Oen Du

Cefais fy ngheryddu. Ond gan garennydd. A hynny ar fater o oen du oedd ar goll. Gwelwyd ei lun yng nghwmni ci defaid yr un mor ddu ar dudalen gweplyfr. Roedd tynnwr y llun am wybod pwy piau’r ddau. Fe fuon nhw’n crwydro’r pentref ers dyddiau yn hamddenol gyfeillgar yng nghwmni ei gilydd. Roedden nhw’n bartners.

Mentrais y sylw, rhwng difri a chwarae, bod yr oen gwlanddu mae’n siŵr wedi dod o bell. Doedd hynny ddim yn gwneud y tro. Dywedwyd wrthyf y gallai’r fath sylw gael ei ddehongli fel enghraifft o hiliaeth sefydliadol. Ni ddylwn awgrymu nad oedd y fath greadur anarferol mewn gwirionedd yn ei gynefin. Roeddwn yn dangos arlliw o ragfarn. A hynny ar adeg hynod sensitif.

Mae’r genhedlaeth iau yn meddu ar gydwybod effro. Doedd fyw i mi son am ganeuon diniwed ar gyfer plant sy’n cyfeirio at oen bach du. Doedd fyw i mi ddyfalu fod yr oen hwn wedi’i wrthod gan ei gymheiriaid gwlanwyn. P’un a oedd yn  swci neu beidio ni ddylid cyfeirio at liw ei got mewn modd a allai fod yn ddiraddiol. A hyn yng nghefn gwlad. Doedd yr un amddiffyniad yn cael ei dderbyn.

Ond mae’r carennydd yn treulio eu hamser ar dudalennau gweplyfr yn llyncu pob math o wybodaeth. Roedd hanes yr oen ym mhentref Mynachlog-ddu yr un mor gyfarwydd â hanes George Floyd yn Minneapolis iddyn nhw. A’r un mor fyw. Persbectif. Wrth i’r byd fynd yn llai mae’r gri i ganiatáu i bawb anadlu’n ddilyffethair yn mynd yn fwy.

Gwelais innau’r ben-glin wen yn gwasgu ar wddf du am wyth munud a phedwar deg chwe eiliad. Clywais y canu ysbrydoledig yn gyfuniad o ymdrech corff, enaid a chalon. Gwrandewais innau ar y Parch Al Sharpton yn cyfeirio at adnodau yn Llyfr y Pregethwr sy’n son bod yna amser priodol i bob dim. Mae’n amser nawr meddai i godi ei bobl o’u caethglud a symud y ben-glin orthrymus naill ochr unwaith ac am byth.

Afraid dweud na fyddai’r un ohonom yn cymeradwyo gweithred gŵr hysbys mewn siwt las a ddaliodd Feibl uwch ei ben ar gyfer camerâu’r byd yn hytrach nag agor ei gloriau a dyfynnu ohono. Afraid dweud na fyddem yn cymeradwyo ymddygiad sy’n annog rhaniadau yn hytrach na cheisio creu undod a chyfartaledd i bawb. A naw wfft i sylwadau cyfeiliornus.

Ond cofiais am bregeth bwerus Martin Luther King ar y testun “Pe bai un ohonoch yn mynd at gyfaill ganol nos a dweud wrtho, ‘Gyfaill rho fenthyg tair torth i mi, oherwydd y mae cyfaill i mi wedi cyrraedd acw ar ôl taith, ac nid oes gennyf ddim i’w osod o’i flaen”. Dadleuai bod ei bobl yn y 1970au ar daith barhaus ac yn disgwyl eu siâr o’r dorth pa bynnag adeg o’r dydd oedd hi.  Maen nhw’n dal i ddibynnu ar friwsion o ran cyfiawnder cymdeithasol a chyfiawnder cyfreithiol.

O ran yr oenig deallaf erbyn hyn mai ef mewn gwirionedd oedd yn bugeilio’r ast am ei bod yn oedrannus ac yn llesg.

Gwehyddu

Yn nechrau’r saithdegau’r ganrif ddiwethaf, pan o’n i’n ddyn ifanc 20 oed, mi fues i am gyfnod yn gwehyddu. Roeddwn yn gweithio wrth y wŷdd mewn ffatri ym mhentref bychan Cwm-pen-graig, sydd ar gyrion Dre-fach Felindre, am bum niwrnod yr wythnos o wyth y bore hyd bump y prynhawn ac yn cael cryn hwyl yn gwneud hynny.

Am ganrifoedd, roedd yna gymunedau eraill yn y cyffiniau a oedd yn ddibynnol iawn ar y diwydiant gwlân, gwehyddu a gweu – llefydd megis Drefelin, Cwmhiraeth, Waungilwen a Phentre-cwrt. Roedd y rhain i gyd naill ai ar lan yr afon Teifi neu ar lannau afonydd llai oedd yn llifo i’r afon honno. Cawsant eu hystyried yn ganolfannau pwysig yn oes aur y ffatrïoedd gwlân yn Nyffryn Teifi. Mi roedd y trigolion yn ddibynnol ar bŵer a grym y dyfroedd wrth i ffrydiau’r cyflenwadau dŵr sy’n bwydo’r Teifi gael eu cyfeirio a’u harneisio i yrru’r peiriannau gwahanol yn y ffatrïoedd gwehyddu.

Roedd y diwydiant gwlân gyda’r pwysicaf ac yn ddylanwad aruthrol mewn ardaloedd gwledig. Yn ei lyfr, Melinau Gwlân – Crynodeb o Hanes y Diwydiant Gwlân yng Nghymru (Gwasg Carreg Gwalch, 2005), dywed y diweddar Dr Geraint Jenkins mai’r diwydiant gwlân yw, “Y pwysicaf o’n diwydiannau o’r Oesoedd Canol hyd y bedwaredd ganrif ar bymtheg…”

Gweu carthenni a chwiltiau tapestri o’n i’n ei wneud fwyaf. A ‘gweu’ fydden ni’n dweud ar lafar, nid y ‘gwehyddu’ llenyddol. Gwaith pleserus. Ond ar adegau mi roedd yn gallu bod braidd yn undonog, yn enwedig wrth weu darn o ddefnydd unlliw, heb yr un patrwm o gwbl arno. A dyna deimlad braf oedd hi pan roedd yna gyfle i weu carthenni â phatrymau gwahanol arnyn nhw. Byddwn i’n gosod edafedd o liwiau gwahanol yn y wŷdd i greu darnau brethyn lliwgar a phatrymog.

Ond teimlad cynhesach fyth oedd gweld y gwaith gorffenedig. Braf oedd cael y cyfle i’w ddal i’r golau a sylwi fel roedd y lliwiau a’r patrymau, a oedd mor wahanol a chyferbyniol, eto’n asio a blendio wrth gymysgu i’w gilydd. Roedd y lliwiau gwahanol yn rhoi bywyd i’r brethyn.

Ar 25 Mai eleni fe lofruddiwyd George Floyd tra roedd yng ngofal yr heddlu yn Minneapolis. Arweiniodd hynny at lu o brotestiadau ledled America ac ar draws y byd, gan gynnwys Caerdydd ac Aberystwyth. Nid dim ond yn America mae hyn yn fater dadleuol. Yn nes adref mae yna ddrwgdybiaeth am y modd mae’r heddlu yma trin a thrafod pobl dduon, gan wahaniaethu yn eu herbyn ar sail hil.

Os am gyfoethogi ein bywydau a chael profiadau gwerthfawr onid oes rhaid bod yn barod i groesi ffiniau a chydnabod ystod eang y potensial dynol? Onid oes rhaid cydnabod ehangder, derbyn amrywiaethau a’r amrediad cyferbyniol sydd mewn bywyd?

Awn i weu ffabrig cymdeithasol sy’n rhoi lle i bawb, gan beidio rhagfarnu yn erbyn neb. Rhaid bod yn barod i’w dal yn ein dwylo a’u dangos i’r golau.

O sôn am weu, gobeithio fod gyda chi rhywbeth o werth ar y gweill y penwythnos yma i’ch diddori a’ch cadw’n brysur?

Pwy feddyliai y gallai tipyn o firws, ffieiddiach nag arfer reit siŵr, lwyddo i gloi bywyd y byd, trawsnewid bywyd cymdeithas a chwalu cynlluniau economaidd o’r boced bersonol i’r pwrs rhyngwladol. Bu’n fwy llwyddiannus mewn troi’r byd ben i waered nag unrhyw frenin, arlywydd na gwleidydd. Rhyfedd yw grym ofn ac ofn yr anweledig. Ac mor ddinistriol ei ganlyniadau – hunan ynysu, drwgdybiaeth, ymbellhau, tanseilio cymdeithas a cholli agos i 40,000 o’n plith yn y D.U., a thros 330,000 trwy’r byd. Codwyd cwestiynau- o ble? Sut? Pam? Bu’r gwir dan gwmwl (fel arfer, wrth gwrs) Ai gwir i’r  D.U. wrthod ymuno gyda’r U.E. i brynu offer diogelwch i’r Gwasanaeth Iechyd neu fod Arlywydd America wedi ceisio cyflenwad digonol o frechiad rhag y firws i’w bobl ei hun yn gyntaf?  A beth am integriti gwleidyddol – un gorchymyn i bawb, ond un arall i ambell un? Pwysicach na dim yw i’r firws roddi llwyfan i ddaioni trwy rannu cariad, cario beichiau, cymwynasgarwch, cyfrannu a chodi arian at y Banciau Bwyd ac ati. Mae eto ddynoliaeth dda.  Gwaddol ffydd Crist yn yr ynysoedd rhain tybed?

Ond symud ymlaen sydd raid bellach o borthladdoedd ‘diogel’ ein cartrefi i’r byd mawr y buom yn ein hynysu ein hunain rhagddo, bygythiad ail lanw neu beidio! A fydd profiad y firws wedi newid ambell feddwl neu galon tybed? Wedi’r cyfan cawsom ein rhybuddio dros y blynyddoedd y gallai hyn ddigwydd wrth i dymheredd y blaned godi.

Dichon mai un wers eglur i’w dysgu yw pwysigrwydd meithrin agwedd a bydolwg gynhwysol. Allwn ni ddim gwarchod ‘NI’ na’n gwneud NI yn fawr heb gofio na pharchodd y firws na bonedd na gwrêng, na gwlad nac iaith, gorffennol na phresennol, ffydd na chred. Wrth gyd-deithio’n ddirgel gyda chymaint o deithwyr ffrwydrodd ei afael ar boblogaeth gan ddiystyru ffiniau. Methwyd ei atal heb gyfyngiadau llym! Ac yn ôl rhai gall esblygu i ffurfiau gwahanol yn ôl cyd-destun. Hynny yw, yn yr oes hon o deithio rhwydd ac o symudiad pobloedd, rhai rhag erchyllterau bywyd, yn ffoaduriaid ac ati, mae ein  diogelwch NI ynghlwm wrth y NHW.

Bellach y mae’r sôn am y firws yn ymledu ymysg y miliynau yn America Ladin a rhannau o Affrica lle mae trefniadau gofal iechyd ac addysg yn brin, ble mae tlodi eithaf eisoes yn brathu hyd at angau, ymysg pobl hawdd eu hanghofio gan nad oes iddynt ‘werth’ economaidd. Clywn Covid 19 yn dweud wrthym yn glir mai dau air ymysg geiriau eraill yw  ‘cynnydd’ ac ‘economi’ ac fe gynnwys yr eraill ‘câr dy gymydog fel…’ (Math.5:43) holl drigolion byd bellach, er lles pawb, gan fod honno’n  egwyddor sylfaenol yn nheyrnasiad Duw yng Nghrist: ‘maddeuant’ gan fod yn rhaid delio gyda’r gorffennol: ‘cymod’ am mai dyna natur Duw a ‘phartneriaeth’ â’n gilydd fel  y teulu dynol cyfan gan mai heb hwnnw prin y gallwn sôn am ddyfodol.

Sylfaen y cyfan yw’r gwahoddiad grasol i ‘bartneriaeth’ â Duw yng Nghrist i adeiladu nef newydd a daear newydd a dynoliaeth newydd ac y mae cyfraniad pob un yn hanfodol yn y gwaith hwnnw. Mewn gair: heb Dduw, heb ddim.

Cofiwch am ein gwefan ac am yr erthyglau diddorol sydd yn Agora.

Ynys

I rai a gafodd eu dwyn i fyny ar ynys Môn roedd cyrraedd y tir mawr yn her ar un adeg. Roedd croesi`n bosib pan oedd y llanw allan, ac wrth gwrs yr oedd cwch ar gael. Yna caed pont i gar a cheffyl ac yna pont i drên. Bellach y mae sôn am drydedd pont yn y gwynt. 

A dyna ein hanes ni y dyddiau hyn yn sgîl yr ynysu a orfodwyd arnon ni gan feirws y corona sef yr her i bontio`r pellter rhyngom gan na allwn gusanu, ysgwyd llaw na chofleidio rhag lledaenu`r afiechyd marwol. Mae`r Efengyl yn pwysleisio croesawu ein gilydd â breichiau agored a hynny yn ddi-wahân, ond y neges bellach yw ymatal rhag gwneud hynny. Mae`n amlwg nad ydyw hyn yn brofiad newydd i`r ddynoliaeth gan fod Llyfr y Pregethwr yn sôn am amser i gofleidio a pheidio â chofleidio a dyna sydd yn ein wynebu ni. Am ba hyd ni wyddom.

Ond mae technoleg fodern wedi rhwyddhau y ffordd i ni bontio`r agendor a osodwyd rhyngom – ffôn, ebost a`r cyfryngau digidol niferus eraill sydd ar gael. Gellir o hyd anfon llythyr yn absenoldeb y cyfryngau hyn. Gall cysylltu ag anwyliaid, ffrindia a chydaelodau yn yr eglwys gadw diflastod draw. Kirkegaard y dirfodwr arloesol ddywedodd mai diflastod yw gwreiddyn pob drwg ac nid segurdod! Y mae segurdod meddai bob amser yn gyfle. Gall tynnu troed oddi ar y sbardun yn y “rat-race” fod yn gyfle i ymlacio, i feddwl, ac i ystyried ein blaenoriaethau mewn bywyd o`r newydd. 

Yn y Beibl roedd yr ynysoedd i`r Iddew yn y dyddiau cynharaf yn cynrychioli`r pell a`r dieithr. Ac yn sicr mae`r hunan-ynysu presennol yn ddieithr i ni ac y n ein pellau oddi wrth ein gilydd yn llythrennol.

Cawn Paul yn cael sawl profiad o`r ynys; ar ei deithiau. Roedd ambell ynys yn gysgod i`w long rhag y storm, Cyprus, Creta a Cawda yn eu tro. Wedi llongddrylliad derbyniodd groeso anghyffredin ynyswyr Melita(Malta)   a chyfle o leiaf i fod yn feddyg da, beth bynnag am bregethu`r Efengyl. Ar Ynys Cyprus ym Mhaffos ni chafodd groeso gan Elymas y Swynwr a oedd yn ceisio ei rwystro rhag rhannu`r Efengyl hefo`r Rhaglaw Sergius Paulus. O ganlyniad cafodd Elymas ei daro`n ddall am gyfnod ac fe ddaeth y Rhaglaw`n Gristion.

Ond y broblem i lawer yw diflastod a segurdod yr ynysu. Eto mae`r Ynys yn ddiogelwch ac hefyd yn gyfle. Dyna hanes awdur Llyfr y Datguddiad alltudiwyd i Ynys Patmos oherwydd erledigaeth lem. Yno wrth fyfyrio a gweddio y daeth y “datguddiad” iddo. Fe ymwrthododd â diflastod a throi segurdod yn gyfle.  

Da atgoffa`n gilydd fod dechreuadau Cristnogaeth ym Mhrydain yn gysylltiedig ag ynysoedd penodol; Ynys Iona yn yr Alban a Lindisfarne yn Northumbria. Roeddan nhw`n ganolfannau cenhadol. Ger glannau ynys Môn ceir Ynys Cybi, Seiriol, Cwyfan a Llanddwyn a enwyd ar ôl y seintiau a fabwysiadodd unigedd yr ynysoedd hyn.

Nid dihangfa yw`r ynysu ond cyfle.   Dros ganrif a mwy yn ôl roedd y beirdd rhamantaidd yn dyheu am gefnu ar y cyfarwydd a cheisio rhyw Ynys yr Hud fel y llongwyr “ar lannau`r Fenai dlawd” yng ngherdd W.J.Gruffydd. Ond wedi cyrraedd eu siomi a gawsant. Nan Lewis sgwennodd ddrama am rai yn dianc i ynys rhag eu problemau a chanfod fod y problemau wedi mynd gyda nhw.

Diogelwch yw pwrpas yr ynysu presennol a fydd gobeithio`n ddihangfa rhag yr afiechyd marwol sy`n ei bygwth. George M. Ll. Davies yr Heddychwr fyddai`n sôn am y ceginau cawl yn ystod dirwasgiad y tridegau fel ynysoedd gobaith. Bydded i`r ynysoedd presennol fod yn ynysoedd gobaith ymhob ystyr yn hytrach nag yn ynysoedd diflastod.

Gofid y Covid

Pan oeddwn yn f’arddegau roeddwn yn ceisio gweithio allan os oedd nefoedd ac uffern yn bodoli a beth oedd hynny yn ei olygu i’m bywyd. Treuliais dipyn o amser yn pendroni, holi a cheisio gweithio hyn allan.  Am ryw reswm roedd yn bwysig ar y pryd, ond un diwrnod penderfynais nad oeddwn byth am wybod yr ateb, ac felly mai afraid oedd meddwl mwy am y peth.  Roedd dau reswm am y penderfyniad.  Roeddwn o’r farn na fuasai tad/mam gariadus byth yn dedfrydu eu plentyn i uffern ddiddiwedd, ac os felly, sut gallwn addoli Duw fyddai yn gallu cosbi am dragwyddoldeb?  Ac os na fedrwn gredu mewn uffern, ni allwn mewn cydwybod, gredu mewn nefoedd chwaith!  Roeddwn hefyd wedi dod i’r casgliad fod byw bywyd yn y byd yma, ar sail gwobr neu gosb yn y byd i ddod hefyd yn gwrth-ddweud fy syniad am Dduwdod, a hefyd am gymydog.

Dros y blynyddoedd rwyf wedi cael fy nhemtio i obeithio fod yna nefoedd i’r rhai garaf, ac i’r saint rwyf wedi eu hadnabod dros y blynyddoedd.  Yn yr un ffordd rydw i wedi gresynu nad oes cosb i’r rhai sydd yn creu melltith a phoen i bobl o’u cwmpas ac i gymdeithas gyfan. Pobl dda a phobl ddrwg fel y dywedodd y Rhodd Mam ers llawer dydd.  Ac mae’r teimladau  greddfol yma wedi dod i’r wyneb unwaith eto yn nyddiau Covid-19! 

Anfonodd fy chwaer ddarn o farddoniaeth ataf o’r enw ‘We’ve all been exposed,’ gan Sarah Bourns.  Mae’n rymus.  Cawsom ein dinoethi GAN y feirws meddai.  Mae’r firws wedi arddangos ein gwendidau a’n cysgodion.  Mae wedi amlygu yr hyn sydd fel arfer dan wyneb ein henaid, y pethau cudd dan ein masgiau anweledig.  Mae’r firws wedi amlygu ein dibyniaeth, fel unigolion a chymdeithas, ar gysur, ar ein hangen i reoli, ar  ein casglu afreolus, a’n hamddiffyn diflino ohonom ein hunain.  Mae Corona yn dinoethi’r duwiau rydym yn eu haddoli: ein hiechyd, ein brys diddiwedd, ein hangen am ddiogelwch……  Mae Corona yn cwestiynu popeth: Beth yw’r eglwys heb adeilad? Beth yw fy ngwerth heb incwm? Sut ydyn ni’n cynllunio heb sicrwydd? Sut ydyn ni’n caru er gwaethaf y risg?

Heddiw, pan dwi yn y category ‘hen’, yn ogystal â phan oeddwn yn fy arddegau, mae’r cwestiynau mawr i gyd yn gymhleth ac yn gallu dirymu rhywun.  Nid yw’r atebion yn gliriach i mi nag y buont.  Eto mae credu mewn Duwdod yn golygu cael fframwaith o gwmpas ystyr a gofynion Cariad.  Mae’n fy helpu i ddeall pwysigrwydd dinoethi’r duwiau enwir yn y farddoniaeth, a cheisio ymateb yn gadarnhaol i adeiladu cymdeithas well.  Nid rhoi atebion, nid ymateb ar sail gwobr a chosb, ond ymateb er parhad bywyd ei hunan.  Cwestiynau mawr pwysig ac atebion syml (efallai!) wedi’r cwbl – ond am her aruthrol!

Gyda’n dymuniadau gorau gan obeithio eich bod yn cadw’n ddiogel ac yn ddiolchgar, fel ninnau, am bawb sydd yn ymdrechu i’n rhyddhau o ofnau a chaethiwed Gofid 19