Nid oes hanes hapus rhwng Cristnogion ac Iddewon dros y ddwy fil o flynyddoedd ers sefydlu eglwys Iesu Grist. Mae’r gair ‘pogrom’ yn golygu erlid a lladd Iddewon a hynny yn aml gan Gristnogion oedd yn eu cyhuddo nhw o fod yn ‘llofruddwyr Crist’. Dwi’n cofio Helen Shapiro (‘Walking back to happiness’ oedd ei chân enwog hi yn y chwedegau) yn sôn am ei phrofiad hi o gael ei magu mewn tŷ cyngor yn Hackney, Llundain. Daeth merch ati un diwrnod dweud ar yr iard chwarae yn yr ysgol a dweud, “Christ-killer.” Aeth hi adre a gofyn i’w mam beth oedd ystyr y geiriau hynny.
Ond mae’r ymbellhau rhwng Cristnogion ac Iddewon wedi peri i ni golli golwg ar wreiddiau Iddewig Iesu. Iddew oedd Iesu. Iddewon oedd ei rieni ef. Roedd barn a disgyblaeth y Synagog dros fywyd pentref Nasareth. ‘Yn ôl ei arfer,’ mae Efengyl Luc yn dweud, ‘fe âi yno o Saboth i Saboth.’ Ac Iesu’r plentyn, am wn i, fel pob Iddew bach da, yn dysgu adnodau yn union fel plant capeli Cymru. Beth oedd yr adnod gyntaf iddo ei dysgu? Ni wyddom ni o sicrwydd, ond mae un bwysig iawn a phlant bach Iddewig yn dal i’w dysgu hi am y cyntaf. ‘Shema Yisrael, Adonai eloheinu, Adonai echad.’ (Hebraeg heb y wyddor Iddewig) ‘Gwrando, O Israel: Y mae’r ARGLWYDD ein Duw yn unig ARGLWYDD.’ (Deuteronomium 6:4) Wedi dechrau ar ei weinidogaeth, daeth un o’r ysgrifenyddion at Iesu, a gofyn iddo, “Prun yw’r gorchymyn cyntaf o’r cwbl?” Trodd Iesu at yr adnodau hyn, “Y cyntaf yw, ‘Gwrando, O Israel, … a châr yr Arglwydd dy Dduw.’
Boed i’r Iesu ddysgu adnod o lyfr Deuteronomium neu beidio. Mae’n amlwg mai Deuteronomium oedd ei hoff lyfr yn y Beibl. Yn ôl tystiolaeth yr Efengylau, pan fu Iesu’n troi at y Beibl, bu’n troi at Deuteronomium yn amlach na pheidio. Er enghraifft, yn stori ei demtiad yn yr anialwch mae Satan yn ei demtio teirgwaith ac mae Iesu’n dyfynnu o lyfr Deuteronomium teirgwaith.
Deuteronomium, wrth reswm, sy’n rhan o’r Torah; pum llyfr cyntaf y Beibl- cyfraith Moses. Mae’r gair Torah sy’n swnio’n ddieithr iawn i ni, ond y byddai Iesu yn gyfarwydd â fe.
Megis y geiriau a ganlyn;
Gwyliau fel Rosh Hashanah, Yom Kippur, Sukkot, Hanukkah, Purim, Pesach, Shavuot
Cerrig milltiroedd ar lwybr bywyd fel Berith Milah, Bar Mitzvah
Gwrthrychau crefyddol fel Mezuzah, Tallit, Tzitzit, Tefillin, Menorah
Maen nhw’n ddieithr iawn i ni (hyd yn oed yn Gymraeg). Ond a fyddai’n ganolog iawn ym mywyd Iesu Grist, a’i deulu, a’i bobl. Ac maen nhw oll i’w gweld yn y Beibl a’r Testament Newydd. O’u deall felly, yn fy marn i, fe fyddai’n dealltwriaeth ni o’r ffydd Gristnogol cymaint â hynny’n gyfoethocach.
Shalom

Beth yw man sanctaidd? Adeilad? Lleoliad ym myd natur? Credir i’r hen seintiau Celtaidd ddweud, “Y mae’n le tenau iawn.” Hynny yw, mangreoedd lle y dywedwyd mai tenau yw’r ffin rhwng y byd hwn a’r nesaf, rhwng amser a thragwyddoldeb.

Mae ‘mynd ar bererindod’ yn fwy poblogaidd y dyddiau hyn. Gellir anelu am ryw gyrchfan sanctaidd; adeilad gyda hanes hir o addoli, man sydd wedi dod yn ‘sanctaidd’ oherwydd cysylltiad gyda bardd neu ddigwyddiad hanesyddol.

Hyd yn oed yn yr oes seciwlar sydd ohoni mae’n gynyddol boblogaidd i greu man sanctaidd wrth ochr y ffordd i ddynodi damwain angheuol. Gwelir blodau i goffau’r ymadawedig ac weithiau beic wedi’i baentio’n wyn lle lladdwyd beiciwr. Yna mae rhybudd yn rhan o neges y gysegrfa. Does wiw inni awgrymu bod y blodau, hyd yn oed rhai wedi darfod, yn cael eu symud. Mae’r lle yn ‘sanctaidd’!

A oedd Iesu yn adnabod mannau sanctaidd? Byddai rhai yn cynnig y profiad hwnnw ar ben y mynydd a gogoniant Duw yn llenwi’r eiliad. Aeth Iesu i weddïo i ben mynydd a thri o’i ddisgyblion gydag e. Roedd Pedr am afael yn dynn yn y foment ond bu rhaid i’r profiad ddod i ben. Doedd dim modd oedi ar y mynydd. Disgynnodd Iesu o’r mynydd a pharhau’r daith i Jerwsalem a’r groes.

Mae Santes Teresa Afila, Sant Ioan y Groes, Ignasiws ac eraill yn adnabyddus fel pobl sydd wedi cael profiadau cyfriniol. Ond mae bywyd pob un hefyd wedi ei nodweddu gan ymroddiad diwyd a gwaith caled.

Mae ‘profiad pen y mynydd’ yn ystod encil, neu gyfnod o drybini, ynghanol rhyfeddodau byd natur, mewn oedfa arbennig yn werthfawr. Mae’n bwysig arafu, oedi, dod i stop, sylwi ‘go iawn’ ar y byd o’n cwmpas. Wedi dweud hynny, ni allwn aros ar ben y mynydd. Mae’r byd yn galw. Er nad yw’n hawdd mynegi’r profiadau hyn mewn geiriau nac ychwaith yn ein byw, dyna yw’r her. Mi ddywed Iesu, “Wrth eu ffrwythau yr adnabyddwch hwy.”

Pan gynhaliwyd refferendwm am aelodaeth y Deyrnas Unedig yn y Gymuned Ewropeaidd ym 1975, fe fu i nifer o eglwysi gefnogi aros yn aelodau. Roedd hyn yn rhan o fudiad ar draws y ‘sefydliad’ yn datgan cefnogaeth, a dyna a wnaeth yr etholwyr yn y pen draw. Roedd yr eglwysi yn bleidiol ar y cyfan o safbwynt cymod a hedd ar ôl yr Ail Ryfel Byd – roedd plant ar iard fy ysgol i ar y pryd o hyd yn chwarae’r gêm “Prydeinwyr ac Almaenwyr”, a allai droi yn gêm gas iawn ar brydiau!

Dyma ni eto ar drothwy refferendwm. Mae sawl peth yn debyg rhwng y ddwy sefyllfa – rhaniadau yn y blaid sy’n llywodraethu; ofnau am fewnfudo a lle Prydain yn y byd; dadleuon am ba opsiwn sydd orau i economi Prydain.

Ond mae rhai pethau’n wahanol. Y cyntaf yw nad yw bod yn rhan o’r sefydliad bellach yn gryfder, ond yn hytrach yn wendid. Dyna sydd wrth wraidd llwyddiant nid yn unig UKIP, ond hefyd yr SNP, Jeremy Corbyn a’r Gwyrddion. Nid wyf yn sicr a yw’r eglwysi bellach yn rhan o’r ‘sefydliad’ ai peidio – ond os ydynt, nid yw hynny yn cynyddu eu poblogrwydd na’u dylanwad cyhoeddus.

Ail wahaniaeth yw nad oes yr un eglwys hyd yma wedi dangos ei hochr. Mae Eglwys Loegr ac Eglwys yr Alban eisoes wedi cyhoeddi y byddant yn amhleidiol, ac wedi sefydlu gwefan ar gyfer trafod yn unig (http://reimaginingeurope.co.uk/). Yng Nghymru, heb eglwys sefydledig, nid oes disgwyl i fwy nag un neu ddau enwad ar y mwyaf fynegi barn – er bod cynhadledd ar y pwnc ar draws eglwysi Prydain ar y gweill fis Mawrth. Mae’r eglwysi, wrth gwrs, wedi bod yn groyw yn erbyn unrhyw ragfarn yn erbyn mudwyr o ddwyrain Ewrop, a da o beth hynny.

Trydedd wahaniaeth yw bod yr Undeb Ewropeaidd yn dra gwahanol i’r hen Gymuned Ewropeaidd. Bellach mae’r Undeb Ewropeaidd wrthi yn trafod cytundeb masnach trylwyr gyda’r Unol Daleithiau (dan yr enw TTIP) a Chanada (CETA). Mae’r cytundebau drafft yn gyfrinachol, ond fe amheuir yn gryf bod ynddynt delerau a fydd yn rhoi i gwmnïau mawr rhyngwladol (y rhai hynny sydd ddim yn talu rhyw lawer o dreth, megis Google) yr hawl i erlyn gwledydd Ewrop mewn llysoedd caeëdig os gwnân nhw unrhyw beth fydd yn niweidio eu busnes – megis codi trethi, gorfodi safonau iechyd a diogelwch i weithwyr a defnyddwyr, neu mynnu bod rhaid i bobl dlawd gael mynediad i’w gwasanaethau. O ganlyniad, daeth gwrthwynebiad nid gan “little Englanders” yn unig, ond gan lawer o undebau llafur a mudiadau megis Global Justice Now a War on Want (gweler www.nottip.org.uk)

Beth felly am eglwysi sy’n ymboeni nid yn unig am gymod a heddwch, ond hefyd am ddemocratiaeth a mynediad teg i wasanaethau cyhoeddus i’r tlodion? Gyda Cameron yn dweud mai’r cytundebau masnach yw’r rhesymau gorau dros aros yn yr Undeb, onid yw hi’n bryd i’r eglwysi godi eu llais – ond y tro hwn yn erbyn Ewrop sydd dan fawd y busnesau mawrion?

Yn Llundain yr wythnos hon fe gyhoeddwyd yn y Goruchaf Lys adroddiad am helynt rhyfeddol llofruddio Alexander Litvinenko mewn gwesty ym Mayfair. Cafodd ei ladd trwy osod deunydd ymbelydrol mewn pot o de gwyrdd a weinwyd iddo wrth iddo gwrdd â dau ysbïwr o Rwsia. Digwyddiad a fyddai’n teilyngu ffilm James Bond – ond trasiedi ofnadwy i’w deulu dewr.

Ymateb Llywodraeth Prydain dan arweiniad David Cameron oedd condemnio’r weithred. Rhan o’r condemniad oedd fod Rwsia wedi dienyddio rhywun heb broses gyfreithiol a hynny ar dir gwlad dramor, heb geisio mynd trwy unrhyw broses estraddodi swyddogol. Mae’n ymddangos yn debygol i Mr Putin, Arlywydd Rwsia, ei hun awdurdodi’r weithred anghyfreithlon ac ofnadwy hon.

Ond arhoswch funud. Oni laddwyd gŵr ifanc o Gaerdydd mewn amgylchiadau digon tebyg y llynedd? Lladdwyd Reyaad Khan gan aderyn angau Prydeinig yn Syria. Nid oedd unrhyw broses gyfreithiol, ac ni wnaed unrhyw ymdrech i’w estraddodi. Yr un David Cameron, a oedd mor hallt ei feirniadaeth o Mr Putin, oedd wedi awdurdodi’r lladd. Trasiedi ofnadwy i deulu Reyaad, yn ein plith yma yng Nghymru.

Nid wyf yn ddilynwr brwd i ffilmiau James Bond, ond gwn mai un elfen gyffredin ynddynt oll yw’r diffyg ymlyniad at safonau moesoldeb arferol. Unwaith y penderfynir pwy yw’r bobl dda a phwy yw’r bobl ddrwg, yna mae hawl gan y bobl dda fynd ar ôl y bobl ddrwg gan ddefnyddio pa dechnegau bynnag y gwelant yn dda. Straeon wedi’u llunio i’n diddanu yw’r ffilmiau, wrth gwrs – ond fel y mae’r ddau achos yma yn darlunio nad ydynt mor bell â hynny o’r gwir.

Penderfynodd Rwsia fod Litvinenko yn ŵr drwg, yn peryglu buddiannau’r wlad gan ei fod yn gwybod gormod ac yn barod i leisio’i farn yn groyw. Penderfynodd Prydain fod Reyaad Khan yn llanc drwg, yn gwybod gormod am Brydain ac yn barod i ddefnyddio’i wybodaeth i helpu terfysgwyr i ymosod ar y gwledydd hyn. Tynged y ddau oedd marw ar orchymyn eu gwlad eu hunain heb unrhyw gyfle i amddiffyn eu hunain.

Pan etholwyd llywodraeth Tony Blair ym 1997 fe gyhoeddodd y diweddar Robin Cook, yr Ysgrifennydd Tramor, y byddai yna “bolisi tramor moesol”. ’Pharodd hwnnw ddim yn hir iawn, ac fe’i difethwyd yn llwyr gan ryfel Irac, pan fu i Cook ymddiswyddo. Tuedd pob llywodraeth yw penderfynu nad yw moesoldeb yn berthnasol i ymwneud â gwledydd eraill – dim ond ein pobl ni, a’r bobl dda yn eu plith, sy’n haeddu cael eu trin yn foesol.

Mae diwinyddiaeth Gristnogol wedi sgrifennu llawer am sut y dylem ymdrin â’r tlodion neu’r diymgeledd. Ond fe brofodd yn rhyfeddol o wan wrth geisio ymdopi â gwleidyddiaeth grym ryngwladol. Mae heddychiaeth yn un opsiwn, ond i’r sawl sydd heb eu hargyhoeddi gan y llwybr hwnnw, bach iawn o arweiniad a geir.

Yn Eisteddfod yr Urdd 2016 fe fydd Cymru’n Cofio’r Rhyfel Byd Cyntaf yn lansio arddangosfa deithiol ddifyr dros ben am ddewisiadau moesol heddychwyr ac eraill ganrif yn ôl. Fe all y bydd yn gymorth i ni feddwl eto am ein dewisiadau moesol ninnau heddiw.

Yr wythnos nesaf, mi fydd hi’n Wythnos Weddi am Undeb Cristnogol. Hyd yn hyn, ychydig iawn o sylw mae hynny wedi’i gael yng Nghymru ac mae rhywun yn amau mai mynd heibio’n weddol dawel y bydd yr wythnos eleni, gydag ambell eithriad.

Cynhaliwyd yr Wythnos Weddi am y tro cyntaf cyn belled yn ôl ag 1908, a phenderfynwyd ar ddyddiadau’r cyfnod fel wyth nos o Ŵyl Cyffes Pedr (18 Ionawr) hyd at Ŵyl Tröedigaeth Paul (25 Ionawr), er y gall hyn amrywio – cynhelir yr wythnos adeg y Pentecost mewn rhai rhannau o’r byd. Ond faint nes ydyn ni at undeb neu undod Cristnogol yn 2016, tybed?

Pobl ifanc o wahanol eglwysi yn Latfia sydd wedi paratoi’r deunyddiau ar gyfer eleni, ar y thema ‘Halen y Ddaear’. Oherwydd ei safle daearyddol unigryw, mae Latfia’n gartref i Gristnogion o amryfal draddodiadau, a gwahoddwyd rhai ohonynt i gyfrannu deunydd ar gyfer y gwahanol ddyddiau. Anogaeth Pedr i’r rhai sydd newydd eu bedyddio i fyw bywydau sanctaidd ac i gyhoeddi ‘gweithredoedd yr Arglwydd’ (1 Pedr 2:9–10) yw sail y myfyrdodau, yn ogystal â’r delweddau o halen a goleuni, sy’n themâu diwylliannol pwysig yn Latfia.

Mae’n werth troi at yr adnoddau hyn, sydd i’w gweld ar wefan y mudiad Eglwysi Ynghyd ym Mhrydain ac Iwerddon (www.ctbi.org.uk/weekofprayer), ac yn arbennig at y llyfryn dwyieithog sy’n cynnwys myfyrdodau, gweddïau, cwestiynau i’w trafod ac awgrymiadau ymarferol y gellid eu dilyn ar gyfer pob dydd o’r Wythnos Weddi.

Felly, dyma ambell ddyfyniad o’r llyfryn ‘Halen y Ddaear’ a fydd, gobeithio, yn fodd o wneud i ninnau feddwl am undod Cristnogol yn ystod yr wythnos:

Pan yw Joseff yn rhannu ei freuddwyd gyda’i frodyr maen nhw’n adweithio gyda dicter a thrais oherwydd i’r freuddwyd awgrymu bod yn rhaid iddyn nhw ymgrymu o’i flaen. … Mae Iesu, fel Joseff yn y stori, yn datblygu gweledigaeth o undod i ni. Ond fel brodyr Joseff, yr ydym yn ofni’r weledigaeth pan fydd honno’n awgrymu y dylem ildio i ewyllys rhywun arall. Rydym yn ofni’r hyn y gallem ei golli. Ond mae’r weledigaeth yn ymwneud ag ennill: adennill ein brodyr a’n chwiorydd a wahanwyd oddi wrthym unwaith.

Yn rhy aml mae Cristnogion yn ceisio efengylu gydag ysbryd cystadleuol, gan obeithio llenwi eu heglwysi eu hunain. Mae uchelgais yn bwysicach na’r awydd i eraill glywed neges fywiol yr Efengyl. Gwir efengyliaeth yw taith o Emaus i Jerwsalem, y daith o unigedd i undod.

Newyddion da

Newyddion da yn wir!

Dyna bobl hyfryd,
mewn rhan mor hyfryd o’r dre:
dim mewnfudwyr,
dim troseddwyr,
dim carchar.

Ficer newydd:
ifanc, gwyn, a diolch byth yn ddyn,
i gyd-fynd â tho newydd yr eglwys a’r gegin newydd
fwyaf diweddar
a gostiodd filoedd.

Y tlodion?
O, ie. Y tlodion …

Onid oes cyfraniadau wedi eu hanfon
i le o’r enw Trydydd Byd?
Ac onid oes rhywun yn casglu tuniau a phethau
i Fanc Bwyd yn rhywle?

Ond mae hon yn ardal dda.

Nid yw llonyddwch cysglyd ei Suliau’n gwybod
am ocheneidiau angen,
nac oernadau poen,
na chri anobaith.

Ydi, mae’r cyfan drosodd am flwyddyn arall a diolch fyth am weld nos Ystwyll er mwyn cael tynnu’r trimins a’u cadw’n ddiogel am y tro – er bod y tŷ’n edrych braidd yn llwm hebddyn nhw.

Fe glywais sawl un oedd wedi cael llond bol ar holl ffws a ffwdan y Nadolig yn dweud – ‘Dim ond diwrnod ydi o wedi’r cwbwl’. Ond gobeithio nad ydyn ni’n rhoi neges y Nadolig i gadw gyda’r trimins, gan fod honno’n berthnasol drwy’r flwyddyn, fel mae Mererid Hopwood yn ein hatgoffa:

Mae gwaith y Nadolig yn dechrau pan ddaw dydd Nadolig i ben,
Pan fydd Santa di’i throi hi am adre a’r goeden yn ddim byd ond pren.

Pan fo’r tinsel yn saff yn yr atig, yn angof mewn dau neu dri blwch,
Y cyfarchion a’r cardiau ’di’u llosgi ac ‘Ysbryd yr Ŵyl’ yn hel llwch.

Bryd hynny mae angen angylion i dorchi’u hadenydd go iawn
A bryd hynny mae angen lletywr all wneud lle – er bo’r llety yn llawn.

Yr un pryd mae galw am fugail i warchod y defaid i gyd,
Fel mae galw am ddoethion a seren i egluro tywyllwch y byd.

Mae ’na alw am gast drama’r geni drwy’r flwyddyn i weithio’n gudd,
Am fod gwaith y Nadolig yn anodd, yn ormod o waith i un dydd.
Oes, mae angen rhai i wneud ‘gwaith y Nadolig’ bob dydd o’r flwyddyn, dybiwn i. Nid yr un ydi gwaith pawb, wrth gwrs: mae angen rhai i warchod, rhai i ymchwilio a dehongli, a rhai i ganfod atebion lle mae hynny’n ymddangos yn amhosib.

Neges debyg sydd gan Howard Thurman (1899–1981), awdur Affro-Americanaidd eang ei ddylanwad, pregethwr grymus ac ymgyrchydd brwd o blaid hawliau sifil. Fe’i ganed yn Florida, a’i fagu mewn cymdeithas lle roedd apartheid yn dal mewn grym. Ond fe wnaeth gyfraniad nodedig iawn at ‘waith y Nadolig’ drwy helpu i sefydlu eglwys amlddiwylliannol yn San Fransisco – y gyntaf yn America. Dyma’i ddehongliad ef o ‘waith y Nadolig’:

Wedi i gân yr angylion ddistewi,
wedi i’r seren gilio o’r ffurfafen,
wedi i’r brenhinoedd a’r tywysogion
ddychwelyd adref,
wedi i’r bugeiliaid ddychwelyd
at eu praidd,
yna bydd gwaith y Nadolig yn dechrau:
canfod y colledig,
iacháu’r clwyfedig,
bwydo’r newynog,
rhyddhau’r carcharor,
ailadeiladu’r cenhedloedd,
dwyn heddwch i blith y bobl,
creu cerddoriaeth yn y galon.

(Amser i Dduw, gol. Elfed ap Nefydd Roberts, 2004)

Mae sialens i bob un ohonom yn y geiriau yma ar ddechrau blwyddyn, a gobeithio y bydd hi’n bosib inni i gyd greu cerddoriaeth yng nghalonnau pobl yn 2016.

Chwarae â thân

Rhaid fod tipyn o waed yr hen Ebenezer Scrooge ynof fi. Ni allaf yn fy myw â deall pam y gwerir yr holl filiynau drwy’r byd i gyd ar sioeau tân gwyllt i ddathlu blwyddyn newydd, a’r torfeydd yn tyrru i ganol dinasoedd i wylio’r cyfan. Eleni gwelsom ddameg drawiadol yn cael ei hadrodd ar eitemau newyddion o Dubai.Tra’r oedd y ddinas honno yn disgwyl tanio’r tân gwyllt, a gynlluniwyd yn drylwyr, aeth gwesty ar dân yn hollol ddirybudd. Nid oedd cyswllt am wn i rhwng y ddau dân. Ond ynghanol bywyd cymdeithas a gwledydd, mae’r cyswllt yn amlwg. Bydd gwladwriaethau yn cynlluno’u trais yn ofalus, ond y canlyniad yw mwy o drais, a thrais direol. Gallwn ni alw’n bomio yn “surgical”, ond bydd y canlyniadau’n wenfflam.

Eto meddai gwleidyddion y gwledydd, a chatrodau lluosog cefnogwyr Donald Trump, beth allwch chwi ei wneud ag eithafiaeth Mwslemaidd ond ei ladd. Yng ngeiriau Hilary Benn, yr unig beth a wyddom am ffasgaeth yw fod yn rhaid ei ddifa: felly rhaid difa Mwslemiaid eithafol. A’r tristwch yw fod Cristnogion drwy’r gwledydd yn llyncu areithiau Trump a Benn fel yr unig ffordd i waredigaeth.

Caed agwedd arall ar yr un safbwynt yn ddiweddar: rhaid ateb Mwslemiaeth drwy Gristnogaeth eithafol meddir. Rhaid cael efengylu ymosodol yn cyhoeddi mai drwy Grist yn unig mae iachawdwriaeth. Rhaid achub holl grefyddwyr byd, ynghyd â’r paganiaid a’r anffyddwyr, eu hachub oll i’r Iesu. Dyma’r hen efengylu imperialaidd eto’n codi ei ben.

Ond y mae yna ambell lef wahanol yn llefain yn yr anialwch, megis un Hugh C. Howey. Yr ateb i eithafiaeth Mwslemiaeth, meddai, yw mwy o eithafiaeth. Dywed iddo gael ei fagu yn Gristion, a’i fagu i gredu mewn dryllau. Bellach nid yw’n credu yn y naill na’r llall. Mae’n credu yn awr mewn heddychiaeth eithafol a maddeuant eithafol. Wrth sôn am ddryllau mae’n siarad fel Americanwr yn gweld problem cenedl sy’n credu mai meddu dryll yw sylfaen diogelwch a rhyddid yr unigolyn. Pa ryfedd fod Americanwyr yn seilio eu ffydd ar rym a thrais os yw unigolion a theuluoedd yn ymddiried yn y dryll sydd ganddynt yn y drôr?

Ond y mae haeriad Howey, iddo gefnu ar Gristnogaeth er mwyn cael ffydd mewn heddychiaeth a maddeuant, yn dangos pa fath o Gristnogaeth a ddysgwyd iddo. Cristnogaeth wedi ei gwreiddio ym mhwysigrwydd yr achubiaeth bersonol. Cristnogaeth yn seiliedig ar rym a nerth y Duw a fydd yn trechu ei elynion. Ac fel rhan o’r broses honno bydd y Duw hwnnw yn bendithio’r rhai a fydd yn rhyfela i ladd y “drygionus”. Y mae’r Gristnogaeth honno yn broblem fawr, nid yn unig i Americanwyr, ond hefyd i ninnau yng Nghymru. Mae’r Gristnogaeth a arddelwyd gennym dros y canrifoedd wedi gwyro’n aml oddi wrth yr hanfod a welwyd ym mywyd Iesu.

Yr her i ninnau fydd canlyn yr Iesu sy’n eithafol ei gariad a’i faddeuant.

Mae gan sawl un ohonom, dybiwn i, edmygedd mawr o grefft y cartwnydd. Dawn amheuthun iawn yw medru dal gwirionedd yr eiliad mewn un ffrâm gryno i wneud sylw bachog ar sefyllfa gymdeithasol neu wleidyddol. Weithiau bydd yn goglais, dro arall yn dychanu, ac ar adegau dim ond codi awgrym o wên wrth i ni gytuno â chraffter y sylw miniog.

Byth ers i William Hogarth, tad y cartŵn cyfoes, arloesi gyda’r cyfrwng yn y ddeunawfed ganrif, daeth cylchgronau a phapurau newydd i sylweddoli gwerth y cartŵn fel modd o feirniadu a chystwyo’n gynnil. Perffeithiwyd y grefft gan rai fel Osbert Lancaster a gynhyrchodd filoedd o gartwnau i’r Daily Express ganol y ganrif ddiwethaf. Heddiw, mae’n anodd iawn gwella ar gynigion deifiol “yr anfarwol Matt” fel y bydd Dewi Llwyd yn cyfeirio ato yn lled aml ar fore Sul wrth fodio drwy dudalennau’r Sunday Telegraph. I ni yng Nghymru, mae cartwnau Cen yn y cylchgrawn Golwg gyda’r goreuon yn gyson, bob amser yn ffres ac amserol.

Ym myd crefydd, bu rhai fel yr arlunydd Hywel Harries, yn wreiddiol o’r Tymbl, yn gynhyrchiol iawn yn pwnio’r sefydliadau crefyddol yn haeddiannol ddigon yn ystod chwedegau’r ugeinfed ganrif. Yn yr Unol Daleithiau wedyn, bu ambell i enghraifft o waith disglair Charles M. Schulz gyda Charlie Brown, Peanuts a Snoopy yn gyfraniadau diwinyddol llawn cystal ag ambell i gyfrol swmpus, hunan-dybus gan academyddion di-ddychymyg. Fe gofiwn mai Tony Campolo ysgrifennodd y rhagair i’r gyfrol “The Gospel According to at The Simpsons” sy’n dadansoddi athrylith Matt Groenig. Does ryfedd i Rowan Williams gyfeirio at y gyfres fel un o’r rhaglenni mwyaf crefyddol ar deledu.

Serch hynny, braidd yn araf fuom ni fel Cristnogion i gofleidio’r cartŵn fel cyfrwng i ddweud ein neges. O ganlyniad, braf iawn yw gweld tudalen Facebook Cristnogaeth 21 yn gwneud iawn am hynny drwy roi sylw cyson i waith cartwnydd o’r enw David Hayward, sy’n galwi’i hun yn “Naked Pastor.” Mae’n disgrifio’i grefft fel “arlunydd graffiti ar furiau crefydd”, ac mae’r cynhyrchion yn wirioneddol dda. Unwaith eto, mae grym y llun yn werth mil o eiriau, ac yn ein gorfodi i feddwl o ddifrif am sawl pwnc. Mae selogion y dudalen Facebook yn cael llawer o foddhad yn postio cartwnau Hayward ar y we, ac yn cyfeirio at nifer o ffynonellau eraill. Byddai’n werth i chi ymweld â’r dudalen, a’r gwahoddiad hwnnw yw ein anrheg Nadolig ni i chi am eleni. Beth am gofrestru ar dudalen Facebook Cristnogaeth 21?

Wn i ddim a fyddai Mathew na Luc wedi medru tynnu llun fel Cen Cartŵn neu Matt Pritchett, ond yn sicr roedden nhw’n artistiaid di-hafal am greu lluniau gyda geiriau. Lluniau a fwriadwyd i bwrpas; lluniau a delweddau a grëwyd i ddyrchafu person yr Iesu, a phob cameo bach prydferth yn werth mil o eiriau. Lluniau oedd yn cymryd yn ganiataol y byddai’r darllenydd yn deall y cyd-destun ysgrythurol a hanesyddol.

Trueni ein bod ni weithiau yn dewis peidio gweld y tu hwnt i’r darlun bach tlws hwnnw.

Nadolig Llawen iawn i chi,

Cristnogaeth 21.

(Bydd yr e-fwletin nesaf yn eich cyrraedd ddydd Sul, Ionawr 3ydd)

E-fwletin Rhagfyr 20fed, 2015
Mae gan sawl un ohonom, dybiwn i, edmygedd mawr o grefft y cartwnydd. Dawn amheuthun iawn yw medru dal gwirionedd yr eiliad mewn un ffrâm gryno i wneud sylw bachog ar sefyllfa gymdeithasol neu wleidyddol. Weithiau bydd yn goglais, dro arall yn dychanu, ac ar adegau dim ond codi awgrym o wên wrth i ni gytuno â chraffter y sylw miniog.
Byth ers i William Hogarth, tad y cartŵn cyfoes, arloesi gyda’r cyfrwng yn y ddeunawfed ganrif, daeth cylchgronau a phapurau newydd i sylweddoli gwerth y cartŵn fel modd o feirniadu a chystwyo’n gynnil. Perffeithiwyd y grefft gan rai fel Osbert Lancaster a gynhyrchodd filoedd o gartwnau i’r Daily Express ganol y ganrif ddiwethaf. Heddiw, mae’n anodd iawn gwella ar gynigion deifiol “yr anfarwol Matt” fel y bydd Dewi Llwyd yn cyfeirio ato yn lled aml ar fore Sul wrth fodio drwy dudalennau’r Sunday Telegraph. I ni yng Nghymru, mae cartwnau Cen yn y cylchgrawn Golwg gyda’r goreuon yn gyson, bob amser yn ffres ac amserol.
Ym myd crefydd, bu rhai fel yr arlunydd Hywel Harries, yn wreiddiol o’r Tymbl, yn gynhyrchiol iawn yn pwnio’r sefydliadau crefyddol yn haeddiannol ddigon yn ystod chwedegau’r ugeinfed ganrif. Yn yr Unol Daleithiau wedyn, bu ambell i enghraifft o waith disglair Charles M. Schulz gyda Charlie Brown, Peanuts a Snoopy yn gyfraniadau diwinyddol llawn cystal ag ambell i gyfrol swmpus, hunan-dybus gan academyddion di-ddychymyg. Fe gofiwn mai Tony Campolo ysgrifennodd y rhagair i’r gyfrol “The Gospel According to at The Simpsons” sy’n dadansoddi athrylith Matt Groenig. Does ryfedd i Rowan Williams gyfeirio at y gyfres fel un o’r rhaglenni mwyaf crefyddol ar deledu.
Serch hynny, braidd yn araf fuom ni fel Cristnogion i gofleidio’r cartŵn fel cyfrwng i ddweud ein neges. O ganlyniad, braf iawn yw gweld tudalen Facebook Cristnogaeth 21 yn gwneud iawn am hynny drwy roi sylw cyson i waith cartwnydd o’r enw David Hayward, sy’n galwi’i hun yn “Naked Pastor.” Mae’n disgrifio’i grefft fel “arlunydd graffiti ar furiau crefydd”, ac mae’r cynhyrchion yn wirioneddol dda. Unwaith eto, mae grym y llun yn werth mil o eiriau, ac yn ein gorfodi i feddwl o ddifrif am sawl pwnc. Mae selogion y dudalen Facebook yn cael llawer o foddhad yn postio cartwnau Hayward ar y we, ac yn cyfeirio at nifer o ffynonellau eraill. Byddai’n werth i chi ymweld â’r dudalen, a’r gwahoddiad hwnnw yw ein anrheg Nadolig ni i chi am eleni. Beth am gofrestru ar dudalen Facebook Cristnogaeth 21?
Wn i ddim a fyddai Mathew na Luc wedi medru tynnu llun fel Cen Cartŵn neu Matt Pritchett, ond yn sicr roedden nhw’n artistiaid di-hafal am greu lluniau gyda geiriau. Lluniau a fwriadwyd i bwrpas; lluniau a delweddau a grëwyd i ddyrchafu person yr Iesu, a phob cameo bach prydferth yn werth mil o eiriau. Lluniau oedd yn cymryd yn ganiataol y byddai’r darllenydd yn deall y cyd-destun ysgrythurol a hanesyddol.
Trueni ein bod ni weithiau yn dewis peidio gweld y tu hwnt i’r darlun bach tlws hwnnw.
Nadolig Llawen iawn i chi,

COP 21

Yn sgil cynhadledd fawr y Cenhedloedd Unedig, COP 21 ym Mharis, daeth cynhesu byd eang a newid hinsawdd i frig yr agenda ryngwladol ac yn bwnc cyhoeddus llosg.

Da o beth hynny. Ers blynyddoedd bu siarad gwag a nemor ddim ymdrech i ddatrys y broblem. Union 50 mlynedd yn ôl cyflwynwyd yr adroddiad cynhwysfawr cyntaf am y peryglon i Arlywydd America, Lyndon Baines Johnson. Ers hynny, gwariwyd amser, arian ac allyriadau carbon ar gynadleddau o Rio i Durban, ac o Copenhagen i Kyoto heb gyflawni bron ddim. O ganlyniad, gwelwyd crynhoad y CO2 yn yr awyr eleni yn croesi’r 400 c.y.m. (o’i gymharu â llai na 270 cyn y Chwyldro Diwydiannol), a lefelau’r holl nwyon tŷ gwydr yn cyfateb i 480 c.y.m. o ran CO2, gyda thymheredd ein byd yn codi dros 1oC yn uwch na’r cyfnod cyn-ddiwydiannol. Gwelwyd tanau enfawr yng Nghanada, Rwsia, Califfornia, Indonesia a Brasil, a gwres marwol mewn rhannau o Iran, Irac, India a Phacistan. Cafwyd sychder mewn llefydd fel San Paula, Califfornia ac yn Ethiopia, a stormydd a llifogydd dirif mewn llefydd eraill. Roedd hyn i gyd yn rhagarweiniad arwyddocaol i COP 21.

Roedd Cynhadledd Paris yn ddechreuad da, ond heb fod yn ddigon. Cyflwynir y broblem fel mater amgylcheddol, ac i raddau fel pwnc economaidd pan ddaw hi’n fater penderfynu pwy sy’n talu. Ond fel y cyhoeddodd y Pab Ffransis, mae i’r holl fater oblygiadau moesol a chymdeithasol dwys.

Os ydym am osgoi naid o dros 2oC yng nghyfartaledd tymheredd ein planed, dim ond am tua 20 neu 30 mlynedd y medr ein hallyriadau barhau ar y lefel bresennol. Amcangyfrifir bod dogn o tua 1000 biliwn tunell o CO2 yn weddill i’r holl ddynoliaeth. Os methwn ni gyflawni’r toriadau angenrheidiol, y tlawd a’r anghenus fydd yn dioddef fwyaf. Disgwylir i dalpiau mawr o Bangladesh a’r Aifft ddilyn Cantre’r Gwaelod dan y don, a rhagwelir y bydd llif y ffoaduraid i Ewrop ac America yn troi’n afon gref.

Am mai ni yn y Gorllewin datblygedig sy’n gyfrifol am ddefnyddio’r rhan helaethaf o’r ddogn CO2 a ganieteir, a gan i ni seilio ein golud ar losgi tanwydd ffosil rhad, mae’n naturiol fod y gwledydd tlawd yn mynnu eu hawliau a’u siâr, ac am i ni dalu iddyn nhw am ddatbygiad mwy ‘gwyrdd’.

Rhaid i ni wynebu’r gwrthdaro rhwng ffiseg a moeseg, a phenderfynu sut i rannu’r dogn o allyriadau sydd ar ôl i ni. Yn y drefn bresennol, mae’r dosbarthiad adnoddau yn hynod anghyfartal. Ar y cyfan, y cyfoethog ym mhob gwlad sy’n cyfrannu fwyaf y pen at allyriadau, ond y tlawd ym mhobman fydd yn dioddef fwyaf pan ddaw problemau newid hinsawdd yn fwy eglur. Fel ag erioed, bydd y cyfoethog yn medru prynu eu ffordd allan o unrhyw drybini.

Lle felly mae Cristnogion a’r capeli Cymraeg yn sefyll? A ydym yn fodlon cwtogi er mwyn y rhai llai breintiedig? Neu o leiaf, a ydym yn fodlon gwario ar ynysu ein tai, prynu ceir trydan, cefnogi mentrau ynni adnewyddol yn ein broydd, osgoi gwastraffu bwyd ac ynni, osgoi teithiau di-angen a mynd ati i lobïo ein gwleidyddion i fabwysiadu polisïau adeiladol?

Dydy hi ddim yn chwyldroadol foesol i honno bod gan bawb yn y byd hawliau cyfartal. Oni welir hynny yn nysgeidiaeth yr Iesu?