Archif Awdur: Golygydd

Ysbrydolrwydd tawel Lleuwen

Ysbrydolrwydd tawel Lleuwen

Wn i ddim faint o ‘bobl capel’ oedd yno, a doedd ddim gwahaniaeth beth bynnag, ond yn y capel bach llawn (18 Chwefror, Capel y Groes, Pen-y-groes, Arfon, 120 o bobl) roedd y mwyafrif rhwng 30 a 60 oed. Roedd yno gerddor, cantores a gitarydd yn rhannu ei hathrylith a’i hysbrydolrwydd â chynulleidfa Gymraeg. A hyd yn oed os nad oedd geiriau Pantycelyn ac Ann Griffiths yn gyfarwydd i rai ohonynt, roedden nhw’n gwybod eu bod yn gyfarwydd i’r lleill. Os oedd geiriau fel ‘Beibl’, ‘adnod’, ‘pregethwr’, ‘Ysgol Sul’ yn perthyn i oes arall i nifer, trwy enau Lleuwen, ei chân a’i cherddoriaeth, roedd cyfoeth ein hetifeddiaeth Gristnogol yn dod yn nes yn ‘ysbrydolrwydd tawel’ ond angerddol Lleuwen Steffan. Mae rhai yn y cylchoedd crefyddol sydd yn amheus o’r gair ‘ysbrydolrwydd’ oherwydd mai gair amwys, poblogaidd ydyw ac yn dweud fawr ddim. Roedd bod ym Mhen-y-groes yn profi’n wahanol.

Dyma ein Cymru gyfoes, ac os yw ystadegau’n dweud ei bod yn Gymru ddi-Dduw, ddi-gapel, ddi-grefydd, nid yw’n anodd ymdeimlo ag ‘ysbrydolrwydd’ sy’n nes at Deyrnas Dduw na sawl agwedd o grefydda hyderus yn ei gafael a’i hawl ar y ‘gwirionedd’. Mae’n wahanol iawn i anffyddiaeth ymosodol hefyd. Mae’n ysbrydolrwydd tawel a gostyngedig, fel y gwelsom yn Lleuwen. Dyna un o nodweddion cyfoethog ei chân.

Ar ei CD Gwn glân, Beibl budr – a dyma’r caneuon a glywsom ym Mhen-y-groes fel rhan o’i thaith fer i bedwar capel – mae’r emyn-dôn ‘Cwm Rhondda’, clasur y cymanfaoedd canu, a’r geiriau ‘Wele’n sefyll’ a ‘Rhosyn Saron yw ei enw’. Ond gan Lleuwen mae dwy linell olaf y ddau bennill yn llais tawel merch ifanc a wyddai na fwriadwyd erioed i’r meddyliau a’r teimladau mawr hyn gael eu canu gan gynulleidfa na chôr. Yn dawel, ostyngedig iawn mae Lleuwen yn canu ‘O am aros yn ei gariad’ a ‘Ffrind pechadur’. Waeth pa mor wych yw canu cynulldeidfa DCDC, mae llais Lleuwen yn nes ati.

Er cymaint yw beirniadaeth rhai Cristnogion o’n diwylliant ‘This is my truth, tell me yours’ â’r anfodlonrwydd i dderbyn ‘y gwirionedd’ gwrthrychol ar sail ‘awdudrod y Gair’, mae arnom fel Cymry angen Lleuwen i gadw’r stori – neu’r gân – yn fyw. Mae’n stori ac yn etifeddiaeth i ni. Ond nid yw’n eiddo i ni, oherwydd rhodd Duw yw ysbrydolrwydd. Mae’n rhodd bywyd i bawb.

Gyda llaw, fel pont rhwng ddoe ac yfory, mae teulu Lleuwen – ei thad, Steve Eaves, ei chwaer, Manon Steffan, y mae adolygiad o’i chyfrol Llyfr Glas Nebo i’w gweld ar y wefan hon, a dylanwad mawr eu diweddar fam, Siân – yn rhan obeithiol a chreadigol o’n cyfnod bregus. Mewn un ystyr maent yn wahanol ac ar y cyrion, ond eto maent yng nghanol symudiadau’r Ysbryd sy’n cadw fflam wan rhag diffodd yn llwyr.

Cydio pethau ynghyd a gweld popeth mewn perthynas, fel cwlwm Celtaidd, y mae caneuon Lleuwen Steffan. Cyflwyniad acwstig oedd ym Mhen-y-groes, a chyfathrebu byw, deinamig nas ceir ar CD. Bychan oedd y capel a’r noson yn anffurfiol a chartrefol – trafferthion tiwnio tair gitâr, dechrau’n hwyr, plentyn yn torri gwynt, a.y.b. – ond mae gwrando ar y CD yn ehangu’r gorwelion â’r cyfoeth o gerddoriaeth offerynnol yn gyfuniad o ganu gwerin, jazz, gospel, emynau Cymraeg a mwy, yn rhoi ysbrydolrwydd y noson yng nghanol ysbrydolrwydd y ddynoliaeth. Fel y dywedodd Angharad Penrhyn, ‘mae “teimlad oesol, elfennol” yn y caneuon’. ‘Llafnau o oleuni’ oedd y pennawd a roddwyd i’r adolygiad yn y cylchgrawn O’r Pedwar Gwynt.

Soniais am yr ‘ysbrydolrwydd tawel’ ond nid yw hynny’n golygu nad oes gwrthgyferbyniadau a gwrthdaro yng nghaneuon Lleuwen. Wedi’r cyfan, mae yna baradocsau sylfaenol yn y ffydd Gristnogol, sy’n gweddu i’r dim i’n cyfnod ni. Mae angerdd, cwestiynau, dicter a phrotest yn y caneuon, ond ysbryd tyner, edifeiriol – a gweddi’r Arglwydd yn cael ei sibrwd – yw geiriau olaf ‘Hwyr’, cân olaf Lleuwen ym Mhen-y-groes a’r gân olaf ar y CD. Roedd yn arwyddocaol iawn fod Lleuwen wedi gofyn i Karen Owen roi cyfraniad defosiynol i’r noson (nid fel egwyl) ym Mhen-y-groes, ac fe gawsom fel cynulleidfa rannu yn ysbrydorwydd y salmau. Yr un mor arwyddocaol oedd na wnaeth Lleuwen unrhyw ymdrech i hyrwyddo na gwerthu ei CD chwaith. Arall oedd ei bwriad, sef rhannu ei chân am fod ganddi rhywbeth pwysig i’w rannu drwy’r doniau a roddwyd iddi.

I Lleuwen, cefndir cadarn, fel y mynyddoedd, yw’r emynau neu’n hytrach ‘yr hen emynau’ sydd yn gefndir i’w chaneuon newydd i gyd. Mae’r CD yn dechrau gyda dehongliad grymus, cadarn, hyderus o un o’n hemynau hynaf, ‘Myn Mair’, ac yn arwydd fod Lleuwen am ddechrau gyda’r cadernid hwnnw, cyn dweud dim arall. Y cadernid sy’n aros, fel y mynyddoedd. Mae dylanwad yr emynau yn fawr arni (fel y gwelsom yn ei CD cyntaf, Duw a ŵyr, sef dehongliadau jazz o emynau’r Diwygiad) ond nid ‘emynau newydd’ yn yr ystyr arferol o fod yn gyfoes a glywsom ym Mhen-y-groes ond ‘salmau’, ac nid yn gymaint ‘salmau newydd’, ond salmau ‘oesol gyfoes’. Y salmau yw’r ‘hen emynau’ gwreiddiol ac maent yn llawn gwrthgyferbyniadau, cymysgwch o deimladau, cwestiynau, ofnau, dicter, protest, colli ac ennill ac awgrym cyson o ddychwelyd. Ond bob tro mae llais tawel, fel y llais wrth afonydd Babilon, heb na thelyn na dathliadau na theml.

Dyna yw ‘Y Garddwr’, sy’n cynnwys y geiriau am ‘ganu hen gân y griddfan’. Ond

Mae’r Garddwr yn ôl
i sgubo fy llwybr,

a’r gân olaf, ‘Hwyr’:

Mi ddaw y dydd
Rhyw ddydd, un dydd
Cawn deithio ymhellach na phen draw’r byd,
Tu hwnt pob ffin
Y gwledydd blin …
Mae’n hwyr
Hwyr
Hwyr, Hwyr.
Cymaint o chwarae soldiwrs, hogia bach,
Cymaint o bontydd yn llosgi,
Cymaint o hanes
wedi mynd o’n cof

(allai fod yn eiriau gan Eseia, Jeremeia neu MLK ).

Ac yna’r weddi sy’n cydio’r ddynoliaeth, yn dawel dawel:

Ein Tad yr hwn wyt …

Cân o wrthgyferbyniad yw ‘Pam?’ Geiriau Pantycelyn yw ‘Rwy’n edrych dros y bryniau pell’ a ‘Pererin wyf’ sy’n cael eu canu’n uchel fel cân brotest egnïol, ond yna, mewn gwrthgyferbyniad, yn gytgan tawel, tawel, mae Lleuwen yn canu ‘Pam y caiff bwystfilod rheibus, dorri’r egin mân i lawr? … Pam caiff blodau peraidd ieuanc fethu gan y sychder mawr?’ Salmau oesol fyddai’r disgrifiad gorau o ‘Mynyddoedd’ ac ‘Y Don Olaf’ hefyd. Mae’r naill yn sôn am:

Mynydd mawr Dyhead,
Mynydd yr Ofn Du,
Mynydd gofidiau,
Mynydd Gobeithion …
Pan ei di i grwydro’r mynyddoedd hyn
Paid ag anghofio dy hen ffrind …
Tu hwnt i’r mynyddoedd
Yn aros i ddal yn dy law.

Mae yna draddodiad Celtaidd, gyda llaw, sy’n sôn am ‘y mynydd tu hwnt i’r mynydd’. Rhaid dringo mynydd i weld mynydd y dringo cyn dringo.

Yn ‘Y Don Olaf’ mae’r pwyslais ar ‘ddyddiau dyn sydd fel glaswelltyn’ neu, a dyfynnu’r gân, ‘Popeth yn dechrau i ddarfod’ a’r ‘edau sy’n frau ac yn darfod’:

Mi fydd yna garu, mi fydd ’na alaru
A gweddi mewn wisgi
I drwsio dros dro

Dros dro yn wir, fel llun ar Facebook, a’r argyfwng mewnol yn y llinell ‘ond Iesu, ble ddiawl mae’r emoji?’

Mor hawdd ydi anghofio fod ‘y ddaear yn cyrraedd ei therfyn’:

Ai dyma’r don olaf
Yn y môr mawr?
Cadwn rywbeth at fory,
Cadwn lygaid am y wawr.

Mae ‘Bendigeidfran’ a ‘Caerdydd’ hefyd yn oesol gyfoes. Rhag cael ein cyfyngu gan unigolyddiaeth fewnblyg (seciwlar a Christnogol) mae’r ddwy gân yn cydnabod cri ac argyfwng ein gwareiddiad. Mewn byd o chwalu pontydd, byd Brexitaidd, mae’r gair ‘Bendigeidfran’ ynddo’i hun yn weddi ingol.

Yn ‘Caerdydd’ wedyn – dinas o 346,000 o bobl, yn ôl Lleuwen, dinas, fel pob dinas, y llwch a’r llanast, y gerddi tlws a’r llwybrau cul, meithrinfa unigrwydd y bywyd preifat, lle o ddiffeithwch a dieithrwch – darlun ystrydebol, efallai (mae’r un peth yn wir am sawl pentref erbyn hyn hefyd), ond darlun (fel y cynnydd mewn digartrefedd a chysgu ar y stryd yng Nghaerdydd a phob dinas arall) gwir o bobl heb enw a chyrff heb ysbryd.

Gwerthfawrogi, nid cyflwyno dadansoddiad manwl o ganeuon Lleuwen, oedd bwriad y nodiadau hyn. Mae llawer mwy i’w ddweud am y caneuon a’r gerddoriaeth wrth gwrs ac fe fydd mwy yn cael ei ddweud a’i werthfawrogi. Nid wyf wedi sôn am gân ‘Taid’, a gyfansoddodd ac a ganodd Lleuwen yn angladd ei thaid:

Mae’r gwreiddiau yn dal gafael
Fel dwylo yn y pridd

na chyfeirio at y gân hudolus ‘Tir na Nog’:

Rhaid i ti fynd, fy ffrind,
Rhaid i ti fynd.

Ond mae’r gair olaf yn mynd i’r gwrthgyferbyniad rhwng ‘Hen Rebel’ a ‘Cofia Fi’. Cân y Diwygiad yw ‘Hen Rebel’, wrth gwrs, wedi’i hanfarwoli’n hiraethus, yn araf a dwys gan Richie Thomas. Ond mae Lleuwen yn ei chyflwyno yn gyflym, ysgafnfryd ac yn arwain, yn offerynnol, i ddawns swnllyd a gwyllt. Mae’r trefniant yn brin iawn o deimladau ac emosiwn a dyheadau Lleuwen. Mae rywsut yn ddiarth iddi. Ond mae hon hefyd yn gefndir iddi.

Gwahanol iawn, ond yn tarddu o’r un man, yw ‘Cofia Fi’. ‘Cofia fi at Iesu Grist’ yw’r teitl llawn. Mae’n gais trawiadol. Mae rhywun yma sydd naill ai ddim yn adnabod Iesu Grist, neu wedi colli cysyslltiad ag o, neu’n ei nabod o bell, efallai. Wedi clywed amdano yn yr ysgol Sul ers talwm , ond achlysurol iawn yw’r berthynas bellach, drwy’r plant, efallai. Cais gan Lleuwen ei hun i Ann Griffiths, efallai? Fe all ganu:

Dim ond pechadures

Fedr ddallt emynau’r tyner lais,
Does ’na’r un angyles wedi gweld y golau,
Wedi gorfod gweld y golau ar y groesffordd.

Golau ar groesffordd felly, neu ar ffin, neu’n ysbeidiol. Nid golau parhaol sydd yn aros yn llonydd, ond ‘llafnau o olau’ o bob cyfeiriad. Mae dynoliaeth syfrdanol yn ‘Cofia fi at Iesu Grist’, fel cofia fi at ‘hon a hon’ neu ‘hwn a hwn’ sy’n cadw traed Iesu ar y ddaear yn hytrach na’i fod yn Dduw yn y nefoedd ac allan o gyrraedd llawer. Mae’n ymgnawdoliad gwefreiddiol ac mae ei ddynoliaeth yn fwy tebygol o wefreiddio a herio’r genhedlaeth ddi-grefydd hon:

Dos â fi i’r capel,
Dos â fi yn ôl i’r pedwar llais.
Dwi’n ista yn y dafarn
Yn disgwyl am ryw denor
i roi harmoni ar fy hen haleliwia

ac y mae llais Rhys Meirion i’w glywed yn y cefndir – sylwer – yn canu ‘Mwy trysorau sy’n dy enw’.

A’r pennill olaf:

Cofia fi fel o’n i.
Dyro i mi fendith ar fy nhaith.
Cofia fi fel emyn –
Yn dy galon.

‘Fel o’n i’ yw ‘fel ydw i’, mae’n siŵr. Ar daith mae hi ac mae ganddi gân tu ôl i’r gân a chân dawel, dyner ydyw. Ond mae’n cyd-deithio â’i chenhedlaeth sydd ag ysgol Sul ddoe a chapel wedi cau a Beibl glân yn gefndir pell i’w bywydau.

‘Beibl budr’ yn nheitl y CD, sef geiriau tad John Williams, Brynisencyn, yw Beibl sydd wedi’i ddarllen a’i fodio’n fudr ac yn fler, fel llyfr taith teithiwr go iawn. I’r mwyafrif llethol, Beibl glân ydyw.

Mae’r rhain yn ganeuon i’n dydd ac i genhedlaeth Lleuwen Steffan. Ac maent yn dweud mwy wrthynt hwy na’r dystiolaeth draddodiadol ac ystrydebol o’r ffydd Gristnogol, o leiaf yn dweud digon rhag anghofio’n llwyr. Mae Lleuwen yn cadw’r chwedl a’r gân yn fyw mewn cyfnod aml-ddiwylliant, aml-grefydd,aml-ddewisiadau, ond go brin fod ei chenhedlaeth o Gymry Cymraeg yn sylweddoli hynny yn iawn eto.

Lleuwen ar Spotify

E-fwletin 24 Chwefror 2019

Tŷ fy Nhad

Pedwar deg a phum mlynedd yn ôl i’r mis yma y bu farw’r diweddar D Jacob Davies yn ei gartref yn Y Mans, Alltyblaca.

Dyma labeli gwahanol y gellir eu rhoi ar awdur geiriau cân genedlaethol Merched y Wawr: arweinydd a beirniad eisteddfodau, bardd, darlithiwr, darlledwr, diddanwr, digrifwr, emynydd, golygydd, gwleidydd, hanesydd, llenor, pregethwr, sgriptiwr, storïwr. Gall y rheina i gyd ddisgrifio D. Jacob Davies gan iddo gyfrannu i bob un o’r meysydd. Ond ei gariad cyntaf oedd bod yn weinidog gyda’r Undodiaid.

Dyn llawn hiwmor oedd Jacob. Bu’n gyflwynydd y rhaglen ‘Penigamp’ ar y radio a’r teledu. Roedd y gallu ganddo i ddefnyddio hiwmor a dychan i gyflwyno’i neges, gan wneud hynny yn effeithiol a grymus. Roedd bob amser yn barod i chwerthin ar ei wendidau ei hunan; arwydd o ddyn mawr. Yn wir, fe awgrymodd Cassie Davies unwaith mai Jacob ei hun oedd gwrthrych y storiâu digrif hynny a luniodd ynghylch y cymeriad dychmygol ‘Defi John’. Yr un oedd y D. J. yn Defi John ag yn D. Jacob, meddai hi.

Os oedd yn ddyn mawr o ran doniau, eto, un bychan oedd o ran corffolaeth. Dwedodd unwaith, wrth siarad ar lwyfan, y byddai yn ddigon parod i godi ar ei draed ond byddai hynny ddim yn gwneud fawr o wahaniaeth.

Ganwyd Jacob fel ‘Dyn Bach o’r Wlad’ mewn tyddyn o’r enw Pen-lon ger Tre-groes. Aeth i ysgol y pentref cyn symud i Ysgol Ramadeg Llandysul. Ymfalchïai yng ngwreiddiau ei deulu a’i fod yn sefyll yn nhraddodiad y bardd gwlad. Cafodd nerth pellach wrth edrych ar gewri ei enwad fel Tomos Glyn Cothi, Iolo Morgannwg, Dafi Dafis Castell Hywel a Gwilym Marles. Dyna’r angor. Ac fel hyn y canodd amdanynt ar y don Franconia. Dyma fel y gwelai gwerth a phwrpas chapel ag eglwys.

Tŷ fy Nhad

Tŷ cyfeillgarwch yw hwn; hafan heddwch ynghanol ystormydd bywyd. Yma deuwn i’n hannog a’n cefnogi wrth ymdrechu byw.

Tŷ rhyddid yw hwn; yn gofalu am urddas a gwerth pob person a phlentyn. Y mae ei bobl yn dyner eu dwylo a charedig eu geiriau, ac nid oes yma erlid ar neb am farn onest.

Tŷ goddefgar yw hwn; a’i lwyfan yn agored i hwyl a chwerthin iach. Gosododd y Meistr arwyddair ar ei aelwyd, “Byddwch lawen a hyfryd…”

Cymun bendigaid y tŷ hwn yw’r ymchwil wylaidd am y gwirionedd sy’n goleuo ac am y weledigaeth sydd yn ysbrydoli gweithredoedd da.

Tŷ proffwydoliaeth yw hwn a’i ffenestri yn gweld o bell yr hun a fydd pan garo dyn ei gymydog a phan sefydlir y ffydd yn ffaith.

Crud ein breuddwydion yw’r tŷ hwn a llais cariad fydd ei gerddi. Hwn yw gweithdy’r enaid a’i gynnyrch yw cymeriadau mawr a gwasanaeth diflino.

Yn y tŷ hwn y gorffwys pererinion y Ffordd ar eu taith. Yma yr adnewyddant eu hysbryd ac oddi yma yr ânt i gerdded heb ddiffygion a rhodio heb flino.

Preswylydd y tŷ hwn a ddywed, “Deuwch ataf i a mi a esmwythaf arnoch”. Gwyn eu byd preswylwyr y tŷ hwn”.

(Cofiwch am y gynhadledd sydd i’w chynnal ar 29 a 30 Mawrth yn Aberystwyth ar y thema ‘Dechrau o’r Newydd’. Bydd cyflwyniad theatrig ar y nos Wener, a darlithoedd ar y Sadwrn gyda Cynog Dafis, Arwel Jones, Catrin Williams, Huw Williams a Gareth Wyn Jones. Mae’r manylion llawn ar ein gwefan http://cristnogaeth21.cymru/newyddion/)

Cynhadledd Dechrau o’r Newydd

CRISTNOGAETH 21
Y COLEG CYMRAEG CENEDLAETHOL
URDD GRADDEDIGION PRIFYSGOL CYMRU

Cynhadledd Dechrau o’r Newydd

29–30 Mawrth 2019

Festri Capel Seion a Chanolfan Merched y Wawr, Aberystwyth

A’r capeli a’r eglwysi ar drai, a llawer yn wynebu difancoll, mae angen ailystyried cyfraniad Cristnogaeth i’n cymdeithas mewn ffordd sylfaenol. Dyna farn y rhai sydd wedi trefnu cynhadledd arbennig, Cynhadledd Dechrau o’r Newydd, i’w chynnal yn Aberystwyth 29–30 Mawrth. Mae’r gynhadledd yn cael ei noddi gan Cristnogaeth 21, Urdd Graddedigion Prifysgol Cymru a’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

Rhai o’r cwestiynau sydd wedi ysgogi’r gynhadledd yw:

Beth yw ystyr bod yn Gristion yng Nghymru’r 21fed ganrif?
Sut mae cysoni credo grefyddol â byd-olwg gwyddonol?
Ai fel myth y dylid dehongli stori Cristnogaeth?
Pa elfennau o’n traddodiad crefyddol y dylid eu cadw?

Rhaglen

Nos Wener (yn festri Capel Seion, Stryd y Popty)

7.00 Bregus, sef cyflwyniad/perfformiad am fenywod yn y capel yng ngofal Rhiannon Williams a Lowri Davies

Sadwrn (yng nghanolfan Merched y Wawr, Stryd yr Efail, SY23 1JH)

Cadeirydd: y Canon Enid Morgan, cadeirydd Cristnogaeth 21

9.30 Cofrestru a Choffi
10.00 Cynog Dafis: Croeso a chyflwyniad: Pam ŷn ni yma?
10.15 Arwel Jones: Achos i faddau, achos i feddwl: pererindod bersonol
11.00 Seibiant
11.15 Catrin Williams: Agweddau ar ‘Ffydd’ a ‘Chredu’
12.00 Gareth Wyn Jones: Mytholeg Feiblaidd ac Esblygiad ein Hymddygiad

12.45 Cinio

1.15 Huw Williams: Dechrau newydd i ddyneiddwyr: troi ’nôl at grefydd?
2.00 Cynog Dafis: Crynhoi’r trafodaethau
2.30 Bord Gron
3.15 Beth Nesaf (os rhywbeth)?

Tâl cofrestru: £15 i’w dalu ar y dydd. I gofrestru cysyllter â Cynog Dafis: cdafis@me.com neu 07977093110

Nodyn am y cyfranwyr
Arwel Jones, blaenor yng Nghapel y Morfa (EBC)
Catrin Williams, arbenigydd ar y Testament Newydd
Gareth Wyn Jones, gwyddonydd
Huw Williams, athronydd a dyneiddydd
Cynog Dafis, un o drefnwyr y gynhadledd

E-fwletin 17 Chwefror 2019

Emynydd Mwyaf Cymru?

Yn ddiweddar rwyf wedi cael fy hun yn sefyll yn gynyddol fud wrth ganu emynau yn y cwrdd. Mae’r geiriau yn aml i’w gweld mor estron a’r ddiwinyddiaeth mor ganoloesol. Mae’r emynau sy’n cyrraedd fy nghanol llonydd distaw neu fy nghalon gythryblus yn gymharol brin. Wrth gymryd oedfa rwy’n ei chael hi’n anodd setlo ar bedwar neu bum emyn sy’n cynnig gwerth i’r oedfa. Yn y diwedd, rwy’n rhy aml yn troi nôl at ‘Bantyfedwen’ ac i ffwrdd â ni.

Bydd rhywrai yn dweud “Nid Pantyfedwen yw’r emyn. Honno yw’r dôn!”. Beth yw’r gwahaniaeth? Mae’r ‘Haleliwia’ yn yr emyn hwnnw wir yn cyffwrdd ac yn llonni. Mae’r her sydd ynddi i weld yr harddwch a’r bywiocau yn chwa o awyr iach yng nghanol diet hesb o emynau o’r oes o’r blaen. O’r oes hon, mae rhai emynau eraill yn llwyddo i wneud eu jobyn yn iawn – mae “Y Brenin Tlawd”, “Teulu’r Byd” a “Meddwl am Fyd heb flodyn i’w harddu” yn dri.

Wedi bod mewn oedfa Hillsong, rwy’n gallu cadarnhau nad cyfoesedd yr emynau hyn sy’n cyffwrdd fy enaid. Ystyr y geiriau sy’n taro deuddeg, ynghyd â thiwn sy’n gweddu i’r geiriau hynny. Yn yr oedfa Hillsong y bues iddi, fel gyda llawer o’r stwff sydd ar sianelu fel TBN a’r God Channel, y cyfan a welais oedd manipwleiddio cerddorol a geiriau syrffedus. Gwnaeth yr oedfa ddim o gwbl i’m galluogi i fyfyrio ar y tragwyddol na’r presennol.

Tan yr wythnos ddiwethaf roeddwn wedi meddwl bod angen cyfuniad o eiriau dychmygus a thiwn arbennig i greu emyn gwerth chweil. Fodd bynnag, erbyn heddiw rwy’n dechrau ail-feddwl holl bwynt y cyfuniad o eiriau a thôn a elwir yn ‘emyn’.

Yn ystod y mis nesaf bydd cyfres o gyngherddau i ddathlu pen-blwydd y cerddor Cymreig, Karl Jenkins, yn 75 oed. Mae’r mab i organydd capel o Benclawdd yn cael ei ystyried fel un o gerddorion mawr y byd, gyda’i weithiau yn cael eu perfformio yn amlach na gweithiau unrhyw gerddor byw arall. Brynhawn Sul diwethaf perfformiwyd ei Symphonic Adiemus a’r Armed Man (ei Offeren Heddwch) yng Nghaerdydd.

Wedi golygfeydd o’r lladd a’r llanast rhyfel yn ei offeren heddwch ceir y Last Post ac wedyn mae’r côr yn canu: Agnus Dei, qui tollis peccata mundi. Misere nobis. (Oen Duw sy’n cymryd pechodau’r byd, trugarha wrthym…). Wedyn fe ddaw’r darn arbennig hwnnw wrth i’r soddgrwth gyfeilio ar y Benedictus yn yr Armed Man.

Prynhawn Sul diwethaf fe ddaeth rhyw ysfa addolgar drosof wrth wrando ar y rhain. Roedd geiriau’r offeren Lladin yn llifo. Y cyfan sydd yno yw Benedictus, Benedictus qui venit in nomine domini. Hosanna in excelsis. (Bendigedig yw ef sydd yn dyfod yn enw’r Arglwydd, Hosanna yn y goruchaf!). Mae’r Agnus Dei a’r Benedictus yn weddïau mor fawr ag unrhyw rhai a welwyd ar gân a diolch i Karl Jenkins amdanyn nhw. Maen nhw’n defnyddio geirfa’r eglwys hanesyddol a byd-eang i’w gosod yn gelfydd ar gyfer cerddorfa a chôr.

Fodd bynnag, y sioc a gefais wrth fod yn y gyngerdd gyda Karl Jenkins oedd sylweddoli fod y Symphonic Adiemus yn gwasgu’r un botymau o addoliad yn fy mherfeddion ag oedd yr Agnus Dei a’r Benedictus.

Geiriau’r Adiemus yw’r rhain.

“Ariadiamus la -te ariadiamus da Ari a natus la-te adua
A-ra-va-re-tu-e-va-te A-ra-va-re-tu-e-va-te A-ra-va-re-tu-e-va-te-la-te-a
Ariadiamus la-te ariadiamus da Ari a natus la-te adua
A-ra-va-re-tu-e-va-te A-ra-va-re-tu-e-va-te
A-ra-va-re-tu-e-va-te-la-te-a
A-na-ma-na-coo-le-ra-we A-na-ma-na-coo-le-ra
A-na-ma-na-coo-le-ra-we-a-ka-la A-na-ma-na-coo-le-ra-we-a-ka-la
Ah-ya-doo-way-ye A-na-ma-na-coo-le-ra-we-a-ka-la
Ah-ya-doo-way-ye A-ya-doo-a-ye A-ya-doo-a-y”

Does dim cyfieithiad. Nid Lladin ydyn nhw ond mumbo jumbo a ddyfeisiwyd gan y cyfansoddwr.

Gwnaed y sylw fod Karl Jenkins yn ysgrifennu cerddoriaeth ysbrydol ar gyfer oes seciwlar. Y cwestiwn sydd wedi troi yn fy mhen yn ystod yr wythnos ddiwethaf yw – a oes llai o werth ysbrydol i A-na-ma-na-coo-le-ra-we-a-ka-la nag i beth o’r mumbo jumbo y buon ni’n ei ganu, mewn rhai achosion, ers tair canrif yn ein capeli a’n heglwysi?

Cliciwch ar y dolenni i weld os oes rhai o’r rhain yn gyfrwng addoliad i chi. Dim un? Neu’r tri darn?

Agnus Dei – Karl Jenkins
https://www.youtube.com/watch?v=vgvqkL4qlow

Benedictus – Karl Jenkins
https://www.youtube.com/watch?v=_kTffgdNhNw

Adiemus – Karl Jenkins
https://www.youtube.com/watch?v=_6IfYPB6JUE&list=PLH_4yc98Qxx5qn2wiZ1fT4q3XOE_0ZWAX&index=3

(Cofiwch am y gynhadledd sydd i’w chynnal ar 29 a 30 Mawrth yn Aberystwyth ar y thema ‘Dechrau o’r Newydd’. Bydd cyflwyniad theatrig ar y nos Wener, a darlithoedd ar y Sadwrn gyda Cynog Dafis, Arwel Jones, Catrin Williams, Huw Williams a Gareth Wyn Jones. Mae’r manylion llawn ar ein gwefan http://cristnogaeth21.cymru/newyddion/)

Cynhadledd Dechrau o’r Newydd

CRISTNOGAETH 21
Y COLEG CYMRAEG CENEDLAETHOL
URDD GRADDEDIGION PRIFYSGOL CYMRU

Cynhadledd Dechrau o’r Newydd

29-30 Mawrth 2019

Festri Capel Seion a Chanolfan Merched y Wawr Aberystwyth

Beth yw ystyr bod yn Gristion yng Nghymru’r 21fed ganrif? Sut mae cysoni credo grefyddol â byd-olwg gwyddonol? Ai yn nhermau myth y mae deall crefydd, a’r stori Gristnogol yn benodol? Beth o’n treftadaeth a’n defodau cyfarwydd y mae’n bwysig ei gadw ac i ba raddau mae’n rhaid dechrau o’r newydd?

Dyma rai o’r cwestiynau a ysgogodd gynnull y Gynhadledd hon

Rhaglen Ddrafft

Nos Wener (yn festri Capel Seion, Stryd y Popty)

6.30 Bregus, sef cyflwyniad/perfformiad am fenywod yn y capel yng ngofal Rhiannon Williams a Lowri Davies

Sadwrn (yng nghanolfan Merched y Wawr)

Cadeirydd; y Canon Enid Morgan, cadeirydd Cristnogaeth 21

12.45 Cinio

1.15 Huw Williams: Dechrau newydd i ddyneiddwyr: troi ’nôl at grefydd?
2.00 Cynog Dafis: Crynhoi’r trafodaethau
2.30 Bord Gron
3.15 Beth Nesaf (os rhywbeth)?

Tâl cofrestru £15 i’w dalu ar y dydd. I gofrestru cysyllter â Cynog Dafis: cdafis@me.com neu 07977093110

Gwyddoniaeth a’r ysbrydol

Gwyddoniaeth a’r ysbrydol

Mewn erthygl ar wefan Cristnogaeth 21 ychydig wythnosau’n ôl, mae’r awdur yn cyfeirio at faint anhygoel y bydysawd – amcangyfrif o filiwn triliwn o sêr yn y bydysawd gweladwy, pellteroedd na allwn yn wir eu hamgyffred – ac felly safle hollol ddinod y ddaear yn hyn i gyd. O ganlyniad, dywed yr awdur na all dderbyn bodolaeth unrhyw Ddeallusrwydd Dwyfol consyrnol tu ôl i’r byd naturiol. Ond mae’n pwysleisio fod y byd yn llawn cariad ac yn awgrymu mai ansawdd ein bywydau sy’n cyfrif.

*****

Mae’r awdur yn cyfeirio’n gynnar yn ei ysgrif at waith Edwin Hubble, a gasglodd dystiolaeth, yn nauddegau’r ugeinfed ganrif, o fodolaeth galaethau tu allan (yn bell tu allan) i’n galaeth ni, y Llwybr Llaethog.

Pan wnes i ddarllen hyn, daeth dau beth penodol i’m cof. Y cyntaf oedd yr argraff a wnaeth cyfrol enwog Hubble, The Realm of the Nebulae, arnaf pan wnes ei darllen pan oeddwn yn yr ysgol. Yr ail oedd ein hymweliad fel teulu â Flagstaff yn Arizona. Cofiwn y ffurfafen glir heb lygredd golau a thelesgop y Lowell Observatory enwog gerllaw.

****

Y cysylltiad yw mai dyma lle gwnaeth gŵr o’r enw Vesto Slipher fesuriadau hynod gywrain o sbectra’r hyn a elwid yn nebulae, yn 1912–1914, a darganfod fod tonfedd y golau oddi wrthynt yn symud i’r coch (y red shift), gan ddangos fod y rhan fwyaf ohonynt yn rhuthro i ffwrdd oddi wrthym. Ar y pryd roedd dadl fawr a oedd y nebulae (e.e. Andromeda) yn rhan o’r Llwybr Llaethog neu’r tu hwnt. Yna fe ddefnyddiodd Hubble y telesgop newydd ar Fynydd Wilson, ger Los Angeles, y mwyaf treiddgar yn y byd bryd hynny ac am ddegawdau wedi hynny, i amcangyfrif y pellter i’r nebulae. Daeth yn hollol glir fod y nebulae yn bell tu allan i’n galaeth. Wrth gyfuno’i ganlyniadau ef yn ddiweddarach, mewn cydweithrediad â Milton Humason, â rhai Slipher, awgrymodd ‘ddeddf Hubble’, sef fod cyflymder y pellhau yn gyfrannol â phellter.

Roedd Hubble heb amheuaeth yn un o wyddonwyr mwyaf dylanwadol y cyfnod. Roedd yn berson uchelgeisiol. Ar ôl treulio ychydig flynyddoedd yn Rhydychen fel myfyriwr, mae’n debyg iddo fabwysiadu arferion, gwisg, acen a ffordd o siarad Saeson uchel-ael. Rhyfedd!

****

Yr un pryd roedd y ffisegwyr damcaniaethol yn ceisio darganfod beth oedd oblygiadau hafaliadau Einstein yn namcaniaeth Perthnasedd Cyffredinol am ffurf y bydysawd. Roedd Einstein ei hun yn ffafrio bydysawd nad oedd yn newid, ac yn y dechrau addasodd ei hafaliadau i sicrhau hynny. Ond fe wnaeth dau wyddonydd mathemategol eu greddf ddangos fod hafaliadau gwreiddiol Einstein yn rhag-ddweud bydysawd oedd yn ehangu. Y ddau oedd Alexander Friedmann yn Rwsia (a fu farw’n ifanc iawn) a George Lemaître yng ngwlad Belg – y naill heb wybod am waith y llall. Roedd Einstein yn feirniadol ohonynt ar y dechrau, ond nhw a orfu mewn byr o dro.

****

Ein diddordeb yma yw George Lemaître. Offeiriad pabyddol ydoedd, a dilynodd ddwy yrfa: fel offeiriad ac fel gwyddonydd mathemategol a ddaeth yn un o brif ddylanwadau’r cyfnod ar gosmoleg. Mae lluniau diddorol ohono yng nghanol enwogion gwyddonol y cyfnod (yn y cynadleddau Solvay, er enghraifft) yn ei goler gron. Arweiniodd ei ddatrysiad o hafaliadau Einstein yn uniongyrchol at fodel o’r bydysawd oedd yn newid ac yn esblygu. Rhagfynegodd deddf Hubble a soniodd fod y cread wedi dechrau yn yr hyn a alwodd yn ‘primeval atom’ ac wedi ehangu oddi yno. Dyma, wrth gwrs, beth ddaeth i gael ei alw yn ddamcaniaeth y ‘Glec Fawr’. Bathwyd y term Big Bang gan Fred Hoyle mewn sgwrs radio yn 1949. Mae’n ymadrodd hyll a hynod anffodus, a dweud y gwir, ond fe wnaeth sticio!

Yn y pumdegau roedd dadleuon a oedd ar brydiau yn ffiaidd rhwng dwy garfan: Martin Ryle a’i ddilynwyr oedd o blaid y model esblygiadol, a Fred Hoyle ac eraill a oedd yn dadlau dros fodel a elwid yn Steady State neu Greu Parhaus. Roedd cwympo mas yng Nghaergrawnt! Ond erbyn diwedd y chwedegau, yn dilyn cadarnhad arbrofol fod ymbelydredd cefndirol yn llanw’r bydysawd ac yn adlais o’r ffrwydrad cychwynnol, daeth y rhan fwyaf i dderbyn y model o Glec Fawr. Dyna farn bron pawb heddi, ond mae ’na broblemau o hyd, a dealltwriaeth anghyflawn yw – ac efallai dros dro yn unig. Pwy a ŵyr beth wnaiff ddatblygu o syniadau fel bydysawd cylchol a multiverses (wna i ddim ymhelaethu yma!).

****

Lemaître felly oedd prif arloeswr model y Glec Fawr. Roedd yn hollol bendant yn cadw materion ffydd ar wahân i faterion gwyddonol. Dywedodd fod gwyddoniaeth yn ceisio deall y byd naturiol a ffydd yn agor drysau’r byd ysbrydol: ‘Mae dwy ffordd o geisio’r gwirionedd, ac rwyf wedi penderfynu dilyn y ddwy.’ Mae damcaniaeth y Glec Fawr yn golygu dechrau i’r cread, a gwelodd rhai o wyddonwyr y cyfnod, a phobl fel Hoyle yn nes ymlaen, hyn yn rhyw fath o ddrws cefn i gyfiawnhau Genesis. Yn bendant, nid dyna oedd agwedd Lemaître. Ar un achlysur, roedd yn gandryll, mae’n debyg, pan awgrymodd y Pab Pius XII hyn mewn araith yn 1951. Ni wastraffodd unrhyw amser yn darbwyllo’r Pab rhag defnyddio’r ddadl eilwaith!

Mae’n rhyfedd sut mae’r rhod wedi troi – gwelir cosmoleg gyfoes yn cael ei defnyddio gan rai fel ffordd o danseilio ffydd. Serch hynny, mae’r rhan fwyaf o wyddonwyr o’r un farn â Lemaître gynt: y byd naturiol ar y naill law, y byd ysbrydol ar y llall, dwy ffordd o geisio deall natur ein bodolaeth.

****

Dylwn bwysleisio i bobl ifanc realiti a phwysigrwydd y bywyd ysbrydol. Fel mae awdur yr erthygl ar wefan Cristnogaeth 21 yn crybwyll, mae cariad yn y byd. Hanfod ein ffydd yw ceisio’r bywyd newydd yng Nghrist; Ef sydd yn ein cynnal ac Ef sydd yn ein harwain drwy amlygu cariad diamod. Peidiwn â gwanhau’r neges drwy gyplysu hyn ag ymgais i gyflwyno disgrifiad lled-wyddonol o’r byd.

Yr Athro Noel Lloyd (Aberystwyth)

(Ymddangosodd yr erthygl hon gyntaf yn Perthyn, cylchythyr misol Capel y Morfa, Aberystwyth )

Y Pethau Olaf

Y Pethau Olaf

Rocet Arwel

Llyfr Glas Nebo. Llyfr am ddiwedd y byd. Llyfr am ddechrau byd newydd. Llyfr am ddewis rhwng dau fyd. Rhwng dau fywyd. A llyfr am fyrdd o bethau eraill y bydd beirniaid a myfyrwyr yn eu trafod am flynyddoedd i ddod. Ond ymysg y myrdd o focsys y mae hi’n haeddu cael ei gosod ynddyn nhw, hi heb os yw un o’r nofelau mwyaf ysbrydol i’w chyhoeddi ers blynyddoedd.

Does dim osgoi’r mynegbyst ysbrydol sy’n britho’r gyfrol na’r cwestiynau mawr a godir ganddynt.

Yn gynnar yn y nofel mae Siôn, bachgen 8 oed ar y pryd, yn chwarae bod yn awyren: ‘Ei freichiau allan bob ochr iddo, fel tasa fo ar groes’ [t. 22].

Ac eithrio’i dau gymydog, Gwion, y saer, yw’r unig berson o’r gymuned ehangach mae Rowenna’n ei gyfarfod yn y nofel. Maen nhw’n datblygu’n gariadon a dyna sut y cenhedlir Dwynwen ar ôl Y Terfyn. Fe’i disgrifir o fel Iesu Grist yr A487. Meddai Rowenna:

‘Ac er ’mod i wedi caledu ers blynyddoedd a ’mod i’n oeraidd ac yn amheus, fedrwn i ddim peidio gwenu ar Gwion. Iesu Grist yr A487.’ [t. 120]

Er gwaethaf popeth mae Rowenna ‘yn dewis coelio yn Gwion’. [t. 124]

‘Ac efallai nad Gwion oedd ei enw go iawn o, ac efallai nad saer oedd o cyn Y Terfyn, […] Ond mi wnes i, ac mi ydw i, yn dewis cadw’r ffydd. Pe gallai Gwion fod yma, dwi’n dewis coelio y byddai o wedi dychwelyd ataf i, ac wedi adnabod ei ferch fach a’i charu.’ [tt. 123–4]

Yn rhifyn 211 o Cristion mae Manon yn dweud: ‘Dwn i ddim ydw i’n Grisition, gan fy mod i’n anfodlon â phob diffiniad a welais o’r gair, ond rydw i’n hapus gyda’m diffiniad fy un o’r Gair.’ [t. 3]

O’r dechrau’n deg mae Llyfr Glas Nebo yn trafod natur stori. Ac o ystyried y mynegbyst ysbrydol hyn gellid dadlau bod y drafodaeth yr un mor berthnasol i natur y stori Iddewig/Gristnogol ag i unrhyw stori arall: ‘dim ond geiriau ydy pob llyfr yn y dechrau ac yn y diwedd.’ [t. 6]

Trafod natur y Testament Newydd mae Siôn pan mae’n myfyrio ar y ffaith fod ‘pob stori ychydig yn wahanol yn dibynnu ar pwy sy’n ei dweud hi. […] achos mae Mam a finna’n deud y gwir mewn gwahanol ffyrdd, mae’n siŵr, am yr un petha.’ [t. 39]

Mae’n holi eto: ‘Pam fod pobol yn coelio rhai llyfra, ond ddim yn coelio rhai eraill?’ [t. 64]

Mae’r rhain i gyd yn bennau i drafodaethau ynglŷn â’r Beibl, y Testament Newydd, ein dealltwriaeth ni ohonyn nhw a sut yr arweinir ni i’w deall nhw.

Wrth i Rowenna ddisgrifio’r byd cyn Y Terfyn i’w mab, mae o’n ymddangos yn gwbl wallgo. Byd masnachol, cyfalafol, gormodol, prysur, poblog, unig. Byd llawn hunanoldeb a phobl yn pasio’i gilydd ar y stryd heb aros i ddweud dim, yn archebu bwyd [afiach] i’w ddanfon i’n cartrefi, plant unig o flaen sgriniau.

Mae hyn yn ymddangos hyd yn oed yn fwy absẃrd wrth i Rowenna’i ddisgrifio i’w mab sydd â’i draed ar y ddaear [wenwynig] yn crafu byw o ddydd i ddydd ond sy’n brysur yn adeiladu ac yn mentro plannu coed i’w cynaeafu ymhen pymtheng mlynedd. Arwr o ŵr ifanc 14 oed, sydd wedi dysgu byw y tu hwnt i’r Terfyn, oherwydd Y Terfyn.

Y peth dychrynllyd i ni sy’n byw yr ochr hon i’r Terfyn ydy fod cariad, yn ôl Rowenna, yn perthyn yn well i’r byd newydd, ôl-apocalyptaidd hwnnw.

Mae Siôn yn dod o hyd i gopi bychan o’r Testament Newydd yn handbag rhyw wraig, ochr yn ochr â’i phwrs a’i sbectol haul a’i ffôn bach. Yn wahanol i’w copi nhw o’r Beibl Cymraeg Newydd, mae hwn yn amlwg yn eitem at iws bob dydd y wraig hon ac yn yr un modd mae o’n ffitio’n daclus i boced tin jîns Siôn. [t. 38]

Dyma fo, yn ŵr ifanc, yn darganfod llyfr o lyfrau, sydd, cofiwch yn ‘ddim byd ond geiriau yn y dechrau ac yn y diwedd’, ac yn ei ddarllen am y tro cyntaf, a hynny ar ôl Y Terfyn. Mae ei fam, oedd yn fwy cyfarwydd â’r Beibl o’i bywyd cynt, yn fwy amheus. Ond dyma fo yn ei ddarganfod am y tro cyntaf ac yn cymryd ato. Mae o’n eithaf hoff o’r Iesu yma, un sy’n ‘annwyl ac yn glên ac yn caru pawb, ond ei fod o’n gwylltio weithia’. Ac wrth gwrs, yn y diwedd mae Crist yn amau Duw, ac ‘mae amau a cholli ffydd yn golygu bod Iesu Grist wedi bod yn foi reit normal, er ei fod o’n gwneud gwyrthia a ballu’. [t. 39]

Er gwaethaf hyn, nid yw Rowenna yn gyfforddus bob amser â ffydd ei mab. Profedigaeth sy’n dod â’r anghytundeb i’r berw, eu profedigaeth o golli Dwynwen, y ferch fach. ‘Mae hi’n poeri, yn isel a llawn gwenwyn. “A lle mae dy Dduw di rŵan?”’ [t. 112] Profiad cyffredin i lawer. Ond wrth wynebu’r Terfyn, o’r holl ganeuon y gellid eu canu, yr un mae hi’n dewis ei chanu yw’r unig emyn roedd hi’n ei wybod sef ‘Calon Lân’.

Ar ddiwedd y nofel, wrth weld bod bywyd i’w gael, rywle y tu hwnt i Nebo, a bod yr hen fyd yn dod i chwilio amdanyn nhw ‘fel cwmwl o wenwyn’ [t. 140], mae Rowenna’n myfyrio ar y newid sydd wedi bod ynddi. Mynna nad ‘fi oeddwn i o’r blaen wsti’ [t. 142]; wedi’r cwbl, dydy hi ddim wedi gwisgo colur ers wyth mlynedd. Mynna nad ydyn nhw ‘angen cael eu hachub siŵr Dduw’ [t. 142]. Ar hynny ‘crechwenodd goleuadau Môn […] fel hen ddiafol’ [t. 143].

Dyma i ni stori am ddiwedd y byd, sy’n ddrych i’n byd ni. Stori am fynd drwy uffern i ddechrau eto. Am greu byd newydd, ac am wynebu gorfod dychwelyd i’r hen fyd. Dameg. Stori syml. Stori i’r rhai sy’n gadael oedfa wedi cael mwy o stori’r plant nag o’r bregeth. Sy’n addas gan mai stori ar gyfer plant hŷn a phobl ifanc yw hon (a dylai hynny ynddo’i hun fod yn ddameg i awduron, cyhoeddwyr, beirniaid llenyddol a phregethwyr 2018).

Ond mae hon hefyd yn stori sy’n ein herio ni i werthfawrogi ac i ddehongli’n straeon, ein herio ni i chwalu pob dehongliad a fu. I edrych ar ein traddodiad crefyddol fel petai o wedi bod trwy Y Terfyn niwclear, a gweld Crist o’r newydd, fel Siôn. Straeon sy’n ddim ond geiriau, pob un ychydig yn wahanol, yn dibynnu ar pwy sy’n eu dweud nhw, ond yn dweud y gwir, mewn gwahanol ffyrdd, am yr un pethau.

Neu, mewn ffrâm apocalyptaidd, efallai na allwn ni wneud hynny nes y byddwn ni wedi mynd heibio i’n Terfyn fel eglwysi a chychwyn eto, efo llechen lân a dim ond copi o destament newydd poced din wedi ei gymryd o handbag rhywun, i’n hysbrydoli.

(Cyhoeddir gyda chaniatâd Golygydd y Goleuad)

E-fwletin 10 Chwefror 2019

Tryweryn

Mae’r drafodaeth ddiweddar ar ‘Furlun Tryweryn’ wedi bod yn un ddifyr ac wedi codi nifer o gwestiynau diddorol.

Mae’r murlun yn un byw, dyna’i ogoniant. Mae’n arwydd pendant fod y cof yn fyw.

Newidiodd liw. Fel pawb a phopeth arall fe fu trwy gyfnod du a gwyn ac yn y cyfnod hwnnw fe roddodd yr artistiaid lythrennau eu henwau wrth eu gwaith a’r neges ‘Sori Miss’ am fod eu hathrawes Gymraeg wedi amau pwy fu wrthi ac wedi tynnu eu sylw mai nid i-dot oedd ar ddiwedd Tryweryn. Aethpwyd yn ôl i gywiro ac ymddiheuro. Ac felly yr ychwanegwyd pennod arall at yr hanes.

Wedyn fe fu cyfnodau mwy lliwgar. Coch (sy’n troi’n binc ar adegau) ac ychydig bach o ychwanegiadau. Fuodd ‘Jules a Jockey!’ yno am flynyddoedd ac hyd yn oed ‘Ancofiwch Tryweryn’. Ac fe gawsant lonydd am nad oedden nhw’n fygythiad, oherwydd bod y cof yn gadarn.

Yn ddiweddar iawn ychwanegwyd ‘Cofiwch Aberfan’ ac fe’i parchwyd. Wedi’r cyfan onid ydy’r ddau ddigwyddiad yn adleisio’i gilydd a llif cyfalafiaeth estron a di-hid yn chwalu cymunedau Cymru? Ychwanegiad. Datblygiad. Bywyd.

Wedyn fe ddaeth Elvis i geisio mygu’r cof yn gyfan gwbl ac fe fu ymateb chwyrn ac fe ymatebodd y cof cenedlaethol ar unwaith a dweud ‘Na!’. Am y tro cyntaf mae ‘cynddaredd y cyfryngau cymdeithasol’ wedi cyfrannu at y broses. Ac yn unol ag amserlen y cyfryngau hynny, roedd rhaid ymateb ar unwaith. Nid yn unig hynny cawsom gofnod o’r broses ac am y tro cyntaf yr artistiaid.

Fe fu sawl ymateb. Un yn dweud yn huawdl iawn bod yr ymateb yn ormodol ac mai’r dysteb orau i Dryweryn fyddai gwneud rhywbeth heddiw, heblaw colli dagrau dros baent ar wal, i rwystro mewnlifiad ac all-lifiad o’n cymunedau Cymreiciaf.

Un arall yn clodfori’r ‘werin’ am gynnal murlun y bobl ac mai hwn sy’n bwysig ac nid sicrhau cofeb swyddogol fyddai’n cael ei agor gan gôr o siwtiau gwleidyddol.

Ymddangosodd llun o’r bwthyn yn ei ogoniant. Bwthyn cyfan adawodd un adfail o wal yn gofeb genedlaethol. Wal, beth bynnag am y paent, sy’n parhau i ddadfeilio’n araf.

Un arall am roi rhywbeth drosto i’w amddiffyn rhag graffiti. Roedd fy ymateb i i hwn bron cyn gryfed a fy ymateb i ‘Elvis’. Na! Mae o’n beth byw. Mae’r ateb a’r ymateb yn rhan o’r cof. A beth bynnag, pa fersiwn fyddech chi’n amddiffyn? Y diweddaraf, tra mae o’n dal yn lân a thaclus? Neu ail-baentio’r gwreiddiol? Neu un Aberfan? Neu’r un du a gwyn? Neu’r un ‘Sori Miss’? Gwnewch a fynnoch â’r wal, ond peidiwch a’i rhewi.

Roedd yna furlun ar un o strydoedd cefn Aberystwyth oedd yn dweud ‘Cofiwch Ferthyron Abergele’. Fe fu yno am ddegawdau. Cafodd lonydd. Wnaeth neb ei anharddu, nac ychwanegu ato. Efallai ei fod yn dal yno. Allwn i ddim dweud. Oherwydd mae’n farw. Er gwell, neu er gwaeth, mae’r cof yn pylu.

Felly beth yw neges esblygiad y murlun? Mae yna gyfnodau du a gwyn, cyfnodau o ail-ddehongli, o gamddehongli, o ychwanegu at y stori ac o geisio’i dileu. Dyw’r gogoniant gwreiddiol ddim yn berthnasol. Y neges i’r presennol a’r dyfodol sy’n bwysig. Mae’n bwysig bod yn weledol ar y briffordd nid yn angof ar y strydoedd cefn. Peidiwn â rhewi’r traddodiad. Anweswn newid. Safwn yn gadarn rhag gorthrwm. Cofiwn a gyrrwn ymlaen.

E-fwletin 3 Chwefror 2019

Anghredadwy

“’Sa ti’n dal i gredu’r pethe ‘na?!” Faint o’r darllenwyr sydd wedi cael eu cyfarch yn y modd yna gan gyfeillion a chydnabod pan y daw hi’n amlwg eu bod nhw’n parhau i fynychu oedfa, i arwain gwasanaethau neu eu bod yn ddigon parod i arddel y label ‘Cristion’? Mae anghrediniaeth yn gyffredin iawn yng Nghymru yn ein dyddiau ni, fel y mae yn niwylliant y Gorllewin drwyddi draw, fel y gwyddom. Mae’r cefnu a’r trai yn amlwg i ni.

Ond dydy’r awdur amlwg, yr Esgob John Shelby Spong, ddim yn synnu llawer at hynny. Dydy pobl yr unfed ganrif ar hugain ddim yn credu athrawiaethau a chredoau traddodiadol Cristnogaeth erbyn hyn, meddai, gan eu bod, yn syml iawn, yn anghredadwy.

Cyhoeddodd yr Esgob Spong ei lyfr diweddaraf a’i olaf, mae’n siŵr, llynedd. ‘Unbelievable’ yw ei deitl, gyda’r is-deitl heriol, ‘Why neither Ancient Creeds nor the Reformation can produce a Living Faith for Today’. Dadleua bod y cynnydd a fu yn nealltwriaeth dyn o’r byd, bywydeg a’r bydysawd, ynghyd â datblygiadau diweddar ym maes seicoleg, wedi tanseilio llawer o‘r rhagdybiaethau diwylliannol a fu’n sail i’r credoau a’r athrawiaethau sydd mor gyfarwydd i ni. Mae ein canfyddiad ni o’r byd ffisegol a rhan dyn yn y greadigaeth wedi newid yn llwyr dros y canrifoedd, meddai, ond yn anffodus dydy ein diwinyddiaeth ddim wedi medru llwyddo i gerdded ar yr un cyflymdra.

Yn y gyfrol mae Spong yn cyflwyno deuddeg gosodiad i’r darllenydd eu hystyried. Mae’n holi cwestiynau sylfaenol am ein dealltwriaeth o natur Duw ac am bwy a beth oedd y Crist Iesu. Mae’n herio athrawiaethau megis y pechod gwreiddiol, y geni gwyrthiol a’r Iawn. Try ei sylw at y gwyrthiau, yr Atgyfodiad a’r Esgyniad, gan geisio eu dehongli mewn ffyrdd sy’n gredadwy i’r meddwl modern. Cyniga sylwadau ar foeseg, natur gweddi a’r bywyd tragwyddol, cyn trafod cyffredinoliaeth Cristnogol fel llwybr i’w ystyried i’r dyfodol.

Mae llawer iawn o’r testun yn nodi’r hyn nad yw e’n ei gredu na’i dderbyn bellach o ran cred ac athrawiaeth, gan esbonio ei resymu yn groyw a chryno, yn ddifyr a darllenadwy, yn ôl ei arfer. Ond, wrth ddod i gasgliad, mae e hefyd yn cynnig amlinelliad o’r hyn y mae e yn ei gredu, a’r hyn y mae’n credu y byddai ceiswyr doethineb yn yr unfed ganrif ar hugain hefyd, efallai, yn fwy parod i’w gredu.

Yn syml, mae’n hongian ei fantra (Spong biau’r term) ar dri bachyn: Duw fel tarddle bywyd; Duw fel ffynhonnell cariad; a Duw fel sail bodolaeth. Ein dyletswydd ni, meddai, yw ceisio byw bywyd i’w lawnder, caru’n wastrafflyd a chael gafael ar y dewrder i fod yr hyn y gallwn ni fod hyd eithaf ein gallu. I hyn mae Iesu o Nasareth – y Crist – yn ein galw, meddai.

Ond peidiwch fy nghredu i, darllenwch y llyfr.

Spong, J. S., 2018. Unbelievable: why neither Ancient Creeds nor the Reformation can produce a Living Faith for Today’, San Francisco: HarperOne.

E-fwletin 27 Ionawr, 2019

Gweithredoedd heb ffydd

Mae ymateb gwahanol eglwysi i’r argyfwng sy’n ein hwynebu yng Nghymru yn amrywiol: yr addasu ar batrwm oedfaon y Sul, y cyfaddawdu gyda’r iaith, a chyplysu eglwysi yn gylchoedd gweinidogaethol eang. Ond soniaf am un eglwys sydd wedi mentro ar lwybr ychydig yn wahanol, gan ofyn y cwestiwn a yw eu gweledigaeth hwy yr un mor dderbyniol â’r hyn a welwn ar hyd a lled ein gwlad.

Dros y blynyddoedd fe welent yr Ysgol Sul yn ymddatod a’r gynulleidfa mewn oedfa yn lleihau. Ond fe ymatebodd nifer o’r aelodau i apêl Operation Christmas Child gan wneud ymdrech arbennig hefyd i ddenu cydweithwyr o’r gymdogaeth i ymuno â hwy. Rai blynyddoedd yn ôl, gan fod cynulliadau’r oedfaon wedi edwino bron i’r dim, penderfynwyd na fyddent yn cynnal gwasanaethau o Sul i Sul, ond yn trefnu ambell oedfa ar wyliau megis Diolchgarwch neu Nadolig. Bydd y capel yn cael ei gadw’n lanwaith at wasanaeth y pentre ar gyfer angladdau a rhai achlysuron eraill. Ond er mwyn cadw cymdeithas aelodau’r eglwys ac eraill yn y gymuned penderfynwyd agor yr ysgoldy bob bore Llun i gyfarfod “Drws Agored”, pan geir aelodau a thrigolion y pentref yn cwmïa uwchben paned o de neu goffi.

Aeth y gwaith elusennol o nerth i nerth, bellach mewn cysylltiad â Teams4U. Bydd nifer o chwiorydd, o oedran ysgol gynradd i henoed hynaf yr ardal, yn bwrw iddi ar adegau yn ôl eu cyfleustra i hel deunydd a llenwi’r bocsys. Bydd eglwysi eraill ac ysgolion yr ardaloedd cyfagos yn cyfri’r capel bron fel warws i dderbyn y bocsys y byddan nhw wedi eu hel a’u paratoi. Yna tua mis Tachwedd bydd lori yn cael ei threfnu gan elusen i ddod i lwytho’r cyfan o’r capel a’i gludo i ganolfan yn barod i’w gario dramor. Bellach ers blynyddoedd, yn gyfochrog ag ymdrech y bocsys Nadolig, bydd nwyddau a dillad o bob math yn cyrraedd y capel o bob cyfeiriad, ar gyfer ffoaduriaid a phobl gyffelyb eu hanghenion. Pa le bynnag y bydd angen neu argyfwng ar draws y byd, bydd gwirfoddolwyr caredig yn cludo’r nwyddau hynny wedyn i ganolfan Share yn yr Wyddgrug ar gyfer eu hanfon dramor.

Mae parodrwydd ac ymroddiad cwbl anhunanol y rhai sy’n rhan o’r holl weithgaredd hwn yn syfrdanol, yn prynu’r deunydd heb gydnabyddiaeth ac yn aberthu wythnosau o’u hamser. Ond symbylir y gwaith gan Gristnogion sydd heb addoliad cyson yn eu bywydau. Ac mae’n codi cwestiwn dyrys a fyddai’n bwnc trafod ysol mewn seiat. Gallaf ddychmygu un o hen ddosbarthiadau Ysgol Sul y capel yna, flynyddoedd yn ôl, yn trafod ail bennod Iago, adnodau 14 i 26. A dychmygaf yr athro yn dyfynnu’r adnod “ …y mae ffydd heb weithredoedd yn farw.” Ond ar gefn hynny yn gofyn cwestiwn arall, “Beth yw gwerth gweithredoedd heb ffydd?”

Edrycher ar y fforwm sy’n rhan o’r wefan hon gan Ars Technica am syniadau diddorol ar y pwnc. Mae’n rhy ddyrys i mi ei drafod.

Ein cofion atoch – a chofiwch am Facebook, ac am ein gwefan a’r cyfle i ymateb ac i drafod. Cofiwch hefyd am y gynhadledd sydd i’w chynnal ar 29 a 30 Mawrth yn Aberystwyth ar y thema ‘Dechrau o’r Newydd’. Bydd cyflwyniad theatrig ar y nos Wener, a darlithoedd ar y Sadwrn gyda Cynog Dafis, Arwel Jones, Catrin Williams, Huw Williams a Gareth Wyn Jones. Mae’r manylion llawn ar ein gwefan: http://cristnogaeth21.cymru/newyddion