? Dwi’n mawr obeithio y bydd y darlledwyr, ar gyfrif cyfrifoldeb i’r cyhoedd, sy’n bwysicach na ffigyrau gwylio yn y pen draw, yn sefyll yn gadarn.

A yw Cameron yn mynd i ddal ei dir gan adael i’r pleidiau eraill gael y cyhoeddusrwydd? Mae rhai fel Farage ac UKIP yn dra phrofiadol wrth droi dŵr i’w melin eu hunain, a bydd Nicola Sturgeon a Leanne Wood yn gwthio’r ddadl ddatganoli, heb sôn am Lafur ar gefn eu ceffyl … Ac os bydd yr SNP yn llwyddo i wneud camau breision yn yr Alban, “breaking up Britain” fel dywed Cameron droeon, does bosib ei fod e am adael cadair wag.

Y cwestiwn i’r Prifweinidog yw sut i adfer sefyllfa drychinebus iddo fe’n bersonol ac i’w blaid lywodraethol heb golli ei enw da neu gael ei gywilyddio am ymddangos yn wangalon. Tybed nad yw ei gynghorwyr yn ddigon hirben i ddeall fod Prydain eisoes yn newid. Gyda’r Blaid Geidwadol ei hun yn gwthio am fesur o hunan-lywodraeth i Loegr mae hynny ynddo’i hun yn creu sefyllfa sy’n debyg o gryfhau breuddwyd yr Alban am annibyniaeth. A phan ddigwydd hynny bydd y “bloody Welsh” ys dwedodd y Tori arall hwnnw, Tony Blair, yn clochdar fel ceiliogod ar domen.

A’r cyfan oherwydd styfnigrwydd un dyn. Pa egwyddor mae’r Prifweinidog yn sefyll trosto yn y mater hwn? “This (lady’s) not for turning.” Tybed !

CAEL AIL

Heddiw yw’r ail o Fawrth. Bu cael Mawrth y cyntaf, diwrnod dathlu Gŵyl Ddewi, ar y Sul yn sobor o anghyfleus i sawl Cymdeithas Gymraeg a Chylch Cinio. [Wrth fynd heibio, un o’r pethau digrifaf a glywais i’r wythnos hon oedd am wraig a symudodd i fyw i’r parthau hyn yn chwilio am gapel i addoli ynddo ac yn gwrthod un capel am ei fod, yn ei barn hi, yn “rhy religious”!]

Cofiwch, fu ddoe ddim yn rhwystr i drefnwyr gorymdeithiau a chwifwyr baneri. I eraill, rhaid oedd dathlu’n gynnar ar Chwefror 28 neu ddathlu’n hwyr ar Fawrth 2. Dyna beth yw cawl eildwym; rhywbeth wedi ei ail bobi. Ond tybed nad hen syniadau, opiniynau neu chwedlau wedi eu llunio a’u cyflwyno o’r newydd fu unrhyw gyfeiriad at ein Nawddsant?

O barhau â’n hidiomau, gellir dweud am Dewi ei fod yn berson ail i’w le. Ei anogaeth oedd “byddwch lawen.” Sawl Cristion (a sawl capel ac eglwys) heddiw sy’n nodedig am ei lawenydd? “Cadwch eich ffydd a’ch cred.” Dyna neges berthnasol i genhedlaeth sy’n gwneud hobi o’i diffyg ffydd ac heb wybod beth yw oblygiadau credu. “A gwnewch y pethau bychain a glywsoch ac a welsoch gennyf fi.” A hynny mewn oes lle mae’r pwyslais ar gyflawni y pethau mawr.

Dyma, mae’n ymddangos, sant o arweinydd nad ‘sy’n arwain cenedl ar gyfeiliorn.’ Yn Luc 23:2 dyna oedd y cyhuddiad yn erbyn Iesu pan ddygwyd ef gerbron Pilat. Meddyliau cynllwyngar ac aristocrataidd y Sadwceaid oedd ar waith yno. Plaid y ceidwadwyr Iddewig, y tir-berchnogion fu’n rheoli’r Deml; y lleiafrif oedd a’u poblogrwydd yn diflannu a’u pryder yn cynyddu y byddai Iesu’n creu sefyllfa lle bydden nhw’n colli eu heiddo a’u pŵer.

Beth yw nodweddion arweinyddiaeth? ‘The ears of the leader must ring with the voices of the people.’ ‘Leadership is action not position.’ Mae arweinyddion da yn ysbrydoli, yn creu cyfleoedd ac yn rhoi egni i’r bobl – nid trwy esiampl o nerth ond trwy nerth eu hesiampl. ‘A good leader inspires others with confidence in him/her. A great leader inspires others with confidence in themselves.’

Dyna gyfrinach Warren Gatland a Sam Warburton a Chymry ‘Wales, Wales’ ym Mharis. Ymhell o’r cae chwarae, pwy heddiw sy’n arwain eu cenedl ar gyfeiliorn? Llamodd arweinwyr gwleidyddol y gorllewin i dywallt sen ar arweinyddiaeth Putin gan gondemnio llofruddiaeth Boris Nemtsov, un o feirniaid llymaf y cyfeiliorni yn yr Iwrcrain. Tra mae’r gwladweinwyr yn dangos eu dannedd yr hyn a wnaeth y werin bobl yn Rwsia oedd gadael torchau o flodau i ddangos parch. Gan Cameron. Obama, Merkel a Hollande clywsom am y “dyn dewr, dilys, cywir” ac am “y llais hynod a ddistewyd.” Rhybudd a gafwyd gan Mikhail Gorbachev oedd fod y llofruddiaeth hon yn “ymgais i wthio sefyllfa ddyrys i gymhlethdodau.”

A dyna ninnau’n meddwl am gymhlethdod y Grawys, y Pasg a’r atgyfodiad; am ddyn dewr, dilys arall a heriodd yr awdurdodau. Ac am lais a ddistewyd?

Pob bendith.

Mae’r stori syml ddigon hon yn ddameg i ti a minnau! Stori am feddyg o gyfnod Rhyfel y Crimea yw hi. Dyn oedd hwn wedi llwyr ymroi i’w alwedigaeth i esmwytháu poen a dioddef, ond ym mhresenoldeb poen a dioddefaint – i bob ymddangosiad o leiaf – un caled ydoedd, oer o ddideimlad.

Ar derfyn dydd caled o lawdriniaethau amrwd a chreulon, a’r meddyg hwn wedi dal wrth ei waith, heb i’r gwaed, sgrech a gwewyr effeithio’r dim lleiaf arno, methodd un cydweithiwr ag ymatal rhag mynegi ei farn: ‘Arswyd ddyn!’, meddai, ‘creadur dideimlad ydwyt!’ Ymatebodd y meddyg, yn sydyn gadarn, ‘Ers blynyddoedd bellach, dw i wedi dysgu hepgor ‘teimlad’ fel emosiwn, a’i fabwysiadu’n hytrach fel egwyddor!’

Pobl teimladwy ydym fel Cymry, a da hynny. Ceir gwrandawiad parod i bob apêl didwyll i’n calon, ac eto, da hynny; ond beth ddigwydd, trannoeth, wedi i’r teimlad glaeru? Gall ein brwdfrydedd, fel ffrwyth, o’i adael rhy hir heb ei fwyta – bydru.

Un o nodweddion ein cyfnod yw’r delfryd. Bu ein cyfnod yn drwm o sôn am ddiogelu’r amgylchfyd, dileu tlodi ac anghyfartaledd ymhell ac agos; dileu trais a throsedd; dileu rhyfel a therfysg. Erys y pethau hyn i gyd, a hynny, i raddau o leiaf, oherwydd ein bod ni’n euog o guddio ein diffyg pendantrwydd, diffuantrwydd a dalifyndrwydd o dan haen ar ôl haen o siarad, trwch o addewidion a bwriadau da. Mae teimlad mor aml, mor hawdd, mor esmwyth yn mwtadu i fod yn ddim byd amgenach na sentiment gwag…os nad ffôl.

Gwelir hyn yn gwbl amlwg yn ein crefydda. Awn am adre’ o’r oedfa yn sŵn emyn a thôn, Gair a gweddi, pregeth dda – ond dof ddigon – a chrefydd wedi cyflawni talp go fawr o’i briod waith, sef ein cynnal. Ond nid digon hyn i’n cadw! Oni wyddom go iawn, y buasai ein crefydda yn fwy pendant pe bai bygythiad fwy pendant iddi? Oni wyddom y buasai ein crefydd yn bwysicach i ni, pe baem yn gorfod pwyso’n drymach arni? Gwyddom, mi gredaf, bod Cristnogaeth yng Nghymru wedi mynd a’i phen i’w phlu oherwydd fod y bywyd mor dawel, esmwyth a hawdd iddi – cynnal mae hi bellach, nid cadw.

Pe bawn yn gallu ysgwyd fy hun, buaswn yn teimlo’r hawl i ysgwyd eraill i sylweddoli, o ddifri, fod Cristnogaeth naill ai’n dda a iachusol, neu’n ddrwg a niweidiol. Rhaid iddi fod yn un peth neu’r llall, ni all byth fod y naill beth a’r llall! Os drwg a niweidiol Cristnogaeth, rhaid ei dileu hi o’n byw; rhaid cau’r eglwysi a sgrwbio’n cenedl yn lân o fryntni ein crefydd fach bigog ni! Ond os da yw Cristnogaeth, os llesol ein ffydd, rhaid credu ynddi, a dilyn Iesu! Gweithredu ffydd, gobaith a chariad!

Dyletswydd pennaf y Cristion yw ffrwyno sentiment naturiol, cynhenid a’i droi i wasanaeth Duw. Byw a gweithredu, fel y meddyg hwnnw, a osododd teimlad fel emosiwn o’r neilltu, er mwyn ei adennill fel egwyddor.

Ffwndamentaliaeth! Gair cyfarwydd ddigon erbyn hyn, ond beth yn union a olygir ganddo? Mentraf ddiffiniad:

GWRTHSAFIAD. Wrth wraidd Ffwndamentaliaeth mae’r rheidrwydd i wrthsefyll bygythiad. Tyf bob lliw a llun o Ffwndamentaliaeth grefyddol o’r un gwraidd: yr ymdeimlad o fygythiad. Boed gan foderniaeth, neu seciwlariaeth; rhyddfrydiaeth neu’r diwylliant Gorllewinol yn ei grynswth, teimlir fod yr hyn oll sydd yn greiddiol i argyhoeddiad crefyddol y Ffwndamentalydd o dan warchae. Saif Ffwndamentalwyr, felly, gyfysgwydd â’u tebyg, i wrthsefyll y bygythiad hwnnw; y gwrthsafiad hwn yw sail eu bodolaeth.

HERMENIWTEG. Gan mai bygythiad ydyw, saif Ffwndamentaliaeth yn erbyn pob dehongli ac esbonio o’r ysgrythurau sydd yn ystyried cyd-destun hanesyddol a diwylliannol. Anffaeledig yw ei ysgrythurau i’r Ffwndamentalydd. Crëir gan Ffwndamentaliaeth ffordd o gynnal a chadw cred, sydd yn gweithredu, nid yn gymaint yn erbyn hermeniwteg – nid digon hynny – ond er gwaethaf pob dehongliad gwahanol i’w dehongliad hwythau. Eu dehongliad hwy sydd gywir, golyga hynny fod pob dehongliad arall yn anghywir, ac felly’n fygythiad iddynt. Yr unig esboniad am ddiffyg deall a derbyn eraill o’u dehongliad ffwndamentalaidd hwythau yw amharodrwydd i dderbyn yr unig, gwir a chywir ddehongliad.

Mae moderniaeth yn gorfodi cyswllt. Bellach, mae crefyddau a diwylliannau’n gorgyffwrdd oddi fewn i’r gymuned leol. O’r herwydd, crëir pontydd rhwng gwahanol draddodiadau o fewn yr un crefydd, a rhwng crefyddau â’i gilydd. Mae’r pontio hwn yn lled awgrymu nad un Gwirionedd terfynol sydd, ond sawl gwirionedd wrthgyferbyniol. Gwêl y Ffwndamentalydd y pontio hyn fel arwydd o dranc y gwir ffydd, ac yn fygythiad enbyd i’r hyn a amddiffynnir ganddynt: DIDWYLLEDD CREFYDDOL.

Mynegir gwrthsafiad Ffwndamentaliaeth hefyd yn eu deall o natur HANES. Bu’r deall hwnnw o hanes yn bwrw ei wreiddiau yn y ganrif ar ôl cyhoeddi Origin of Species (24/12/1859) gan Charles Darwin (1809-1882). Mynnai Ffwndamentalwyr mai anghywir oedd deall Darwin o hanes a datblygiad dynol, gan mae deall anysgrythurol ydoedd; ond, yn raddol, coleddwyd y cysyniad o esblygiad gan ddiwinyddion ac eglwysi fel dehongliad cywir i hanes, ac fe impiwyd esblygiad i bren Genesis. Ni allai Ffwndamentaliaeth ond dehongli y derbyn hwn o esblygiad gan eraill fel arwydd, eto fyth o ymwrthod, – bwriadol, a hunanddinistriol – â thystiolaeth terfynol Gair Duw.

Mae pob Ffwndamentaliaeth grefyddol yn cynnig deall manwl gywir, nid yn unig o ddechreuadau’r cyfan oll, ond hefyd o DDIWEDD Y BYD. Credant mai Duw sofran sydd yn llywodraethu, ac mae ei bobl ef ydynt, ac fel unig wir bobl Dduw, mae ganddynt afael diogel ar ddyfodol na fydd yn eiddo i neb arall. Yn mhob lliw o Ffwndamentaliaeth, Cristnogol, Iddewig a Mwslimaidd, fe wel y ffwndamentalydd ei hyn fel aelod o gwmni dethol – etholedig Duw ydynt. Felly, cwbl ofer yw pob ymwneud â deiliad crefyddau eraill; Yn wir, beth all y Ffwndamentalydd drafod gyda phobl sydd yn rhannu yr un crefydd, ond nid yr un daliadau crefyddol? Dim. Gwaeth camgredwr nag anffyddiwr.

Myn Ffwndamentaliaeth, pob lliw a llun ohoni, fod yn rhaid ymwrthod â moderniaeth, a diogelu’r ffydd rhag ei frathiad. Safant, yn unigol, ond nid fel un, yn ei erbyn. Gwrthsefyll mewn ffydd, gwrthymosod i amddiffyn ffydd. Dyma, am wn i, yw hanfod pob Ffwndamentaliaeth – GWRTHSAFIAD. Y gwrthsafiad hwn yw gwaelod bodolaeth pob Ffwndamentaliaeth, ymhell ac agos, erchyll a fwy dof. Pa enw bynnag a fathir iddynt, amrywiadau ydynt ar yr un thema.

Mae Ffwndamentaliaeth wedi deall natur erydol moderniaeth – asid ydyw, a mynnant bod yn rhaid amddiffyn yr hyn a gredant i fod yr unig a gwir ffydd rhagddo, doed a ddelo, costied a gyst.

Mae pob traddodiad a mynegiant crefyddol yn gorfod ffeindio ffordd o ymdopi ag asid moderniaeth, ac anodd – os nad amhosibl – fydd dileu’r perygl Ffwndamentaliaeth, heb fod pobl crefyddol o wahanol argyhoeddiad, yn darganfod amgenach a llesach ymateb i foderniaeth.

Aeth bron i fis heibio ers rhaglen Jon Gower (S4C Gohebydd ) am ei ymweliad â De Corea yn dilyn ôl troed y Cymro Robert Jermain Thomas o Lanofer a ddienyddiwyd â chleddyf o flaen cannoedd o bobl pan ymosododd milwyr Corea ar long y credid ei bod yn cario milwyr o China. Yr oedd Jermain yn 27 oed ac y mae eglwys ar yr union fan ble cafodd ei ladd. Fe’i ystyrir yn sylfaenydd yr eglwysi Protestannaidd efengylaidd/caristmataidd – y Pentescostiaid a’r Presbyteriaid yn arbennig – ac yn eglwysi mawr a llwyddiannus.
Does dim amheuaeth am edmygedd Jon Gower o Robert Jermain – ei ffydd, ei ddewrder, ei aberth ‘a’i Feibl yn ei law’. Ond yr oedd y rhaglen hefyd yn bererindod bersonol iddo. Cyn mynd i’r capel yn Llanofer ble magwyd Robert Jermain fe aeth Jon â ni i gapel ei blentyndod – Libanus – ble roedd yn arfer mynd ‘dair gwaith pob Sul’ gyda’i fam. Roedd ei fam yn gwbl hapus yn y capel a’i ffydd dawel, syml ‘yn llosgi fel cannwyll tu mewn iddi’. Dywedodd Jon mai dyma’r ‘ffydd yr oedd ef wedi methu ei chadw’ oherwydd daeth bywyd a’i brysurdeb a’i swn ar ei draws. Ni ddywedodd ei fod bellach yn anffyddiwr a rhesymau digon cyffredin oedd tu ôl i’r cilio. Wrth ddweud hynny roedd tinc o hiraeth a chwithdod yn ei lais.
Wedi rhyfeddu o weld llwyddiant yr eglwysi yn Ne Corea, daeth Jon Gower i gredu fod y llwyddiant hwnnw yn rhan o lwyddiant cyfalafol, materol De Corea. Busnes a chrefydd, meddai, sy’n rheoli. Aeth i deimlo yn anghyfforddus a phenderfynodd ymweld â theml Fwdiaidd tu allan i Seoul. Gwlad Fwdiaidd yw De Corea. Bu’n siarad â lleian yno a’i hwyneb yn glowyi’n gynnes , groesawus. Dywedodd wrth Jon fod Bwdiaeth a Christnogaeth yn parchu ei gilydd; fod capel yn y deml wedi ei neilltuo i gydnabod presenoldeb crefyddau eraill. Soniodd wrtho hefyd fod rhai crefyddau wedi arwain i ryfeloedd a soniodd am y Croesgadau. Dywedodd hefyd mai Bwdiaeth yw ‘r unig grefydd na fu’n gyfrifol am ddechrau rhyfeloedd. Ni chafodd ei chroesholi. Soniodd fod bywyd yn y deml yn dechrau yn ddyddiol am 4.30 y bore gyda chanu’r gloch fawr 108 o weithiau, sef nifer y ‘pechodau dynol’ sydd ar y ddaear.
Yn y deml hon y daeth y rhaglen yn ôl at bererindod Jon ei hun, oherwydd yno, meddai, y daeth agosaf at ei brofiad yn Libanus gynt gyda’i fam. Daeth y ‘gyffes’ honno yn annisgwyl.
Mae’n hawdd deall na fyddai yn teimlo’n gyfforddus yng nghynulleidfaoedd mawr Seoul. Ond faint o genhedlaeth Jon Gower sydd wedi colli cysylltiad â’r ffydd Gristnogol a’u gadael heb ddim ond atgofion plentyndod? Mae anwybodaeth yn tanseilio Cristnogaeth yn fwy na dim. Efallai y dylai fod wedi ymweld ag un o eglwysi’r minjung , sef eglwysi bychain, bregus y di-freintiedig yn strydoedd cefn Seoul sy’n ceisio dirnad beth yw lle Cristnogaeth mewn byd mor gystadleuol a rhanedig a lle nad oes llwyddo i’r mwyafrif. Yno y maent yn addoli yn gynulleidfaoedd bychain. Tybed a fyddai wedi teimlo yn nes at ei wreiddiau yn y fan honno? Ni ddychwelodd i Libanus ar ddiwedd y rhaglen chwaith ond aeth i holi cenhadwr o Corea oedd yn pregethu yn Llanofer ac yn gweddïo am weld Llanofer eto yn dod yn ddechrau diwygiad i ennill Cymru yn ôl i Grist.
Roedd yn rhaglen ddiddorol am ddwy wlad, yn ogystal ag am ŵr ifanc a roddodd y cyfan i’w Arglwydd yn ei ddydd, a gŵr diwylliedig yn cynrychioli ei genhedlaeth yntau mewn oes arall.

Mae’r E-fwletin ychydig yn wahanol yr wythnos hon, ac oherwydd hynny y mae ychydig yn faith, efallai, wrth ystyried yr e-fwletin arferol.Ond gobeithio y byddwch yn cytuno fod rheswm da am hynny pan welwch beth yw byrdwn y neges…

Bu farw Marcus Borg ar Ionawr 22ain yn 72 oed. Yr oedd ymysg yr ysgolheigion â fu am oes yn ymchwilio i ‘Iesu Hanes’. Gydag eraill sefydlodd y ‘Jesus Seminar’ a oedd yn darllen ac astudio’r Efengylau yn onest a beirniadol er mwyn dod yn nes at Iesu’r dyn sydd, yn aml yn hanes yr eglwys, wedi mynd yn angof neu ar goll yn llwyr. Ysgrifennodd Borg 21ain o lyfrau ac y mae rhywbeth trawiadol yn rhai o’r teitlau fel ‘Meeting Jesus again for the first time’ a ‘The God we never knew’. Academydd ac ysgolhaig disglair ydoedd (bu’n Athro yr Adran Crefydd a Diwylliant ym Mhrifysgol Oregon am 28ain mlynedd) ac ni theimlodd alwad i fod yn weinidog a chael ei ordeinio.
Ond mae angen dweud mwy am Marcus Borg. Pan mae coffâd y New York Times yn ei ddisgrifio fel ‘leading evangelist of what is often called Progressive Christianity’ mae angen tynnu sylw at yr ‘evangelist’. Fe’i magwyd o fewn yr Eglwys Lutheraidd ond fel i lawer o’i gyfoeswyr aeth iaith crefydd yn ddi-ystyr ac yn ddi-sylwedd iddo. Ond aeth ei waith ysgolheigaidd yn fwy na phwnc academaidd iddo. Ymunodd â’r Eglwys Anglicanaidd. Mater o ddyfalu yw pa mor drwm oedd dylanwad ei briod, Marianne, arno, oherwydd fe ddaeth hi yn offeiriad yn Eglwys Gadeiriol Portland, Oregon. Mae hanesyn cynnes yn cael ei adrodd amdano gan Brian MacLaren oedd yn aml yn ymddangos mewn sesiynau cwestiwn ac ateb gyda Borg mewn colegau. Meddai B.M. wrth sôn amdano ef, Diana Butler Bass a Borg ar yr un panel :
“…nearly all the questions about theology and Christology were directed to Marcus, the questions about church history and trends went to Diana, and the questions about pastoral work and spirituality went to me. Near the end a question on prayer was directed – predictably – to me. After I responded, Marcus spoke up. “I pray too!” he interjected, and shared some tender and meaningful reflections on his own prayer life. I was deeply touched that Marcus didn’t want to stay in the zone of theory…” (Brian Maclaren)
Soniodd Tom Wright hefyd am brofiad mor gyfoethog oedd cynnal trafodaeth gyda Borg am Iesu trwy sbectol efengylaidd/geidwadol Wright a sbectol rhyddfrydol/’progressive’ a gyhoeddwyd mewn cyfrol yn 1999 (‘The meaning of Jesus’). Yn ogystal â’i ysgolheictod disglair, soniodd Wright am ei ostyngeiddrwydd a’i barodrwydd i wrando. Mae’n enghraifft ardderchog o drafodaeth adeiladol ac nid yw’n anodd gweld peth o ddylanwad y ddeialog honno yng nghyfrolau diweddar Wright.
Cyfrol fwyaf poblogaidd Borg yw ‘The Heart of Christianity’ (2004) a sylwadau un adolygydd oedd mai yn y gyfrol hon y mae ‘calon Cristnogaeth yn siarad yn uniongyrchol â’r galon ddynol fel ffydd i’w byw yng nghwmni Iesu’. Ei fwriad yn y gyfrol oedd cyflwyno gweledigaeth o Iesu fel “a way of seeing God, our relationship to God, and the path of transformation.” Roedd Iesu yn llawer mwy iddo na phwnc i’w drafod a maes i’w astudio. Y mae’n berson nad yw’n bosibl gollwng gafael arno. I Borg aeth yr ymchwil yn bererindod a phetai anffyddwyr yn fwy gonest yn eu hymchwil, meddai, fe fyddai cymaint o ‘anffyddiaeth ddamcaniaethol’ yn diflannu.
Ei gyfrol olaf (2014) oedd darn o hunangofiant : “Convictions – How I learned what matters most” ac yn y gyfrol honno daw angerdd ei argyhoeddiad o’r ffydd Gristnogol yn gwbl amlwg ac yn cyfiawnhau geiriau’r NYT wythnos yn ôl – “leading evangelist of what is often called progressive Christianity”.
Braint i ni yn Cristnogaeth 21 yw cael ychwanegu un llais arall o ddiolch am Marcus Borg – ei fywyd a’i waith, yn arbennig drwy’r Jesus Seminar. A diolch hefyd fod ei waith wedi tyfu’n argyhoeddiad dwfn fod yn rhaid cyflwyno Iesu yn newydd i bob oes. Methodd Marcus Borg beidio gwneud hyn, diolch am hynny.

Mae’r darlun a geir ar ddechrau llyfr Genesis o Dduw’n creu’r byd yn un hynod drawiadol. Mae’r creadydd (creationist) yn honni, wrth gwrs, bod yr hyn a adroddir yn llythrennol wir. Ond mewn gwirionedd, mae dwy stori: un ym mhennod 1, a stori Adda ac Efa ym mhennod 2 a 3. Mae nifer o ysgolheigion yn honni bod y stori gyntaf wedi’i dylanwadu gan drydedd stori, Stori Creu hŷn. Honno yw Stori Creu y Byd sy’n troi o gwmpas anghenfil; yr Anghenfil Anhrefn.

Mae’r Anghenfil hwn yn ymddangos yn Stori Creu y Babiloniaid a chenhedloedd eraill yn y rhanbarth hwnnw. Tiamat yw enw’r Anghenfil ac mae’n byw yn y môr. Yn ôl y myth mae Duw y Creu (Marduk yw ei enw, un o blith llawer o dduwiau Babilonaidd) yn brwydro yn erbyn yr Anghenfil a’i ladd a rhannu’r corff yn ddwy; un rhan i wneud y ddaear ac un rhan i wneud y nefoedd. Ac fel mae’n digwydd mae’r enw Tiamat yn agos iawn o ran tarddiad i’r gair tèhôm = dyfnder, sef gair pwysig yn stori’r creu Genesis 1. Yr oedd y ddaear yn afluniaidd a gwag, ac yr oedd tywyllwch ar wyneb y dyfnder (tèhôm). Anhrefn a gwagedd y ddaear sy’n cyfateb i’r anghenfil anhrefn gyda’i gysylltiad â’r dyfroedd. Mae gwaith gwahanu yn amlwg hefyd gyda Duw yn gwahanu dyfroedd oddi wrth ddyfroedd. Y gwahaniaeth mawr, wrth reswm, yw bod dim brwydr fel y cyfryw. Ond dweud y gair sydd rhaid iddo wneud, hynny yw, ar ddydd y cread llefarodd Duw.

Boed hynny yn wir neu beidio mae adleisiau o fyth y Babiloniaid mewn darnau eraill o’r Hen Destament. Llyfr Eseia sy’n dweud (51:9-10), “Deffro, deffro, gwisg dy nerth, O fraich yr ARGLWYDD; deffro, fel yn y dyddiau gynt, a’r oesoedd o’r blaen. Onid ti a ddrylliodd Rahab, a thrywanu’r ddraig? Onid ti a sychodd y môr, dyfroedd y dyfnder mawr? Onid ti a wnaeth ddyfnderau’r môr yn ffordd i’r gwaredigion groesi?” Mae’n bosib hefyd fod yr Anghenfil Anhrefn ynghlwm a’r gair Lefiathan. Mae Salm 74 yn datgan, “Ti, O Dduw, yw fy mrenin erioed, yn gweithio iachawdwriaeth ar y ddaear. Ti, â’th nerth, a rannodd y môr, torraist bennau’r dreigiau yn y dyfroedd. Ti a ddrylliodd bennau Lefiathan, a’i roi’n fwyd i fwystfilod y môr. Ti a agorodd ffynhonnau ac afonydd, a sychu’r dyfroedd di-baid. Eiddot ti yw dydd a nos, ti a sefydlodd oleuni a haul. Ti a osododd holl derfynau daear, ti a drefnodd haf a gaeaf.”

Mae’r syniad o anhrefn ym mherson draig y mae’n rhaid brwydro yn ei herbyn yn berthnasol i ni heddiw. Rydym yn wynebu anawsterau dwfn; cynhesu byd-eang, bwlch cynyddol rhwng y tlawd a’r cyfoethog, cyni economaidd ac eithafiaeth Islamaidd a’r teimlad yw ein bod ni’n boddi o dan anhrefn dyfrllyd. Yn chwedegau’r ganrif ddiwethaf roedd myfyrwyr yn protestio ar strydoedd Paris yn erbyn llywodraethau’r byd. Erbyn hyn, cymaint yw’r teimlad o analluedd a’r gydnabyddiaeth bod y problemau hyn y tu hwnt i’n hamgyffred nes bod llywodraethau yn cydio ym mreichiau’i gilydd i brotestio ar strydoedd Paris, fel y gwelwyd yn ddiweddar.

Peth dewr iawn fyddai cydnabod ein bod ni yn y gorllewin gyda’n cyfalafiaeth ronc wedi creu byd anghyfartal anghyfiawn sydd mewn argyfwng amgylcheddol. Onid ein lle ni yw sefyll ysgwydd yn ysgwydd yn enw Duw cariad ac yn enw’r Iesu a siaradodd a’i lais yn tawelu’r storm?