Cyrddau Gweddi Dechrau’r Flwyddyn

Pa mor gyffredin yw cyrddau gweddi dechrau’r flwyddyn bellach? Faint o weddïwyr ‘o’r frest’ sydd ar gael yn ein capeli? Faint o ‘brofiadau pen y mynydd’ a glywyd yng Nghymru ynghanol y stormydd a’r llifogydd diweddar? Faint o brofiadau gorfoleddus o’r fath sy’n   bosibl wrth ddilyn gweddïau ffurfiol unrhyw Lyfr Gwasanaeth? Ydym ni bellach yn credu mewn gwerth gweddi?

Mae hi hefyd yn gyfnod Wythnos Weddi am Undeb Cristnogol. Yn bersonol, mae’n well gen i sôn am undod Cristnogol.  Eglwysi Canada Ffrengig a ddewisodd y thema eleni, sef cwestiwn pryfoclyd Paul   “A aeth Crist yn gyfran plaid”? [1 Cor 1:13]. Canada, sy’n wlad lle mae amrywiaeth ieithoedd a diwylliant; amrywiaeth o hinsawdd a dulliau o fynegi’r ffydd Gristnogol. Mae’r Canadiaid, tra’ n cydnabod fod eu cymunedau eglwysig yn parhau i oddef “rhaniadau tramgwyddus”, yn ymhyfrydu yn eu hanes cryf o gydweithio ac o gefnogi ei gilydd; o rannu gweinidogaethau ac hyd oed uno sawl eglwys.

On’d yw hi’n rhyfedd sut mae rhwygiadau wedi nodweddu hanes datblygiad yr eglwys o’r dechrau – Iddew a Chenedlddyn, Groegwr a Hebrëwr, Jerwsalem a Rhufain, Pabydd a Phrotestant, yr Eglwys Wladol ac Ymneilltuaeth, y llythrennolwr a’r radical …

Nid dadl am unffurfiaeth sydd yma ond am undod; y gallu, er ein gwahaniaethau, er y gwahanol bwyslais, er y gwahanol ddehongliadau, i siarad ag un llais. Gymaint cryfach fyddai ein tystiolaeth pe medrem ni siarad ag un llais ar faterion sy’n ymwneud â thlodi, â chyfiawnder cymdeithasol, â rhyfel a heddwch, â mewnfudo, ag alcohol a chyffuriau eraill, ag ordeinio gwragedd [onid Chlöe a dynodd sylw Paul at y gynnen oedd ymhlith dynion?], gofal am blant ac oedolion bregus … mae’r rhestr yn ddi-ddiwedd.

Nid ar faterion ym mhen draw’r byd, chwaith, yn unig y mae gofyn am lais unedig yr eglwys. Yn nes adre, beth allai’r eglwys ei ofyn mewn prifddinas lle mae cynllun ar droed i adeiladau degau o filoedd yn fwy o dai ar y cyrrion? Pa ddarpariaeth at addysg Gymraeg ac addoli sydd yn rhan o’r chwyddiant hwnnw yn y boblogaeth? Sut gall eglwysi gryfhau braich y Comisiynydd Iaith i sicrhau hawl statudol i gofrestri priodasau ac angladdau yn Gymraeg?

Yn sail i’r cyfan, yr ystyriaethau ysbrydol a chynllun Duw i’r ddynoliaeth – Cymru, Canada, y cosmos.

“Nid oes rhagor rhwng Iddewon a Groegiaid, rhwng caeth a rhydd, rhwng gwryw a benyw, oherwydd un person ydych chwi oll yng Nghrist Iesu.” [Galatiaid 3:28]

Wrth i ni weddïo am undod Cristnogol, mae Duw yn ein hatgoffa na ellir gwahanu undod oddi wrth oblygiadau Cristnogol eraill. Mae undod a chenhadaeth yn cerdded law yn llaw. Sut arall y gall ‘yr etholedig rai’ genhadu’n effeithiol?                                                                                                                                                                                                                                                                Am ‘bobol etholedig Duw’: “Galwad i wasanaeth i eraill yw etholedigaeth. Nid unrhyw haeddiant yn Israel a barodd ei dewis.  Gwaredir hi, a daw yn gyfrwng gwaredigaeth i eraill, nid oherwydd unrhyw rinwedd a berthyn iddi hi, ond yn unig o achos cariad Duw. Mae Duw yn gwaredu lle nad oes haeddiant.”  ‘Trosom Ni’ (Isaac Thomas) t. 31

Gyda llaw, Os byddwch o fewn cyrraedd i Aberystwyth nos Iau nesaf, Ionawr 16eg am 7.30p.m. mae croeso i chi ddod i’r Morlan ar gyfer trafodaeth rhwng Y Parchedig Enid Morgan a’r Athro Densil Morgan, dan gadeiryddiaeth John Roberts ( Radio Cymru).  Mae’r drafodaeth yn rhan o noson lansio y Ddarlith Davies (“Ffiniau ac  arfodir ffydd” ) a draddodwyd gan Pryderi Llwyd Jones  ac a gyhoeddir gan Y Lolfa.

Croeso i fwletin cyntaf Cristnogaeth21 2014. 

A hithau’n droad blwyddyn, mae’n debyg y byddwn ni gyd, i ryw raddau, wedi treulio ychydig amser dros y dyddiau diwethaf yn edrych yn Ôl ar 2013 a’i phwyso a’i mesur.  Efallai y byddwn wedi bod yn ddigon dewr i edrych ymlaen at 2014 a cheisio darogan sut flwyddyn  bydd hi i ni.  Eleni, rwy wedi hepgor yr addunedau bondigrybwyll.  Y llynedd, fe wnes i adduned i ail-ddechrau ymarfer corff o ddifri, wedi chwarter canrif o esgeulustod difrifol.  Cymerodd hi tan fis Medi i mi fentro i’r gym, ond rwy wedi llwyddo i fod yn eitha ffyddlon i’r sefydliad ers hynny. 

Os buodd wythnos yn amser hir mewn gwleidyddiaeth, rwy’n teimlo fod yr un peth yn wir erbyn hyn am ddyfodol ein heglwysi.  Ry’n ni o fewn trwch blewyn i ddweud ta-ta wrth yr etifeddiaeth gyfoethog fu’n sail i’n gwleidyddiaeth, ein cenedligrwydd a’n diwylliant. Wrth gwrs, nid yng Nghymru yn unig y mae hynny’n wir, ac rwy’n synhwyro ymhlith ffrindiau Catholig eu bod nhw’n teimlo’r un brys i ddatrys eu anawsterau nhw fel Eglwys sydd wedi profi degawd difrifol o gythryblus.  Ffodus iawn felly iddyn nhw eu bod nhw wedi newid eu Pab yn ystod y flwyddyn ddiwethaf.    

Rhyfeddod o beth yw dylanwad cyflym iawn y Pab newydd.  O blith y byw mae tipyn o gonsensws mai ef oedd Dyn y Flwyddyn yn 2013 (gan gynnwys cylchgrawn TIME).  Pwy fyddai wedi disgwyl proffil mor fawr i’r Pab Ffransis AKA Jorge Mario Bergoglio, 77 oed?  Wedi blynyddoedd trafferthus iawn i’r Eglwys Gatholig, hoffwn awgrymu mai i’r fan honno y dylwn fod yn edrych am ysbrydoliaeth ar hyn o bryd.   Mae’r eglwys bob amser wedi llwyddo i greu unigolion sy’n sefyll uwchben enwadaeth neu draddodiad ac sydd wedi apelio’n fawr i’r teulu Cristnogol ehangach, e.e. Hans Kung a Richard Rohr.  Yr hyn sy’n gwneud y Pab yn eithriadol yw ei fod wedi cyrraedd y top a’i fod yn ysgwyd y sefydliad a’i dyrchafodd. 

Mae ei onestrwydd a’i safiadau yn erbyn ffwndamentaliaeth a thros gyfiawnder, tegwch, goddefgarwch a chydraddoldeb yn ysgubol a phellgyrhaeddol.  Yn nifer fawr o’i ddatganiadau cyhoeddus, rwy’n gweld DNA Iesu Grist yn eu canol. Fodd bynnag ar ddechrau 2014, mae e’n dechrau cael gwrthwynebiad cynyddol i’w safbwyntiau, a rheiny yn dod o fewn yr eglwys.   

Mewn ymateb i her Nadolig y Pab i Gristnogion cefnog roi yn fwy hael, mae Kenneth Langone, Pabydd cefnog (gwerth dros $2biliwn) sy’n ddyn busnes blaenllaw yn America, wedi ei herio gan awgrymu y bydd cyfoethogion Catholig America yn llai hael at y tlawd os gwnaiff y Pab barhau gyda’i fyrdwn dros y tlawd!  Mae e hefyd yn awgrymu y bydd cyfoethogion pabyddol yn cyfyngu ar eu rhoddion i’r eglwys os bydd iddo barhau ar y trywydd hwn.  Mae unigolion ar deledu Fox yn America wedi bod yn honni mai Marcsydd yw’r Pab newydd, sy’n benderfynol o danseilio cyfalafiaeth y Gorllewin.  Erbyn hyn, mae sawl sylwebydd yn America – Protestanaidd a Chatholig- yn galw ar y Pab i ddal ei dafod ar faterion fel hyn “am nad yw’n Americanwr nac yn economegydd”. 

Mae’r dystiolaeth Feiblaidd yn awgrymu fod galwadau’r Pab yn eistedd yn gyffyrddus iawn gyda geiriau Iesu Grist.  Felly os oes gwrthwynebiad o fewn yr eglwys Gristnogol ehangach i’r Pab, a fyddai’n deg disgwyl y byddai gwrthwynebiad tebyg i Iesu Grist ei hun?   Rwy’n tybio y byddai Ef yn wynebu’r un cyhuddiadau –  am nad yw’n Americanwr nac yn economegydd, nac yn wyddonydd, nac yn ŵr prifysgol.  Rwy jyst yn gobeithio na fydden ni yn ei wrthod am nad yw’n Gymro……… wir, dyw E ddim.  

Bu farw Nelson Mandela  Nos Iau, 5 Rhagfyr 2013. Dros y tridiau diwethaf, llifodd teyrngedau yn datgan diolch a gwerthfawrogiad am fywyd a gwaith y gŵr arbennig hwn. Bydd nifer ohonom yn cofio am y frwydr yn erbyn cyfundrefn ddieflig apartheid; cofio sawl gwylnos yn pledio am ryddhau Nelson Mandela o’r carchar; cofio cefnogi sancsiynau masnach yn erbyn De Affrica;  a chofio’r rhan flaenllaw bu i fudiadau megis Cymorth Cristnogol ei chwarae yn y frwydr dros degwch. Llwyddodd Ysgrifennydd Cyffredinol Undeb yr Annibynwyr Cymraeg ddweud llawer mewn ychydig pan ddywedodd yn ei deyrnged fore Gwener: “Byddai gan bobl ddu De Affrica, oedd wedi dioddef creulondeb y system apartheid, achos i ddial ar eu gorthrymwyr. Diolch i esiampl anhygoel Mandela llwyddwyd i osgoi rhyfel cartref gwaedlyd.”  Heddiw, sylweddola’r byd ei ddyled i Nelson Mandela; nid oes llawer mwy i’w ddweud. Enillodd Madiba, yn gwbl haeddiannol, ei le yn llyfr hanes ein planed.

Ar ysgwyddau Huw Edwards y syrthiodd y dasg o gyhoeddi’r newyddion am farwolaeth Nelson Mandela; gwnaeth yntau hynny mewn modd urddasol a phroffesiynol, na ellid ei gwell, er iddo fod yn amlwg dan deimlad mawr. Y noson ddilynol, ‘roedd y cyflwynydd newyddion yn darlithio ym Mhrifysgol Abertawe ar bwnc sydd yn agos iawn i’w galon, sef etifeddiaeth capeli Cymru. Fe’m gwefreiddiwyd wrth ddarllen ei lyfr ar Gapeli Llanelli beth amser yn ôl, gwn am ei ymdrech ddiflino i achub Capel Jewin yn Llundain ac er nad oeddwn yn y ddarlith, mae’n amlwg o’r ffrwd drydar Nos Wener iddi fod yn ddarlith ysgolheigaidd, hanesyddol a heriol.

Fore Sadwrn, “BBC presenter Huw Edwards’s call to champion Welsh chapels” oedd y pennawd ar wefan newyddion y BBC. Rhaid i mi gyfaddef i mi ochneidio! Onid dyma’r peth diwethaf sydd ei angen ar Gymru ac arnom fel Cymry? Onid capelyddiaeth a chanolbwyntio ar ein hetifeddiaeth bensaernïol  sydd, o leiaf yn rhannol, gyfrifol am ddifrifoldeb ein sefyllfa ysbrydol yng Nghymru ar ddiwedd 2013? “Noson wych yn narlith @huwbbc Dwi isio neud mwy i safio ein capeli! #ChampioningtheChapels” meddai un trydar. Drydarwyr, haneswyr, penseiri a chyfeillion hoff – mae’r ateb yn hawdd! Ewch i oedfa ar y Sul? Beth am ail ddechrau mynychu Ysgol Sul? Beth am ymgasglu yn lleol i weddïo?  Beth am gydio yn yr awenau? Beth am ganu emyn, a darllen a thrafod Gair Duw? Beth am ail-ystyried blaenoriaethau bywyd? Beth am gydnabod Iesu yn Arglwydd bywyd? O na fyddem yn sylweddoli pe byddem ond yn darganfod yr Efengyl yng Nghymru byddai “safio ein capeli” yn waith hawdd iawn, iawn.

Achub ein capeli? Byddwn i yn gwbl, gwbl hapus i weld dymchwel a dileu pob capel yng Nghymru – pob un ohonynt – pe byddai hynny’n fodd i sicrhau bod Efengyl Crist yn cael lle canolog ym mywyd ein cenedl.    

“Sut wyt ti’n medru bod yn wyddonydd ac yn Gristion?”  – cwestiwn mae nifer cynyddol ohonom sy’n wyddonwyr ac sy’n arddel y ffydd Gristnogol, ac yn wir sawl ffydd arall, yn ei wynebu’n gynyddol. Yn ddiddorol iawn nid, gan amlaf, gan wyddonwyr eraill di-ffydd ond yn hytrach gan gredinwyr neu’r rheini sydd efallai yn chwilio am resymau i beidio gorfod penderfynu a ydynt yn credu neu peidio! Stori’r Creu sydd, gan amlaf, yn achosi’r broblem – “sut fedrith honno fod yn wir” yw’r gri ar un llaw ac “nid o fwnci y daeth dyn” a glywir ar y llaw arall. Fel gwyddonydd sy’n arddel Iesu yn Arglwydd ’rwy’n deall sail y ddau haeriad!Byddai’n anodd iawn i mi gredu’n llythrennol yn yr hyn a geir ym Mhennod 1 o Lyfr Genesis. Hynny am nifer o resymau. Yn gyntaf, mae’r dystiolaeth wyddonol fod esblygiad yn broses sy’n digwydd mor gryf ac amlwg fel ei bod yn anodd iawn dadlau mai anwir yw ac nad yw wedi bod yn weithredol dros y milenia. Wedyn, ai hanes Genesis Pennod 1 neu Pennod 2 sy’n gywir? Maent yn wahanol iawn! Hefyd, mae Stori’r Creu fel y’i ceir yn Llyfr Genesis a’r hyn a geir yn yr Enuma Elish, hanes creu’r byd o draddodiad amldduwiaeth Babilon, yn hynod debyg – nid yn unig o ran cynnwys ond o ran yr union eiriau a ddefnyddir. Gellid gofyn a fu Moses yn euog o lên-ladrad! Ar ben hyn i gyd, mae’r cysyniad o ddyn yn esblygu o fwnci yn dangos methiant llwyr i ddeall yr hyn a ysgrifennodd Charles Darwin; fedra i ddim llai na gofyn faint o Gristnogion sy’n pedlera’r fath osodiadau sydd erioed wedi darllen Origin of the Species a The Descent of Man. Yr hyn wnaeth Darwin ei gynnig oedd bod dyn a’r epaod wedi disgyn o’r un hynafiaid – sy’n rhywbeth cwbl wahanol! Ydy hi’n bosibl credu’r hyn y bu i Darwin ac Alfred Russel Wallace, a llu o arloeswyr gwyddonol eraill ei gynnig ynghyd â bod yn Gristion – ydy wrth gwrs! Ni wnaeth Darwin erioed geisio egluro pam yr ydym yma; ddim mwy nag yw Genesis yn ceisio egluro sut, yr union fecanwaith, y daethom i fod.

Pam sôn am hyn? Wel am i mi ymlawenhau wrth ddarllen trydar dwy eglwys (Annibynnol fel mae’n digwydd) o Gaerdydd yn ystod yr wythnos. Eglwys Ebeneser yn cyfeirio at sesiwn drafodaeth am wyddoniaeth a ffydd (byddai wedi bod yn dda bod yno!), ac Eglwys Minny Street yn trydar cyfres o negeseuon yn sôn am anghenraid rhoi sylw i ddatblygiadau a damcaniaethau gwyddonol yn ein ffydd. Nid yw bod â’n pen yn y tywod, fel yr estrys bondigrybwyll o werth i neb!  “Dylai ein ffydd gynnwys ffrwyth ymchwil gwyddonol gan sylweddoli a datgan nad ymchwil gwyddonol ynddo’i hun yw’r ateb terfynol i bob peth.” meddai un o negeseuon @MinnyStreet. Gan gofio mai trwy esblygiad mae rhywogaethau wedi goroesi ar draws y miloedd o flynyddoedd, ac mai difodiant sydd wedi wynebu’r rhai hynny nad sydd wedi newid, Amen ac Amen, meddaf innau!

Profiad rhyfedd o felys oedd ymuno â chriw o gyffelyb anian yng nghynhadledd Cristnogaeth 21. Yr oedd yn ddiwrnod hamddenol o ran awyrgylch, a chynhesrwydd amlwg yr oll oedd yno yn rhoi ymdeimlad o berthyn, er fy mod yno am y tro cyntaf. Diolch i bawb.

Yr hyn sy’n hynod, o bosib, yw fy mod yn berchen golygiadau am y beibl, a chredo hanesyddol yr eglwys, y byddai yn hawdd eu disgrifio fel rhai efengylaidd os nad ffwndamentalaidd. Ond ni fu hynny yn rhwystr i mi fynychu, na chwaith benderfynu gwneud y gynhadledd yn rhan annatod o’m dyddiadur blynyddol. Bydd rhai yn gweld hynny yn od, ond i mi, y mae yn gwbl gydnaws â’r traddodiad anghydffurfiol cyfoethog yr wyf yn perthyn iddo.

Yn ogystal â’m diddordeb yng ngwaith a chymdeithas C21,  bûm hefyd yn aelod llawn o’r Gymdeithas Seciwlar ers peth amser, ac ni thybiaf fod hynny chwaith yn anghydnaws â’m hordeiniad i weinidogaeth eglwys! Ystyriwch, mai hanfod seciwlaredd yw’r argyhoeddiad am ryddid cydwybod, a hawl sylfaenol pobl i fyw yn grefyddol, neu ynteu i fyw heb grefydd. Ei hawl hefyd i ryddid, yn y math o grefydd y dewisant ei arfer. Onid yw hynny yn greiddiol i anghydffurfiaeth…os nad i warineb!

Sonnir am Roger Williams, sylfaenydd Rhode Island yn yr Amerig, yn disgrifio unrhyw fath o grefydd orfodol fel trais ysbrydol, ‘spiritual rape’ chwedl yntau, a does dim os, mai dyna yw unrhyw gynllun neu ymdrech i orfodi pobl i addoli yn groes i’w hewyllys, boed hynny mewn neuadd sir neu neuadd ysgol. Pryder pellach hefyd, yw’r hawl dilyffethair a roir i garfannau crefyddol i ddefnyddio ein hysgolion fel maes cenhadol, gan ddwyn i gwestiwn allu a pharodrwydd llywodraethwyr ac awdurdodau addysg i ddelio â’r mater mewn ffordd sydd yn deilwng o ymddiriedaeth rhieni ynddynt. Fe guddir yn gyson tu cefn i ‘hunaniaeth ddiwylliannol a hanesyddol’, tra bod grwpiau eithriadol gyfyng eu golygiadau, yn targedu ysgolion, ac yn celu eu gwir fwriadau.

Yr ydym oll yn credu mewn cenhadaeth a rhannu argyhoeddiadau, ond rhaid i hynny bob amser ddigwydd mewn ffordd agored a gonest, gan ymgorffori’r egwyddorion hynny y ceisiwn eu lledaenu.

Diolch mai dyna ran o waith C21, ac o fedru osgoi gormod o fogel syllu am ystyr ymadroddion, a diddordeb anghymesur mewn syniadau ffansïol, gall C21 barhau i roi lle i drafodaeth agored, a does os na fydd yn cyflawni gorchwyl allweddol y daw eraill gobeithio, i weld ei gwerth.

“…there are two aspects that will be absolutely central if the church is to regain spiritual credibility among today’s people … community and mystery.” John Drane,  The McDonaldization of the Church.

A chofio i’r awdur uchod dreulio cryn amser y degawdau olaf ‘ma yn ymchwilio i fywyd yr eglwys, ei  gwaith  a’i chenhadaeth,  prin yw’r lle i amau cywirdeb ei osodiad. Amlwg yw iddo ddod ar draws eglwysi lle nad oedd nodweddion cymuned yn amlwg nag ymdeimlad ynddynt  o fod wyneb yn wyneb â realiti dwfn, dirgel a chudd.

A bwrw na welodd lawer o enghreifftiau o’r math  eglwys y gobeithia amdani  gellir dod i’r casgliad mai’r hyn a  welodd  oedd grwpiau o bobl, rhyw  adar o’r unlliw, diddig yng nghwmni ei gilydd, yn gymharol unffurf yn ddiwinyddol, diwylliannol a chymdeithasol,  yn gwybod yn bendant lle safant ar faterion yn ymwneud â gofynion bywyd a marwolaeth.

Diddorol nodi i’r eglwysi hyn gael eu hystyried yn amherthnasol a’u hanghofio  gan genhedlaeth sydd â chryn ddiddordeb, a  rhywbeth mwy na diddordeb hefyd, yn yr ysbrydol . Pobl sy’n ymwybodol o’u  hangen  am fara a mwy na bara hefyd, sy’n ymwybodol o sibrydion rhyw islais dwfn  na allant,  yn amlach na pheidio, a rhoddi enw na theitl  iddo. Pobl sy’n ymwybodol o gymwynasau ’r meddyg sy’n digwydd bod yn Fwslim a’r cymydog caredig sy’n digwydd bod yn hoyw.

Breuddwydio am eglwys  fydd am gynnwys y cyfryw rai wna Drane,  gwir gymuned ffydd, lle bydd hawl  i holi cwestiynau a chymorth i gerdded llwybr tuag at atebion.  Yn yr eglwys honno bydd yr Ysgrythurau  nid yn destunau  i’w darllen yn unig  ond yn sail  gweithgarwch i’w ymarfer.

Mae lle i gredu y byddai Drane wedi bod yn ddedwydd yng nghynhadledd Cristnogaeth 21 yn ddiweddar a gweld yno  gwmni agored o gyfeillion mor amrywiol i’w gilydd yn barod i drafod a rhannu eu dealltwriaeth o’r ffydd Gristnogol, heb i hynny niweidio  enaid na chymylu ffydd.

I’ch atgoffa – fe lansiwyd llyfryn cyntaf Cristnogaeth 21 yn ystod y Gynhadledd eleni.  Addasiad Cymraeg o’r gyfrol Americanaidd ‘Living the Questions’ yw ‘Byw’r Cwestiynau’.  Mae’n addas ar gyfer astudiaethau personol, ond yn ddelfrydol i grwpiau trafod. I archebu copi, ewch i’r dudalen gartref a phwyso ar y botwm ‘Prynu’r Llyfr’.