Archif Awdur: Golygydd

Y Pethau Sacramentaidd

Y Pethau Sacramentaidd

Rocet Arwel

Pâr o sanau. Y peth mwya annhebygol o godi hiraeth ar unrhyw ddyn call, meddech chi.

Ond mae’r rhain yn bar o sana arbennig. Saith mlynedd i rŵan cafodd fy mam driniaeth go fawr yn Ysbyty Gwynedd. Tra oedd Mam yn yr ysbyty byddwn yn aros efo fy ewyrth a’m modryb ym Mhorthaethwy. Ar un o’r troeon i’r gogledd yng nghanol yr argyfwng hwnnw o’n i wedi cyrraedd heb bâr o sana glân. A benthycais bâr gan Yncl Bryn. Chafodd o erioed mohonyn nhw yn ôl.

Yn y cyfamser fe gollon ni Yncl Bryn, ac fe fagodd y sanau arwyddocâd. Er bod ei draed o fymryn yn fwy na fy rhai i – dydyn nhw ddim mo’r ffit gorau – fe wisgais y sanau yn dwll.

Dach chi’n gweld, Yncl Bryn oedd fy hoff yncl. Roedd o’n ddoeth ac yn wirion ac yn glên, ac i ddyn ifanc oedd wedi colli ei dad yn gymharol ifanc fel fi roedd o’n golygu llawer iawn. Mae’r arwyddocâd hwnnw wedi ei glymu’n dynnach wrth fod fy mab Iago yr un sbit â fo – ei bryd golau a’i wên barod a’i olwg heulog ar y byd. O dro i dro fe fydda i’n rhyfeddu at y tebygrwydd.

A dyna pam bod y pâr yma o sana mor bwysig. Mae eu gweld nhw, eu trin a’u trafod nhw – ac fe wna’ i fentro deud, eu hogleuo nhw – i gyd yn tynnu’n galed ar dannau’r galon.

A be sydd gan hen bâr o sanau i’w wneud â ni, meddech chi? Be sydd a wnelo fo â dechrau blwyddyn? A be sydd a wnelo nhw â nesu at fwrdd y Cymun?

Bydd rhai ohonoch chi wedi cael hen ddigon o nghlywed i’n sôn am yr Esgob Spong a’i ddehongliad o o’r Beibl a’r Testament Newydd. Mae ei ddehongliad o o’r Pasg, ac o’r atgyfodiad, yn troi o gwmpas hiraeth, a hiraeth Pedr yn benodol.

Dyw’r Esgob Spong ddim yn credu yn y gwyrthiau, yn llythrennol. ’Di o ddim yn credu yn yr atgyfodiad yn llythrennol. Felly fe dreuliodd o flynyddoedd yn ymrafael â’r broblem o beth yn union oedd natur digwyddiadau’r Pasg a achosodd y fath chwyldro yn y byd Iddewig nes arwain at greu eglwys newydd, eglwys y mae o bellach yn esgob ynddi. Ac fe gyrhaeddodd at lan llyn Galilea ac at hiraeth un dyn a drodd yn argyhoeddiad ei fod o wedi byw ym mhresenoldeb rhywun oedd yn ymgorfforiad o’r duwdod, yn ffynhonnell bywyd, yn ffynhonnell cariad ac yn sylfaen bod.

Dach chi’n gweld, mae’r Esgob Spong yn credu’n angerddol yn y storïau mae’r gwyrthiau’n eu dweud am Iesu. Mae o’n credu’n angerddol yn yr atgyfodiad. Mae o’n credu’n angerddol fod Pedr ac eraill trwy Pedr wedi profi’r atgyfodiad hwnnw. Ac wedi dod i sylweddoli a chyhoeddi Iesu fel ymgorfforiad o ffynhonnell bywyd, o ffynhonnell cariad ac o sylfaen bod.

Gair bendigedig o amwys a chyfoethog ydy ‘profi’. Mae ei amwysedd yn mynd at wraidd amwysedd ein ffydd ni a’i phroblemau hi y dyddiau hyn. Am y tro, a dyma lle dwi’n gofyn i Menai faddau i mi am fenthyg un o fygiau’r Cyngor Llyfrau; mi wna’ i eu galw nhw’n Profi (efo P fawr) a profi (efo p fach).

Mae yna bedwar diffiniad yng Ngeiriadur y Brifysgol:

  1. Testio rhywbeth, rhoi rhywun ar ei brawf
  2. Cael profiad o, gwybod trwy brofiad, dioddef, teimlo, synhwyro, canfod, gweld, cyffwrdd
  3. Blasu, bwyta, yfed
  4. Dangos gwirionedd rhywbeth. 

Mi ddywedwn i mai dim ond yr olaf o’r pedwar sy’n Profi ‘P fawr’ a thri ohonyn nhw yn profi ‘p fach’.

Profwch o, profwch o, profwch o – ydy cri yr oes fodern, ac o’i brofi mae rhywbeth yn wir, nes ei fod yn cael ei wrthbrofi. Trefn resymol a rhesymegol na fyddwn i am ei newid. Profi efo P fawr.

Ein problem ni fel eglwys ers canrifoedd ydy cael ein hunain i sefyllfa lle mae’r Profi ‘P fawr’ yn cael ei weld yn mynd benben â profi ‘p fach’. Dyw’r ddau ddim yn mynd benben. Maen nhw’n fathau gwahanol o gyrraedd at yr un nod.

Yr hyn mae Spong yn ddweud ydy, na wnaeth ac na wneith neb arall byth brofi efo P fawr atgyfodiad corfforol Iesu. Ond fod Pedr wedi cael profiad o atgyfodiad Iesu: fe ddaeth i wybod trwy brofiad, fe ddioddefodd, fe deimlodd, fe synhwyrodd yr atgyfodiad, fe wnaeth o ganfod, a gweld yr atgyfodiad.

Er na all neb Brofi atgyfodiad corfforol Crist, gallwn gasglu o dystiolaeth y fytholeg fod Pedr wedi cael profiad o atgyfodiad barodd iddo gyhoeddi i’r byd fod Iesu yn Grist, yn ffenest ar y dwyfol, yn ffynhonnell bywyd, yn ffynhonnell cariad ac yn sylfaen bod. Ac i dystiolaeth y dyn cyffredin hwn a’i gyfeillion cyffredin annysgedig newid hanes ffydd yr Iddewon a hanes y byd.

Tros ddegawdau a chanrifoedd ffosileiddiwyd y fytholeg fyw yn ddogma caled a brau. Aeth profiad ‘p fach’ Pedr yn gais am y Prawf ‘P fawr’ nad oedd modd ei brofi. Nes bod yr union beth ddylai fod yn sail i’n ffydd ni wedi mynd yn fodd i’w thanseilio. Dydy’r eglurhad ddim yn sanctaidd; yr hyn sydd yn sanctaidd ydy’r digwyddiad a barodd yr angen i egluro …

Dyma – yn syml ac yn simplistig – y stori, yn ôl Spong.

Croeshoeliwyd Iesu. Fe’i crogwyd ar bren – y farwolaeth fwyaf felltigedig yn nhraddodiad yr Iddewon. Chwalodd y disgyblion. A gadael eu Iesu’n crogi ar bren i’w gladdu mewn bedd cyffredin. Pa fath o Feseia oedd hwn nad oedd y dwyfol yn ymyrryd i’w arbed? Aeth pawb yn ôl i’w filltir sgwâr. Ffodd Pedr fel pawb arall a’i frad yn drwm ar ei gefn a’i enaid. A hiraeth a galar yn gafael.

  • Mae hiraeth yn gysgod i gariad,
  • wyneb arall y geiniog i gariad;
  • po fwyaf y cariad, po fwyaf y galar,
  • po fwyaf y presenoldeb, po fwyaf yr absenoldeb,
  • po fwyaf yw angerdd y byw a’r bod, po fwyaf yw angerdd y peidio â bod.

 Ffodd Pedr. Ffodd Pedr. Ffodd yn ôl i Galilea. Yn ôl at ei waith. “Dwi’n mynd i bysgota …” medda fo yn nhrydedd adnod y darlleniad. Back to the grind.

A dros y dyddiau nesaf, dros yr wythnosau nesaf, dros y misoedd nesaf, er iddo fo ffoi o Jerwsalem, lwyddodd o ddim i ffoi rhag Iesu.

Roedd y galar yn ei gnoi, yr hiraeth yn ei fwyta’n fyw a’r benbleth yn ei ddrysu.

Roedd o wedi treulio tair blynedd ym mhresenoldeb un oedd wedi rhoi cip iddo ar y dwyfol. Roedd yn argyhoeddedig fod Iesu wedi dangos ffynhonnell bywyd, ffynhonnell cariad a sylfaen bod iddo.

Sut allai blynyddoedd mor angerddol o gyffro criw o ddynion ifanc ar y lôn, yn byw’r freuddwyd, yn gweld breuddwyd yn byw ym mherson dyn yr oeddan nhw, a maddeuwch yr amwysedd, ym mherson dyn yr oeddan nhw’n ei addoli, fod yn wastraff? Sut y gallai blynyddoedd o’r fath fod wedi dod i ddiwedd mor pathetic?

Roedd o’n gwrthod derbyn hyn. Doedd hyn ddim yn bosib. Os mai hwn oedd y cariad mwyaf, y presenoldeb mwyaf, y bod mwyaf – hwn oedd yr hiraeth mwyaf, hiraeth oedd yn gwrthod cilio.

Roedd o’n ôl wrth ei waith. Yn ôl wrth ei waith gyda rhai o’r disgyblion eraill. Dyna oeddan nhw’n ei drin a’i drafod ddydd a nos. Drwy’r nos wrth bysgota. Drwy’r dydd wrth drwsio’r rhwydi. Yn hwyr y prynhawn wrth fân siarad a ben bora wrth fwyta’u brecwast o bysgod a bara.

Ar ôl noson hir o bysgota, y peth cyntaf fydden nhw’n wneud ar lan y llyn fyddai bwyta brecwast o bysgod a bara. Ac wrth fod pob pryd yn y traddodiad Iddewig yn seremonïol roedd bendithio a thorri’r bara yn rhan bwysig o’r ddefod. Wrth fendithio’r pryd a thorri’r bara roedd y pryd olaf hwnnw yng nghwmni Iesu, oedd mor drwm o ddrama a thensiwn, yn dod i’r cof. Bob tro roedden nhw’n bwyta, bob tro roedden nhw’n cymryd bara, yn bendithio’r bara, yn torri’r bara, roedden nhw’n cofio. Yn cofio’r swper olaf hwnnw ac yn cofio’r Iesu adawon nhw ar bren, i’w gladdu mewn bedd cyffredin.

Yno ar lan y llyn. Yn niwl y bore bach. Roedden nhw’n galaru. Yn hiraethu. Yn trafod ac yn hel meddyliau.

Wrth i’r wythnosau fynd heibio roedd Jerwsalem yn galw eto. Y tro hwn roedd Gŵyl y Pebyll, un o wyliau mwyaf poblogaidd y flwyddyn, os nad y fwyaf poblogaidd, yn galw, a geiriau’r wyl, Salm 118 a’r Proffwyd Sechareia, yn rhan o’u haddoliad o ddydd i ddydd:

  • “Y maen a wrthododd yr adeiladwyr a ddaeth yn brif gonglfaen”
  • “Taro’r bugail a’r praidd a wasgerir”
  • “Daw allan o Jerwsalem ddyfroedd bywiol … a’r Arglwydd a fydd Frenin ar yr holl ddaear”
  • “Gwaith yr Arglwydd yw hyn, ac y mae’n rhyfeddod yn ein golwg”.

Tybed nad oedd hyn oll yn cyfuno? Y galar, yr hiraeth, y benbleth, y geiriau yn y Synagog, y cofio, y bwyta, y bara, bendithio’r bara, torri’r bara a’r cofio. Yr hiraeth, y galar a’r cofio. Cofio Iesu, cofio’r swper olaf, cofio’i fywyd, a gwrthod derbyn nes eu bod nhw’n gweld.

A dyna i chi air arall sy’n gyfoethog o amwys. Does dim rhaid gweld efo G fawr er mwyn gweld. Sdim rhaid bod yn llythrennol yn ddall i gael agor eich llygaid. Mae’r sawl sy’n gweld yn gallu gweld o’r newydd. Daeth Pedr i weld a thrwyddo fo daeth eraill i weld.

Rhyw fore, ar ôl dalfa arbennig o dda, fe welodd Pedr drwy ei alar, drwy ei hiraeth, drwy ei benbleth; fe wawriodd arno drwy niwloedd y bore bach ar lan llyn Tiberias mai Iesu oedd y Crist, eu bod wedi bod yn mhresenoldeb un roddodd gip iddynt ar y dwyfol.

Roedd o wedi gweld Duw fel ffynhonnell bywyd oedd wedi ehangu ei allu i fyw, i fyw i’r eithaf. Roedd o wedi gweld Duw fel ffynhonnell cariad oedd yn ei ryddhau i garu y tu hwnt i unrhyw rwystr, i garu’n afrad. Roedd o wedi gweld Duw fel sylfaen bod oedd yn rhoi’r dewrder iddo fod y cyfan allai fod.

Ac o weld hynny, o brofi hynny, profodd dawelwch ecstatig ac angerdd tragwyddoldeb. Gwelodd fod Iesu yn un â’r dwyfol. Gwelodd nad cosb oedd y groes ond y ddameg eithaf o gariad y dwyfol. Nid cariad oedd yn cydymffurfio â llythyren y ddeddf, ond â chariad diamod y dwyfol, cariad nad oedd yn mynnu unrhyw ad-daliad. Cariad sy’n dangos mai drwy roi ein bywyd yr ydym yn ennill ein bywyd, drwy garu yr ydym yn cael ei caru, drwy garu’r annerbyniol y cawn ninnau ein derbyn. Deallodd ystyr marwolaeth Iesu. Teimlodd gariad Iesu a’i faddeuant, a phrofodd atgyfodiad. Teimlodd y niwl yn codi, y galar a’r hiraeth yn cilio, y benbleth yn cael ei datrys, a gwyddai fod Iesu yn un â’r dwyfol. Profodd Iesu byw a deallodd mai’r prawf o hynny fyddai ei fod yn porthi ei ŵyn – yn caru’r alltudion, yn cynnal y gwan, yn croesawu’r esgymun.

Profodd hyn. Nid Profi â ‘P fawr’. Fe welodd o hyn. Nid gweld â ‘G fawr’. Fe gafodd o brofiad o atgyfodiad Iesu, fe ddaeth i wybod drwy brofiad, fe ddioddefodd, fe deimlodd, fe synhwyrodd yr atgyfodiad, fe wnaeth o ganfod, a gweld yr atgyfodiad. Gellid dadlau ei fod hyd yn oed wedi ei roi ar brawf ac wrth ddynesu at fwrdd y Cymun mi fyddwn i’n dadlau ei fod wedi blasu, bwyta ac yfed yr atgyfodiad.

Roedd canlyniadau i’r gweld a’r profi, cyn wired â bod tonnau’n cyrraedd y lan o daflu carreg i’r llyn llonydd.

A heno, rydyn ninnau’n ddiferion yn un o’r tonnau bychain hynny. Ac wrth gymryd bara, wrth fendithio’r bara, wrth dorri’r bara, rydyn ninnau’n hiraethu, yn galaru, yn gweld ac yn profi, ac yn gobeithio o’r newydd ein bod ni drwy Grist yn gallu gweld y dwyfol, o ddyfynnu Spong:

fel ffynhonnell bywyd sy’n ehangu ein gallu i fyw i’r eithaf; fel ffynhonnell cariad sy’n ein rhyddhau i garu’n afrad, y tu hwnt i unrhyw rwystr, ac i weld y dwyfol fel sylfaen bod sy’n rhoi’r dewrder i ni i fod y cyfan a allwn ni fod. Trwy fyw i’r eithaf rydym yn gwneud y dwyfol sy’n fywyd yn weladwy. Trwy garu’n afrad rydym yn gwneud y dwyfol sy’n gariad yn weladwy. A thrwy fod y cyfan allwn ni fod rydym yn gwneud y dwyfol sy’n sylfaen bod yn weladwy.

Ar ddechrau blwyddyn, wrth edrych yn ôl ac wrth edrych ymlaen, gadewch i ni droi at fwrdd y Cymun, gwneud fel ’dan ni wedi gwneud ers bron i ddau fileniwn ym mhedwar ban byd, gwneud fel y gwaeth Pedr yn ei hiraeth: cymryd bara, bendithio’r bara, torri’r bara, a chofio’n llawn hiraeth a gobaith, a chwilio eto am y tawelwch ecstatig a’r angerdd tragwyddol fydd yn ein tanio o’r newydd i borthi ei ŵyn.

Tröedigaeth

Tröedigaeth

Dyna yw’r pennawd ar un o fyrddau arddangos Amgueddfa Howell Harris yng Ngholeg Trefeca, a’r panel sy’n aml yn denu’r sylw mwyaf gan ymwelwyr sydd am wybod mwy am hanes y Methodist cyntaf. Yn y cyd-destun hwnnw, maent yn cymryd yn ganiataol mai tro ar fyd ysbrydol oedd y profiad hwn iddo ef, ac maent yn awchu am ddarllen yr hanes.

Wrth dywys yr ymwelwyr o gwmpas, roedd ambell un yn gofyn a ges i dröedigaeth; fy ateb (er siom i rai) oedd: naddo – cefais fy magu yn Gristion, ac er i mi obeithio i mi dyfu yn fy ffydd, ni allwn hawlio tröedigaeth fel y cafodd Harris.

Ond bellach rwyf yn gallu dweud i mi gael tröedigaeth, er bod y cyd-destun yn wahanol i eiddo Howell Harris. Mae darllenwyr selog Agora wedi bod yn dyst i ran o’r broses honno (a phroses oedd tröedigaeth Howell Harris hefyd). Yn yr erthygl Ydy newid hinsawdd yn newid popeth? fis Tachwedd fe soniais am ddarllen cyfrol Naomi Klein, This Changes Everything. Hanner ffordd drwy’r gyfrol oeddwn i ar y pryd, ond roeddwn eisoes yn argyhoeddedig fod yn rhaid i lawer o bethau newid os ydym am achub y blaned.

Erbyn hyn, fe orffennais y gyfrol. Nid wyf yn cynhesu at sylwadau gwrthwynebus Klein am grefydd – ond rhaid cofio ei bod hi’n byw ymysg y math ar grefydd sydd yn cadw cefn Donald Trump, felly rhaid deall ei hamheuaeth. Ar y llaw arall, mae cydymdeimlad dwys Klein â phobl frodorol America, a’i hymdeimlad mai eu gwareiddiad nhw sy’n cynnig gobaith i’r byd, ac nid gwareiddiad y gorllewin, yn un y gall Cymry Cymraeg – er gwaethaf ein rhan ganolog yn yr Ymerodraeth Brydeinig ac yng ngwladychu Canada a’r Unol Daleithiau – gynhesu ato.

Yn digwydd bod, wrth i mi orffen y gyfrol fe gafwyd cyfres o straeon newyddion ynghylch pa mor argyfyngus yw ein sefyllfa. Fe fu straeon tebyg yn y wasg ers blynyddoedd, ond fe lwyddais cyn hyn i beidio â chymryd cymaint â hynny o sylw. Nawr roedd pob un yn gweiddi arnaf fel utgorn o’r nef – gymaint ag y gwaeddodd llais Howell Harris yn ei dro ar William Williams, Pantycelyn ar sgwâr Talgarth ym 1737.

  • Mae iâ Greenland yn toddi yn gynt nag ers 350 mlynedd, ac yn yr haf bron â diflannu’n llwyr.
  • Mae moroedd y byd wedi amsugno 60% yn fwy o wres yn ystod yr 20 mlynedd diwethaf nag oedd gwyddonwyr yn credu o’r blaen, gan daflu cryn amheuaeth ar dargedau presennol atal newid hinsawdd.
  • Fe gyhoeddodd Llywodraeth Cymru gynllun ymaddasu newid hinsawdd i Gymru sy’n sôn am lefelau’r moroedd yn codi 22cm erbyn 2050 a 36cm erbyn 2080 – a hynny cyn gwybod am y ddau ddarn uchod o newyddion.

Eto, yr un pryd, dyma Lywodraeth Cymru yn cefnogi adeiladu gorsaf niwclear Wylfa Newydd ar lan y môr yn Ynys Môn, er gwaethaf eu darogan eu hunain am lefelau’r môr yn codi gan beryglu Wylfa Newydd a Môn fel y collwyd Fukushima. Er i’r cynllun hwnnw bellach gael ei atal (am resymau gwahanol), mae yna bosibilrwydd o hyd y bydd y Llywodraeth yn cefnogi adeiladu ffordd osgoi newydd i’r M4 ar hyd Gwastatir Gwent – tir a adferwyd o’r môr yn y gorffennol ac sy’n sicr o fod dan y môr eto cyn bo hir.

Ond nid diffyg cyd-gysylltu’r hyn a wyddom eisoes yw ein prif fai. Rydym fel petaem yn benderfynol o wthio’n hunain oddi ar y dibyn mor gyflym ag y bo modd.

Mae’r trafodaethau am oblygiadau ymadael â’r Undeb Ewropeaidd hefyd yn datgelu maint ein caethiwed i garbon. Mae trefniadau’r Farchnad Sengl, sy’n cael cymaint o sylw ar hyn o bryd, yn golygu bod 2,600,000 o lorïau yn croesi o’r Cyfandir i wledydd Prydain bob blwyddyn trwy borthladd Dover yn unig. Mae hynny’n llawer mwy na phroblem ynghylch Prymadael (Brexit) – mae’r ffordd yma o drefnu ein heconomi yn peryglu dyfodol ein byd.

Mae’r holl weithgarwch hwn yn gwthio mwy a mwy o garbon i’r hinsawdd. Nid cynhesu a chodi lefel y môr yn unig a wneir o ganlyniad – er bod hynny’n ddigon arswydus – ond troi’r dŵr yn asidig, gan ladd y bywyd ynddo, yn enwedig felly’r plancton sy’n fwyd i forfilod a chreaduriaid tebyg, ond sydd hefyd yn hynod bwysig o ran amsugno carbon o’r amgylchedd. Mae’r tir hefyd yn cynhesu ac yn sychu; mae Llywodraeth Cymru yn nodi’r perygl y bydd corsydd mawn Cymru yn sychu ac yn hytrach nag amsugno carbon fel y maent ar hyn o bryd yn ei allyrru i’r hinsawdd, gan gyflymu’r broses.

Roeddwn eisoes yn gwybod llawer o’r ffeithiau hyn cyn y dröedigaeth – ac rwy’n sicr fod llawer o ddarllenwyr Agora hefyd yn gyfarwydd â nhw. Un gair wnaeth beri i mi sylweddoli nad trafodaeth ymenyddol ac ymgyrch arall oedd hyn, ond rhywbeth gwahanol. Y gair hwnnw oedd “uninhabitable”. Mae Naomi Klein yn dweud, os na fyddwn yn newid ein ffordd o fyw yn llwyr, y bydd y byd yn anghyfannedd o fewn rhyw gan mlynedd. Gyda’r newyddion diweddaraf yn 2018, fe all fod yn gynt na hynny.

A dyna’r dröedigaeth. Os mai cwta ganrif sydd gennym ar ôl, mae llawer o’r ymgyrchoedd eraill y bûm eu cefnogi yn hollol amherthnasol. Ychydig cyn y Nadolig, a finnau newydd gwpla cyfrol Klein, roeddwn yn eistedd mewn cynhadledd yng Nghanolfan yr Urdd yng Nghanolfan y Mileniwm am Cymraeg 2050 – achos yr wyf yn ymrwymedig iddo. Ond roedd hi’n anodd canolbwyntio ar y cyflwyniadau ynghylch sut i ddeddfu am yr iaith a’i hybu, pan wyddwn ei bod yn ddigon posibl y bydd Canolfan y Mileniwm dan ddŵr erbyn hynny, ac y bydd Cymru yn cael ei boddi nid yn unig gan y môr ond gan filiynau o ffoaduriaid yn ymadael â’r rhannau o’r byd fydd yn cael eu boddi neu a fydd yn rhy grasboeth i fyw ynddynt erbyn hynny.

Fe wn o ddyddiau Trefeca pa mor anodd y gall fod i siarad â phobl sydd wedi cael tröedigaeth. I ni, mae’r byd wedi newid yn llwyr – ond i chi, mae’n aros yr un fath. Fe allwn swnio’n obsesiynol ac yn hunan-gyfiawn yn ein sicrwydd newydd. Fe allwn ddibrisio gofidiau a helyntion bywyd pobl eraill, sydd erbyn hyn yn ymddangos mor bitw a dibwys i ni. Gobeithio y bydd bod ar ochr arall y profiad hwnnw yn y gorffennol yn help i mi beidio â bod yn ormod o boen.

Hedfan (h Iestyn Hughes)

Rwyf hefyd yn deall o’r newydd y loes y gall pobl sydd yn gweld y byd mewn ffordd newydd ei deimlo wrth siarad â’u ffrindiau a’u teuluoedd. Un o mhenderfyniadau cyntaf – adduned blwyddyn newydd, ond am weddill fy oes – yw na wnaf hedfan mewn awyren eto (heblaw, efallai, mewn argyfwng go iawn). Mae’r difrod a wneir gan bob ehediad yn ddigon i danseilio ein holl ymdrechion eraill i ddefnyddio ynni adnewyddadwy, plannu coed a llysiau, osgoi defnyddio’r car, ac yn y blaen. Ac fe wneir y difrod gan yr hedfan – er bod prynu “carbon offset” yn golygu rhodd ddefnyddiol i ryw elusen, fe allyrrwyd y carbon i’r hinsawdd, a dyna yw’r broblem. Rhaid cyfaddef i hyn arwain at sgyrsiau anodd o fewn y teulu – mae yna siom a diffyg dealltwriaeth. Rydw i’n gwbl hapus – fe fyddwn yn mynd ar y trên i Ghent ac i Ferlin eleni, ac yn gael gwyliau yng ngwledydd Prydain. Ond mae’n anodd i’r gweddill ildio’r holl deithiau hedegog o’r “rhestr fwced” deuluol yr oeddem yn edrych ymlaen atynt. O’m safbwynt i, aberth bach yw hynny – rwyf am i fy nisgynyddion gael byw; y tebygrwydd yw na wnânt os yw’r ddynoliaeth yn parhau i hedfan.

Rhaid dweud mod i’n ymwybodol hefyd o gyfraniad arbennig Cymru at ladd y blaned drwy’r diwydiant glo. Doedd y glowyr ddim yn sylweddoli, wrth gwrs, ond mae yna gyfrifoldeb arbennig arnom fel cenedl i wneud iawn am y difrod a achoswyd gennym.

Fel yn achos y Methodistaid cynnar, pan oedd pobl yn eu hamau, rhaid seiadu â phobl eraill sy’n credu’r un fath. Argymhellaf Operation Noah, er enghraifft, ac ymgyrch Grawys 2019 Cymorth Cristnogol. Rwyf wedi mynd gam ymhellach a dilyn esiampl Rowan Williams, a chefnogi Christian Climate Action o fewn Extinction Rebellion – sy’n credu (fel yr wyf i) fod angen i ni newid ein ffordd o fyw ar garlam, a sicrhau dileu ein hallyriadau carbon erbyn 2025. Maent yn dilyn tactegau sy’n gyfarwydd iawn i ni yng Nghymru oherwydd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg. Pobl eithafol, yn ôl llawer yn y wasg. Tipyn llai eithafol, meddwn i, na gwthio ein teuluoedd ein hunain i geisio byw ar blaned anghyfannedd.

Ydy newid hinsawdd yn newid popeth? Ydy. Ein hymateb ni sy’n cyfri bellach.

Mae’r Parch. Gethin Rhys yn Swyddog Polisi i Cytûn, ac yn gyn Warden ar Goleg Trefeca. Barn bersonol a fynegir yn yr erthygl hon, a ysgrifennwyd ar 21 Ionawr 2019.

E-fwletin 20 Ionawr, 2019

HEN WLAD FY MAMAU

Nid heb rywfaint o gywilydd mae sylweddoli pa mor esgeulus, os nad dibris, wir,  fuom ni drigolion hen wlad y tadau o ferched, ein mamau a’n chwiorydd. Cyrhaeddodd y ffaith honno adre mewn ffordd arbennig iawn yr wythnosau diwethaf yma’n dilyn ymgyrch gafodd gryn sylw ar y cyfryngau torfol, ’Hidden Heroines.’ Erbyn hyn gwyddom mai Betty Campbell fydd yn cael ei lle gydag Aneurin Bevan, Lloyd George, Gareth Edwards a’u tebyg ar bedestalau’r brifddinas.

Mae’n werth nodi nad ffenomen Gymreig mohoni  ond yn hytrach ddiffyg cyffredin i genhedloedd ar draws y byd. Yr hyn sy’n rhyfedd, er hynny, mewn perthynas  â’r Cymry yw iddynt gael eu nabod ar un adeg fel pobl hynod o ystyriol o le merched yn eu bywyd a hwnnw’n lle blaenllaw ac anrhydeddus.  Ofer sôn nawr, efallai, am le amlwg a chyfiawn merched yng nghyfreithiau Hywel Dda, gynt. Yn nes atom o lawer a heb fod yn gwbl ddieithr inni  yw’r teuluoedd Cymraeg laniodd ym Mhatagonia yn 1865 â’r cerflun o’r fam Gymreig godwyd yn Puerto Madryn yn dynodi’r ffaith, â hithau’n cefnu ar y môr ac yn wynebu’r antur heriol a pheryglus am y tir, i rywrai sylwi mai hithau oedd ar y blaen yn arwain a chyfarwyddo, yn ennyn hyder a chalonogi.

Beth ddigwyddodd inni? Beth aeth o’i le? Go brin i’r gwronesau i gyd fynd dros y dŵr!

Prin, wrth gwrs, yw lle Cristnogion i feirniadu’r neb roddodd le eilradd i ferched gan i’r eglwys fod cynddrwg â’r un sefydliad am eu cadw’n eu lle. Sobrwydd yw sylweddoli i gynifer o Gristnogion gywreinio eu clustiau yn y fath fodd nes clywed y Beibl yn  cadarnhau a  meithrin eu rhagfarnau jingoaid.   Nid fod hynny wedi bod yn gamp fawr iddynt chwaith a chofio bo’r Ysgrythurau yn gynnyrch cyfnodau nad ystyriai fenywod yn gydwastad â gwrywod. Pennod sy’n dyrchafu gwraig i safle aruchel iawn yw’r olaf yn llyfr y Diarhebion. Eto, safle eilradd ydyw â hithau’n sefyll yno ar sail ei pherthynas â’i gŵr a’i phlant. Does rhyfedd yn y byd bo’i  ‘gŵr yn ei chanmol’ a’i ‘phlant yn ei bendithio’  â hithau wrthi’n ddiatal,  ddydd a nos yn darparu ar eu cyfer.

Un o gamau mentrus cyfieithydd Beibl.net, er mawr ofid i’r puryddion Beiblaidd,  oedd dofi barn yr Apostol Paul ar ferched. Wrth osod rhai o’r brawddegau a ystyrir yn wrth-fenywaidd mewn dyfynodau y mae’r Apostol wedi ei achub rhag sawl cam a chael ei weld, bellach,  yn ŵr blaengar yn ei ddydd, arloesol, rhydd a radical ei feddwl. Nid Arfon Jones yw’r cyntaf i nodi hyn, wrth gwrs, ond mae lle i gredu y caiff ei farn ef fwy o ystyriaeth yng Nghymru nag un Karen Armstrong a Tom Wright, dyweder.

Mae ‘na ryw sibrydion ar led ar hyn o bryd mai Prisca yw awdures y llythyr at yr Hebreaid. Bydd  hynny’n sicr o  wthio’r ffiniau’n ormodol i rywrai, yn enwedig o gofio mai’r un soniodd gyntaf am hynny oedd y diwinydd, nid anenwog, Adolf von Harnack.

Ein cofion atoch – a chofiwch am Facebook, ac am ein gwefan a’r cyfle i ymateb ac i drafod. Cofiwch hefyd am y gynhadledd sydd i’w chynnal ar 29 a 30 Mawrth yn Aberystwyth ar y thema ‘Dechrau o’r Newydd’. Bydd cyflwyniad theatrig ar y nos Wener, a darlithoedd ar y Sadwrn gyda Cynog Dafis, Arwel Jones, Catrin Williams, Huw Williams a Gareth Wyn Jones. Mae’r manylion llawn ar ein gwefan yn yr Adran Newyddion.

E-fwletin 13 Ionawr 2019

“Cymraeg oedd iaith Iesu am a wyddom ni”

 Mae addoldai, yn arbennig yng nghefn gwlad,  yn wynebu sefyllfa drychinebus. Mae rhai capeli yn methu sicrhau un oedfa bob Sul, ond beth sy’n rhwystro  cydgynllunio a chydweithio? Mae enghreifftiau o gydweithio, wrth gwrs, ond diffyg hynny yw’r darlun cyffredinol trist.
 
Mae’n bryd i ni gydnabod  nifer o anawsterau:
 

  1. Mae strwythur Cytûn yn rhwystr.

Trefnir yn enw Cytûn ar sail ddaearyddol yn unig, gan obeithio y bydd yr oedfaon yn rhai ‘dwyieithog’.  Mae addoldai Saesneg yn tueddu i ganoli mewn trefi, tra mae addoldai Cymraeg yn llawer mwy gwasgaredig. Gwell o lawer felly fyddai hybu cydweithio rhwng addoldai sy’n defnyddio’r un iaith, yn hytrach nag ar sail lleoliad.
 

  1. Dydy oedfaon dwyieithog ddim yn gweithio.

Mae angen gormod o waith paratoi. Pan mae hyn yn digwydd (e.e. Cwrdd Gweddi Chwiorydd y Byd) y canlyniad yw oedfa hir iawn, sef i bob pwrpas ddwy oedfa, y naill yn Gymraeg a’r llall yn Saesneg. Nid wyf erioed wedi mynychu un ble nad wyf wedi clywed grŵp di-Gymraeg,  bach ond swnllyd, yn cwyno ynghylch faint o Gymraeg a defnyddiwyd, hyd yn oed mewn ardal ble mae mwyafrif y trigolion a’r addoldai yn naturiol Gymraeg.  Mae’n amhosibl egluro i Saeson uniaith pam mae addoli yn y Gymraeg yn bwysig i ni.  Mae pwysau parhaol am fwy o Saesneg yn creu oedfaon Saesneg gyda phwt o Gymraeg i gyfiawnhau eu galw yn “ddwyieithog”.  Gall hyn arwain at newid iaith addoldy yn llwyr (fel mae eglwysi Anglicanaidd  ac ambell gapel wedi ei ddarganfod).
 
       3. Mae enwadaeth yn rhwystr.

Pleidleisiodd rhai Annibynwyr yn erbyn uno’r enwadau anghydffurfiol ar y sail y buasai hynny yn eu  gorfodi i weithredu’n ddwyieithog,  a pheth anarferol yw dod o hyd i ddefnyddiau cyd-enwadol Gymraeg. Gwneir ambell drefniant gan enwadau i gynorthwyo  eglwysi gwan. Yn yr ardal hon, mae un enwad yn darparu person i gefnogi  eglwysi heb weinidog  tra mae enwad arall yn trefnu cyrsiau hyfforddi  lleygwyr. Nid oes unrhyw gysylltiad rhwng y ddau.  Mae diffyg cyfathrebu dychrynllyd. Ni wn o’r gornel hon,  a oes cynlluniau Cymraeg gan enwadau eraill.  Hyd y gwn, nid oes cynlluniau gan yr enwadau i annog cydweithio lleol.
 
4.         Mae angen cyd-drefnu.

Cymraeg yw iaith Iesu i fwyafrif y Cymry Cymraeg, ac felly mae addoli mewn iaith arall mor lletchwith a defnyddio’r Saesneg gyda’u teulu. Mae eglwysi bychain yn methu rhannu eu trefniadau ac mae angen deunydd addoli sy’n hawdd ei rannu a’i ddefnyddio mewn  grwpiau bychain. Nid ydym yn ceisio dod â Christnogion Cymraeg at ei gilydd heb sôn am genhadu ymhlith y genhedlaeth iau. Mae dirfawr angen trefnu datrysiadau Cymraeg ond  pwy sy’n gyfrifol am hybu cynllunio Cymraeg lleol?  Cytûn?  Yr Enwadau? Cristnogaeth 21?
 
Tra’n bod yn ystyried y pethau hyn mae capel arall , yn yr ardal hon, yn cynnal yr oedfa olaf y Sul nesaf.  Yn y dryswch a’r galar mae’n amhosibl gwybod faint o’r aelodau fydd yn symud i addoldy arall, a faint fydd yn colli cysylltiad gyda’u cyd-Gristnogion.
 
(Cofiwch am y gynhadledd sydd i’w chynnal ar 29 a 30 Mawrth yn Aberystwyth ar y thema ‘Dechrau o’r Newydd’. Bydd cyflwyniad theatrig ar y nos Wener, a darlithoedd ar y Sadwrn gyda Cynog Dafis, Arwel Jones, Catrin Williams, Huw Williams a Gareth Wyn Jones. Mae’r manylion llawn ar ein gwefan yn yr Adran Newyddion.)

Dechrau o’r Newydd

CRISTNOGAETH 21
Y COLEG CENEDLAETHOL CYMRAEG
URDD GRADDEDIGION PRIFYSGOL CYMRU

Cynhadledd Dechrau o’r Newydd

Mawrth 29-30 2019

Festri Capel Seion a Chanolfan Merched y Wawr Aberystwyth

 Beth yw ystyr bod yn Gristion yng Nghymru’r 21fed ganrif? Sut mae cysoni credo crefyddol â byd-olwg gwyddonol? Ai yn nhermau myth y mae deall crefydd, a’r stori Gristnogol yn benodol? Beth o’n treftadaeth a’n defodau cyfarwydd y mae’n bwysig ei gadw ac i ba raddau mae rhaid dechrau o’r newydd?

Dyma rai o’r cwestiynau a ysgogodd gynnull y Gynhadledd hon

 Rhaglen Ddrafft

Nos Wener (yn festri Capel Seion, Stryd y Popty)

6.30 Bregus, sef cyflwyniad/perfformiad am fenywod yn y capel yng ngofal Rhannon Williams a Lowri Davies

Sadwrn (yng nghanolfan Merched y Wawr)

Cadeirydd; y Canon Enid Morgan, cadeirydd Cristnogaeth 21

9.30 Cofrestru a Choffi
10.00 Cynog Dafis: Croeso a chyflwyniad: Pam ÿn ni yma?
10.15 Arwel Jones: Achos i faddau, achos i feddwl: pererindod bersonol
11.00 Seibiant
11.15 Catrin Williams: Agweddau ar ‘Ffydd’ a ‘Chredu’
12.00 Gareth Wyn Jones: Mytholeg Feiblaidd ac Esblygiad ein Hymddygiad

12.45 Cinio

1.15 Huw Williams: Dechrau newydd i ddyneiddwyr: troi nôl at grefydd?
2.00 Cynog Dafis: Crynhoi’r trafodaethau
2.30 Bord Gron
3.15 Beth Nesaf (os rhywbeth)?

Tâl cofrestru £15 i’w dalu ar y dydd. I gofrestru cysyllter â Cynog Dafis: cdafis@me.com neu 07977093110

Taith capeli Lleuwen Steffan

Taith ‘Gwn glân, beibl budr’ yn y capeli, Lleuwen Steffan.

 

14 Chwefror: Capel Goffa Williams Pantycelyn, Llanymddyfri, gyda Eddie Ladd

16 Chwefror: Capel Salem, Canton, gyda Carol Hardy

17 Chwefror: Capel y Morfa, Aberystwyth, gyda Hywel Griffiths

18 Chwefror: Capel y Groes, Penygroes, gyda Karen Owen

Manylion

E-fwletin cyntaf 2019 : 6ed Ionawr.

Mae’r neges hon yn cael ei hysgrifennu ar noswyl Ystwyll sy’n ddiwedd Tymor y Nadolig, y deuddeg diwrnod o Ragfyr 25 i Ionawr 6. Mae’r Ystwyll yn dathlu dyfodiad y Doethion, wedi’r hirdaith, i ddod â’r goleuni i’r cenhedloedd. Yfory, fe fydd llawer o eglwysi Uniongred y Dwyrain yn dathlu eu Nadolig fel eglwysi Uniongred yn Syria, Irac, Groeg, Palesteina a Rwsia. Ar un cyfnod fe fûm yn darllen darn o’r nofel ‘Helena’ gan Evelyn Waugh (1950) pob Ystwyl,l a dyma ddychwelyd at y nofel eleni gan ryfeddu at ei neges dreiddgar a chyfoes i Ystwyll 2019.

Mam yr Ymherawdr Cystennin oedd Helena a ddaeth, fel ei mab, yn ddiweddar i’r Ffydd Gristnogol. Bu ei dylanwad yn drwm ar Gystennin a fu’n gyfrifol am wneud Cristnogaeth yn grefydd yr Ymerodraeth gan greu y crac meidrol yn hanes yr eglwys. Mae Helena, yn Jerwsalem, yn myfyrio ar ddarn o bren a honnir, gan un o’r doethion, a ddaeth o Groes Crist. Mae hynny yn ei harwain i fyfyrio am y doethion. Dyma rydd-gyfieithiad o’i geiriau.

‘Fel minnau, yr oeddech chwithau yn hwyr yn cyrraedd. Roedd y bugeiliaid wedi cyrraedd ymhell o’ch blaen, a’r gwartheg hefyd, ac wedi ymuno â’r côr angylion cyn i chi gychwyn hyd yn oed. Mor araf a beichus oedd eich taith, yn syllu’n hir, gwneud nodiadau, mesuriadau, lleoliadau’r sêr a damcaniaethu. Roeddech yn edrych yn od yn cario’ch holl offer a’ch dogfennau ymchwil a’ch cofnodion manwl …. yn ogystal â chario’r anrhegion drudfawr a’ch dilladau moethus. Ond, ar ôl dod mor agos, be wnaethoch chi ? Aros efo Herod, o bawb! Moesymgrymu, a chreu perthynas amheus a pheryglus rhwng y grymus a dioddefaint y diniwed.

Ond fe gyrhaeddoch ac ni chawsoch eich gwrthod. Hwyr neu beidio, roedd lle i chwithau wrth y preseb. Doedd dim angen eich rhoddion drud chwaith  ond fe’u derbyniwyd yn ddiolchgar oherwydd iddynt gael eu cario yr holl ffordd a’u cyflwyno fel arwydd o ewyllys da a chariad – a’r gostyngeiddrwydd sydd mewn plygu ac addoli.

Chwi yw fy nawddsaint i. Nawddsaint yr hwyr-ddyfodiaid, sydd â thaith faith i’r gwirionedd ac i’r goleuni, y rhai sy’n cael eu drysu gan wybodaeth a llwyddiant, statws a gallu, uchelgais a phrysurdeb. Ni, y rhai sy’n cael ein hunain yn rhan, heb i ni sylweddoli  hynny, o euogrwydd a methiannau ein hoes a thywyllwch ein cyfnod. Ddoethion, gweddiwch drosof a thros fy mab sy’n cario beichiau a chyfrifoldebau mawr. Gobeithio y caiff le i benlinio wrth y preseb. Gweddïwch dros y mawr, dros y dysgedig a’r llwyddiannus a’r rhai sy’n cario awdurdod a dylanwad. Na fyddent iddynt gael eu anghofio pan ddaw y syml, y diniwed, y tawel, y pur o galon, yr addfwyn, y plant, i gael eu derbyn yn Nheyrnas Dduw.’

E-fwletin 30 Rhagfyr, 2018

Rhyw loetran wrth y cownter oeddwn i yn disgwyl fy nhro. Roedd gen i lond whilber o nwyddau. Roedd y Nadolig yn nesáu. Fyddwn i ddim wedi prynu’r holl focsys siocled fel arfer na’r domen o dwmbwriach tymhorol, yn ysgewyll a chnau, a phlwm pwdin a datys.

Roedd y cwsmeriaid o’m blaen yn llenwi eu bagiau nes bod y troliau yn gwegian. Gwenai’r ddynes wrth y til a hithau’n gwisgo capan Sion Corn fel arwydd o awydd y cwmni corfforaethol i gydymffurfio â’r ddefod flynyddol a ddaw i rym ddechrau mis Rhagfyr. Trawid y garden ar draws y teclyn talu neu ei gosod yn ei grombil. Canys gwneir mwy o ddefnydd o gardiau talu na chardiau cyfarch erbyn hyn ar drothwy’r ŵyl.

Tra oeddwn yn disgwyl rhown gip o amgylch y sgubor o archfarchnad. Gwelwn wynebau. Unigolion yn bennaf a thipyn o straen a thyndra i’w weld ar eu hwynebau. Dychmygwn eu buchedd. Llawer efallai heb gâr na chydnabod i rannu’r ŵyl. Eraill eisoes mewn dyled oherwydd y wasgfa arnyn nhw i wario. Prin oedd y rhai a darai sgwrs. Doedden ni ddim yn adnabod ein gilydd.

Roedd yna fynd a dod. Teithio i fyny ac i lawr yr esgynnydd. Deuai wynebau newydd i’r golwg rhwng yr aleau. Diflannai eraill. Brasgamai gweision a morynion y cwmni o fan i fan i ddelio â mân argyfyngau. Yn sydyn fe glywais sŵn chwerthin.

Roedd e’n sŵn chwerthin afieithus ac aflywodraethus. Roeddwn i’n glustiau i gyd. O ba le y deuai? Deuai’n nes. Yn sydyn fe’u gwelais a’u clywed ar ben un o’r aleau. Tair rhoces a chrwt mewn gwisgoedd ysgol yn tynnu wrth siaced eu tad yn ei siwt a’i dei ddu yn edrych fel pe bai wedi bod mewn angladd.

Tawent am getyn cyn ail-gydio eto wrth daro yn erbyn ei gilydd a chwerthin nes eu bod yn driflo. Beth oedd wedi’u meddiannu? Doedd bod mewn man cyhoeddus ddim yn tarfu arnyn nhw. Roedden nhw’n ddall a byddar i bawb a phopeth o’u hamgylch. Caent hwyl yn eu byd bach eu hunain. Neu hwyrach eu byd mawr eu hunain.

Daeth fy nhro i ddidoli fy nwyddau. Ond cadwn lygad arnynt a mireiniwn fy nghlustiau i’w clywed. Ni fedrwn beidio â gwenu. Wel, roedd yr afiaith yn cydio. A doedden nhw ddim yn ceisio tynnu sylw eraill. Doedd yna ddim o’r ‘drychwch arnon ni’ o’u cwmpas.

Wrth i minnau daro fy ngharden i grombil y peiriant talu dychmygwn fy mod yng nghanol hysbyseb fawr. Gweddnewidiodd y sgubor fawr. Gwelwn heidiai o angylion yn hedfan o ale i ale, gwŷr yn cydio mewn ffyn ac eraill mewn gwisgoedd llaes drudfawr yn cludo anrhegion a godwyd o’r silffoedd. Yn sydyn gwelwn y rhocesi yn anwylo a chofleidio baban a godwyd o wely o wellt ac yntau hefyd yn ymuno yn y chwerthin. Roedd yno lawenydd.

Euthum allan i’r nos. Roedd y gwynt yn chwyrlio a’r glaw yn pistyllio tu fas. Ond am eiliad gwelais gip o’r gobaith tragwyddol. Roeddwn wedi fy nghynhesu trwof. Byddaf yn ail-fyw’r eiliad bob tro y bwytâf y siocledi. 

 

E-fwletin 23 Rhagfyr, 2018

“Gratitude, being nearly the greatest of human duties, is also nearly the most difficult.” Gilbert Keith Chesterton sydd a’r geiriau – a hynny yn ei draethawd, a gyhoeddodd nôl yn Nadolig 1935 o dan y teitl ‘Christmas and Salesmanship’. Rwy’n dipyn o edmygwr o’r hen Chesterton – y bardd, y llenor, yr athronydd, y dramodydd, y newyddiadurwr oedd hefyd yn ddiwinydd lleyg … ‘Tywysog Paradocs’, ac mae cael cyfle i ddarllen – ac ail-ddarllen – ei waith yn ystod yr adeg hon o’r flwyddyn bob tro yn rhoi tipyn o wefr a boddhad i mi. Eleni, mae’r fendith wedi profi’n gymaint fwy; hynny, rwy’n tybio, wrth fod cymylau trychinebus Brexitaidd yn cydgrynhoi yn orchudd du a pheryglus uwch ein pennau. 

Beth yw diolchgarwch, neu ‘gratitude’ Chesterton? O siarad gyda’m ffrindiau ym myd seicoleg, rwy’n deall erbyn hyn bod yna wyddor benodol wedi datblygu ar gyfer dehongli a diffinio’r term … ‘cydnabyddiaeth o fod wedi derbyn rhywbeth o werth oddi wrth eraill’; ‘cyfansawdd o edmygedd a llawenydd’; ac ‘ymdeimlad o ryfeddod, diolch a gwerthfawrogiad o fywyd’. O ran etymoleg, yn Saesneg rhanna ‘gratitude’ yr un gwreiddyn Lladin – gratus – â ‘grace’ … y synhwyriad hwnnw o gefnogaeth anhaeddiannol a roddir yn fwriadol.

Ni wn faint o ddilynwyr ‘Cristnogion21’ sy’n gwrando ar gyflwyniadau TED (‘technology, entertainment, design’); y cysyniad o gyflwyno syniadau mewn sgyrsiau byr, pwerus, apelgar. Nôl yn 2013 rhannodd y Brawd David Steindl-Rast, mynach Benedictaidd, sgwrs TED hynod afaelgar ar ‘ddiolchgarwch’: <https://www.ted.com/talks/david_steindl_rast_want_to_be_happy_be_grateful?language=en> – mae’n werth gwrando arni. Mae Steindl-Rast hefyd yn awdur nifer o lyfrau; yn eu plith ‘Deeper than Words’, ‘The Ground we Share (sy’n ddeialog hynod ddiddorol rhwng yr Eglwys Gatholig a’r Ffydd Fwdhaidd). ’99 Blessings’ a  ‘Gratefulness, the Heart of Prayer’. Yn y llyfr olaf hwn, daw’r awdur i’r canlyniad bod diolchgarwch, nid yn unig o fudd i ni fel dynoliaeth, ond hefyd mai diolchgarwch yw’r unig ymateb rhesymegol i ras Duw.

‘Meddai’r angel wrthi, “Paid ag ofni, Mair, oherwydd cefaist ffafr gyda Duw; ac wele, byddi’n beichiogi yn dy groth ac yn esgor ar fab, a gelwi ef Iesu.  Bydd hwn yn fawr, a Mab y Goruchaf y gelwir ef; rhydd yr Arglwydd Dduw iddo orsedd Dafydd ei dad, ac fe deyrnasa ar dy Jacob am byth, ac ar ei deyrnas ni bydd diwedd.”’ (Luc 1: 30-33)  Yn ‘Gratefulness, the Heart of Prayer’, cynnig y Brawd David bod ymdeimlad o ddiolchgarwch yn gwneud y galon yn barotach i dderbyn mwy, i werthfawrogi mwy, ac i garu mwy. Mor hollol berthnasol yw hyn i dymor yr Adfent – sydd heddiw, a hithau’n Bedwerydd Sul, yn gyflym ddirwyn i’w derfyn. Gall ailgynnau a chynyddu ein diolchgarwch fod yn gymorth i ni baratoi ein calonnau i dderbyn Crist, y Nadolig, a’n gilydd yn well ac yn llawnach.  Ymorol y broses o ddiolchgarwch am y gorffennol (cofio) a’r cyfredol (ystyried) er mwyn bendithio’n dyfodol; meithrinfa ymddiriedaeth ynghyd a llawenydd. Gallwn, bob yr un ohonom, ymarfer diolchgarwch … ond weithiau, trwy ras Duw, gall diolchgarwch ddod ar ein traws, yn gwbl ddiarwybod. Fe ddaw, yn rhad ac am ddim, fel rhodd. Cofiwn hynny eleni.