Archif Awdur: Golygydd

Trefnu Cymunedol Cymru – dathlu chwarter canrif

Ddechrau’r mis cynhaliwyd cyfarfod arbennig iawn – efo dros 150 o bobl ar Zoom i ddathlu chwarter canrif o waith TCC (Trefnu Cymunedol Cymru). Er mai yn siroedd Wrecsam, Fflint a Dinbych y mae’r gwaith yn digwydd yn bennaf, mae ei effeithiau wedi’u gweld ledled Cymru (e.e. Cymru Masnach Deg, a’r ymgyrch ddiweddar Dysgu nid Llwgu sydd wedi sicrhau ymrwymiad gan Senedd Cymru i gynyddu’r lwfans prydau ysgol am ddim er mwyn galluogi plant i brynu brecwast a chinio yn yr ysgol bob dydd). Yn y cyfarfod dathlu, yng nghwmni Mark Drakeford, dyma glywed ychydig o hanes sefydlu TCC gan Nia Higginbotham, y sylfaenydd:

Rydyn ni yma o hyd! Llongyfarchiadau i bawb fu ynglŷn â TCC.

Fedra i’m credu bod 25 mlynedd ers sefydlu TCC pryd y daeth 17 o grwpiau at ei gilydd i ffurfio’r mudiad trefnu cymunedol cyntaf yng Nghymru. Rydyn ni’n dathlu mai ni yw’r mudiad trefnu cymunedol hynaf sy’n parhau i weithio yn y Deyrnas Unedig! Rydyn ni’n sefyll mewn traddodiad cryf o drefnu er sicrhau cyfiawnder yng Nghymru – a dathlwn hynny gyda balchder.

Bum mlynedd ar hugain mlynedd yn ôl roedd pobl yn synnu pan oeddwn yn eu ffonio’n ddirybudd i ofyn am gyfarfod a sgwrs – i ddysgu am eu profiad a chlywed eu stori. Roeddwn eisiau gwybod a oedd gennym weledigaeth ddigon tebyg ar gyfer ein cymunedau i roi sail i ni gydweithio. Dyna beth wnaeth fy nenu at y gwaith o drefnu yn y lle cyntaf. Siarad â’n gilydd sydd wrth wraidd trefnu cymunedol.

Yn ein lansiad fe ddywedsom ein bod eisiau fframwaith newydd ar gyfer busnes cyhoeddus er mwyn sicrhau bod y rhai sydd â gymaint o rym ac awdurdod dros ein cymunedau yn atebol i’r cymunedau hynny, yn bobl etholedig a busnesau. Rhaid oedd i ninnau greu grŵp pwerus oedd yn deillio o lawr gwlad. Dywedwyd y byddem yn adeiladu mudiad o rym perthynol – syniad oedd yn anghyffyrddus i sawl un bryd hynny ac sy’n parhau felly! Ers hynny rydym wedi canfod bod gweithio efo’n gilydd yn rhoi llais i gymunedau di-rym, Mae’n ffordd effeithiol o weithio ac yn rymus. Gwyddom erbyn hyn pa mor beryglus yw hi i gymunedau deimlo’n ddi-rym.

Adeiladwyd grym drwy dynnu grwpiau at ei gilydd, oherwydd roeddem am i’n harweinwyr fod wedi eu gwreiddio yn y gymuned. Rydym yn penderfynu ar y cyd pa faterion fydd yn cael sylw TCC – felly, mae dy fater di’n dod yn fater i minnau hefyd. Mae’n bwysig ein bod yn cefnogi ein gilydd.

Adeiladwyd grym drwy ymchwilio i’r materion a sicrhau ein bod yn dweud y gwir; ar gyfnodau allweddol, fe wrthodwyd defnyddio tactegau brawychu a fyddai o bosibl wedi arwain at fuddugoliaethau sydyn. Yn anffodus, mae hyn yn rhywbeth sydd ar goll yn ein byd heddiw. Roeddem eisiau – ac rydym yn dal eisiau – adeiladu grym ar sail gwerthoedd, gwirionedd, bod yn gynhwysol, cydraddoldeb, a pharch tuag at bawb.

Gweithio allan sut i gyd-fyw mewn heddwch fel cymuned ydi gwleidyddiaeth yn y bon. Deialog o ddifrif er mwyn ein galluogi i weithredu efo’n gilydd dros gyfiawnder. Mae canfod bod gennym werthoedd cryf yn hanfodol yn y byd toredig sy’n ein hwynebu heddiw, ac ochr yn ochr â hynny rhaid bod yn barod i gyfaddawdu efo rhai sydd o bosibl â safbwyntiau gwahanol i ni. Cyfaddawdu cyfiawn, fel petai.

Roedd y cyfle i dynnu grwpiau gwahanol nad oeddynt fel arfer yn cydweithio at ei gilydd yn gyffrous. Canfod bod ein gwerthoedd a’n consýrn dros y byd y bydd ein plant yn ei etifeddu yn rhagori ar fuddion cyfyng personol. Canfod ein bod yn rhannu budd cyffredin dros ein cymunedau, hyd yn oed os oeddem yn anghytuno ar ambell beth. Roedd hyn yn rhoi grym i ni ar y cyd – cryfder mewn gwahaniaeth a chydweithio.

I mi, prif bwrpas TCC ydi galluogi unrhyw un/pawb i fod yn arweinydd cymunedol. Mae hyfforddiant ffurfiol TCC yn rhyfeddol, ond mae’r prif hyfforddiant yn digwydd yn y gweithredu. Pobl leol yn canfod ac yn defnyddio’u grym i gael llais ar y penderfyniadau sy’n effeithio arnynt. Pobl yn hogi eu lleisiau!

Dros y blynyddoedd mae arweinwyr TCC wedi gweithio ar faterion bach a mawr. Gyda’n gilydd, rydyn ni wedi herio a chydweithio efo cynghorwyr, ASau San Steffan a Chaerdydd, penaethiaid heddlu, undebau, Asiantaeth yr Amgylchedd, perchnogion ffatri a phobl y byd ariannol. Yn y gweithredu rydym wedi helpu ein gilydd i fod yn arweinwyr effeithiol yn y gofod cyhoeddus, gan sicrhau bod pobl yn eu gweld eu hunain fel arweinwyr.

Heddiw, mae arnom angen arweinwyr cymunedol i rannu eu stori ac i gydweithio dros newid. Mae’r heriau sy’n wynebu ein cymunedau’n anferth. Fisoedd i mewn i bandemig byd-eang, mae hiliaeth systemaidd yn treiddio drwy ein cymdeithas; rydym yn wynebu argyfwng hinsawdd, tlodi ac anghydraddoldeb cynyddol a llawer iawn mwy. Mae angen gwleidyddiaeth gynhwysol, cymuned groesawgar, arweinyddiaeth eirwir, dinasyddion effro a gweithgar. Mae angen i ni ddatblygu arweinwyr brwd a gwybodus i weithio ar draws y gwahaniaethau, arweinwyr sydd â gwerthoedd clir ac sy’n dal awdurdodau – a’i gilydd – yn atebol. Rydyn ni angen TCC!

Nia Higginbotham

Adeiladu’n well – adferiad gwyrdd i Gymru

Ailadeiladu’n well: adferiad gwyrdd i Gymru

Daeth y byd oddi wrth Dduw – neu o rywle o leiaf – ac mae ein rhywogaeth ni wedi canfod y gallwn wneud fel y mynnwn ag o. Ond rydyn ni bellach yn cyfrif y gost. Rydyn ni wedi llygru’r awyr, wedi ysbeilio’r ddaear, a chreu anghyfartaledd dwys sy’n arwain at fudo mawr. Rydyn ni wedi gormesu rhywogaethau eraill a gwenwyno’r moroedd. Mae ein chwant a’n hawydd am ryddid dilyffethair wedi achosi difrod byd-eang.

Ond mae natur bellach yn talu ’nôl. Nid cosb yw Covid – mae’n ganlyniad ein teithio direol, ein triniaeth dreisgar o anifeiliaid gwyllt, ein bod mor farus, chwalfa amgylcheddol a’r pwyslais ar brynu pethau’n diddiwedd ac mewn ffordd anghynaliadwy. Mae’n alwad am edifeirwch. Nid rhyw ymddiheuriad hunanfodlon ydi edifeirwch. Mae edifarhau yn golygu ailfeddwl a gwneud pethau mewn ffordd wahanol, troi rownd. Os ydym yn parhau ar yr un trywydd, bydd ein plant yn syrthio dros y dibyn – mae hi mor syml ac mor eglur â hynny.

Nid rhyw diriogaeth y tu hwnt i’r byd hwn ydi teyrnas neu diriogaeth Duw. Byd arall o fewn y byd yma ydi o, posibilrwydd i’r presennol os ydyn ni’n troi’r lle ben i waered, ochr arall yr un geiniog.

Roedd y cyfnod clo yn ddiflas i rai ond daeth â buddion hefyd. Am unwaith roedd yr awyr uwchben dinasoedd llygredig yn las, ac yn dawel; doedd fawr o draffig. Tynnwyd ein sylw at bethau eraill. Clywodd pobl gân yr adar a sylwi ar agosatrwydd byd natur yn eu iard gefn. Canfu llawer nad oedd rhaid mynd i unman i ganfod pleser neu gyfoeth; daeth ystyr ‘mae teyrnas Dduw o’ch mewn’ yn eglur. Dyrchafwyd y rhai a alwyd yn ‘ddi-grefft’ i fod yn weithwyr ‘allweddol’, y lleiaf yn fwy na’r blaenaf (er nad yw eu cyflog, yn anffodus, yn adlewyrchu hynny).

Rydyn ni’n dychmygu byd gwahanol: mae mudiad Ailadeiladu’n Well yn tyfu, ac mae’r mudiad adferiad gwyrdd yn rym hanfodol yng Nghymru.

Mae yma benderfyniad yng Nghymru ac mewn llefydd eraill i wneud pethau’n wahanol, i greu byd gwell, tecach, hapusach, mwy diogel, heddychlon a chynaliadwy.

Mae grŵp bychan o Grynwyr yng ngogledd Cymru wedi cyflwyno syniadau am ddyfodol gwyrddach a gwell i arweinydd Plaid Cymru yn San Steffan, Liz Saville-Roberts, ac ymgeisydd y Blaid dros Ddwyfor/Meirionydd i’r Senedd, Mabon ap Gwynfor. Mewn sawl maes mae troi rownd yn fater o frys.

Yn gyntaf amaeth: mae’r dull presennol o amaethu yn un o’r gweithgareddau mwyaf dinistriol ar y blaned, ac mae iddo ôl troed carbon mawr. Mae yna ddibyniaeth ar danwydd ffosil a chemegau, draenio a gwasgu’r tir, tyfu un cnwd o borfa gan leihau’r bioamrywiaeth a gwenwyno’r peillwyr â phlaladdwyr. Ar ben hyn, mae afonydd a nentydd yn cael eu llygru gan wastraff o gytiau anifeiliaid mawr. Mae’r pethau hyn i gyd yn gwthio bywyd gwyllt o gefn gwlad.
Mae’r gefnogaeth yn cynyddu i ‘ffermio adfywiol’ a thwristiaeth eco yng Nghymru, ochr yn ochr a chynhyrchu bwyd organig. Gallai’r ddau beth elwa o ddatblygu ffermydd cydweithredol yng Nghymru – yn gwerthu bwyd o safon ar-lein i farchnad arbenigol.
Yn ail, mae Cymru mewn perygl o ddatblygu’n faes chwarae milwrol. Mae pobl ifanc fregus mewn ardaloedd difreintiedig yn cael eu recriwtio i’r lluoedd arfog, a phlant hyd yn oed yn cael eu difyrru mewn digwyddiadau Diwrnod y Lluoedd Arfog gydag arfau lladd. Yn RAF Fali mae peilotiaid o Saudi Arabia sy’n peri’r fath ddioddefaint yn Yemen yn cael eu hyfforddi.
Yn drydydd, addysg. Dylai’r pwyslais mewn ysgolion fod ar Astudiaethau Heddwch a dulliau di-drais o ddatrys gwrthdaro, gan baratoi plant i fyw bywydau hapus a chyflawn. Dangosodd adroddiad diweddar gan Gymdeithas y Plant fod plant 15 oed y Deyrnas Gyfunol ymysg y tristaf a’r lleiaf bodlon eu byd yn Ewrop. Mae’r obsesiwn efo profion a thargedau, a’r pwyslais ar fuddion economaidd addysg sy’n eithrio popeth arall, bron, yn arwain at bryder yn ystod plentyndod, diffyg hunan-werth, ofn methiant ac yn atal creadigrwydd a dychymyg.

Rhaid i ni bellach ehangu’r drafodaeth gan fod llawer o bynciau eraill pwysig i’w hystyried: iechyd a lles, budd-daliadau ac incwm cenedlaethol, bod yn gynhwysol, hamdden a mynediad i gefn gwlad, ailgoedwigo, gwasanaethau ieuenctid a chyflogaeth, tai a thrafnidiaeth gynaliadwy. Yn ogystal â hynny, mae angen rhoi sylw i iaith a diwylliant, cysylltiadau rhyngwladol a bywyd cynaliadwy i genedlaethau’r dyfodol yng Nghymru, yn enwedig yn wyneb newid hinsawdd, yr her fwyaf sy’n wynebu’r byd. Mae angen i fwy ohonom ymuno yn ymgyrch y Crynwyr. Mae trafodaethau’n parhau ond gallai sicrhau cynulliad ar gyfer pobl gogledd a gorllewin Cymru fod yn un nod tymor hir. Os hoffech ymuno, plis anfonwch ebost at Frances Voelcker: francesvoelcker@gmail.com.

Mae dilynwyr Iesu’n cael eu hannog i newid y cwestiwn ‘Pwy yw fy nghymydog?’ i fod yn un gwell – ‘I bwy fedra i fod yn gymydog?’ Does dim ffin. Un hil ydym, yr hil ddynol. Rydyn ni’n dysgu nad ni yw pinacl y creu ond ein bod yn ddibynnol arno. Rhaid troi’r pyramid ar ei ben, fel nad ydym yn tra-arglwyddiaethu ond yn gofalu am y blaned ac yn ei thrin fel petai’n ardd Duw. Er mwyn i hynny ddigwydd, rhaid i’n dychymyg gael ei chwyldroi, rhaid i’r mab afradlon ddod adref. Mae ffydd yn mynnu’r gobaith fod hyn yn bosibl.

Mae Adferiad Gwyrdd i Gymru yn un ffordd o ailadeiladu’n well. Nid yw dychwelyd i’r ‘normal’ yn ddengar nac yn bosibl. Nid yr argyfwng presennol fydd yr olaf gan fod gwyddonwyr eisoes yn rhybuddio bod eraill i ddod. Mae Covid wedi ysbrydoli mudiad byd-eang i weld y byd yn wahanol ac wedi rhoi cyfle i ni droi pethau rownd. Mae’n gwneud synnwyr economaidd, synnwyr moesol a synnwyr ysbrydol.

John P Butler

E-fwletin 18 Hydref 2020

Mynd am dro

“Pwy a all gael digon o syllu ar ei ogoniant ef?” (Ecclesiasticus 42:25)

Dwi ‘di bod yn cerdded ar hyd heolydd a feidiroedd fy milltir sgwâr ers misoedd lawer erbyn hyn. Dwi’n hoff o gerdded ond pe bai rhywun wedi dweud wrtha i cyn y cau mawr y byddwn yn mwynhau cerdded mewn cylchoedd o fewn tafliad carreg i’r tŷ oherwydd cyfyngiadau COVID 19 byddwn wedi ei wfftio. Ond os am ymarfer corff ac awyr iach doedd ‘da fi ddim dewis.

Weithiau mae cael eich gorfodi i newid yn beth da. Doedd dim hawl neidio yn y car a gyrru am filltiroedd lawer i’r traeth neu’r mynydd agosaf er mwyn cael mwynhau’r golygfeydd. Doedd dim modd stopio am ddisied mewn caffi ar y ffordd adref. Boed law neu hindda byddwn yn camu o’r tŷ a gydag amser fe ddes i fwynhau’r arlwy rhyfeddol oedd i’w weld ym môn y cloddiau.

Fe sylwais ar hen furddun oedd wedi ei gwato gan ddinad ac iorwg, fe ddes i werthfawrogi crefftwaith y gwerinwyr a gododd y cloddiau cywrain ac fe ddechreuais oedi a syllu ar risgl hen dderwen ger croes Geltaidd ar ben feidr fferm gyfagos. Sylwais fod pistyll yn codi nid nepell o’r tŷ pan oedd hi’n bwrw glaw’n drwm. Yn olaf, fe ddechreuais ddysgu enwau rhai o’r blodau a’r creaduriaid des i ar eu traws – Sawdl y Fuwch, Garlleg yr Arth, Llysiau’r Drindod, Llygad Llo Mawr, Llin y Tylwyth Teg, Boneddiges y Wig, Glöyn Trilliw Bach a Brith y Coed.

Bu rhaid newid y drefn ar ddydd Sul. Dim cwrdd am 10.30 ‘pronto’. Dim ishte’n y sedd arferol, gweddi, codi, emyn, ishte, gweddi, codi, emyn, darlleniad, casgliad, codi, emyn, pregeth, codi, emyn, gweddi, getre! Da’th hi’n drefn newydd ar y Sul. Codi’n weddol, boed law neu hindda a mas am dro ‘da’ r ci, gan wledda ar arlwy rhyfeddol Duw ym môn y clawdd. Cyrraedd getre, matryd os oedd y dillad yn stegetsh, dished o de. Yna, ishte lawr a mwynhau oedfa neu gyfraniad dros y we neu ar y teledu.

Wedi fy ysgogi gan ambell i gyflwyniad gallwn droi at fy Meibl a darllen ymhellach gan ddilyn trywydd y cyfraniadau lu oedd yn cyrraedd y ‘rwm ffrynt’ o bob rhan o Gymru. Roedd cynifer o negeseuon arbennig ac amrywiol – fel y blodau a’r pili pala ym môn y clawdd – gan aelodau o deulu’r ffydd. Roedd yn chwa o awyr iach o wybod bod cynifer am rannu o’u ffydd a’u profiad a thrwy hynny fy nghysuro a’m herio.

O fedru rhannu neges y Gwaredwr gyda chyd Gristnogion Cymru benbaladr codwyd fy ysbryd a bu’n fodd i fy nghynorthwyo i gadw persbectif, cadw’r ofnau draw a lleddfu’r gofid am deulu a gwaith. Dyna beth yw hanfod ffydd – cynnig gobaith am y presennol a’r dyfodol, cynnig cynhaliaeth a phwrpas pan all pethau bod yn ddiflas a rhyfeddu a chanmol pan ma’ popeth yn iawn. Yn ystod y ‘clo mawr’ fe wnaeth Duw fy nghynorthwyo i ryfeddu ar Ei greadigaeth trwy fy arwain ar hyd heolydd a feidiroedd fy milltir sgwâr a chynigiodd gyfle i fi gael rhannu o’i air anhygoel o gludwch fy nghartref.

Yn ddiweddar, fe ail ddechreuodd gwasanaethau’r capel. Rhyfedd o deimlad oedd cerdded nôl drwy’r drysau mawr i horest o adeilad Fictorianaidd. Roedd pawb ar wasgar ac yn syllu ar ei gilydd o bellter. Braf oedd cael cwrdd â chydnabod a chael gwrando ar y Gair, ond mae fy Sul wedi newid. Mae’n rhyfedd fel mae Duw yn gweithio. Wedi dychwelyd o’r oedfa, er gwaetha’r glaw a’r gwynt, rhaid oedd mynd am dro.

Cyfarchion caredig

Cristnogaeth 21

www.cristnogaeth21.cymru

Cofiwch ein bod yn dal i wahodd cyfraniadau ariannol tuag at yr Apêl i hyrwyddo gwaith Cristnogaeth 21. Hyd yn hyn, rydym wedi codi’n agos at £2,000 ond mae angen rhagor i gynnal y wefan a sicrhau parhad y llwyfan i drafodaeth agored a blaengar ar Gristnogaeth gyfoes. Mae’r manylion ar sut i gyfrannu ar gael ar y wefan. Diolch yn fawr.

E-fwletin 11 Hydref 2020

Coron ar y coronafeirws

Mae’n rhaid eu bod yma i aros. Mae’n nhw’n rhan o’n byw beunyddiol erbyn hyn. Ie’r cyfryngau cymdeithasol ac yn benodol y gweddlyfr, chwedl Alan Llwyd.

Mae’n rhan o’r ddefod foreol i droi at y cyfrwng i dreulio sylwadau synhwyrol doeth Geraint Rees yn yr ymennydd yr un pryd â threulio brecwast llawn i lawr y llwnc.

Ac mae John Crace wedyn â’i ddadansoddiadau llym o berfformiadau ein harweinydd gwleidyddol. A John Rodge a Jim Perrin hwythau’r un mor fforensig eu llinynnau mesur yn yr un maes.

Dyna gychwyn da i’r dydd wrth dderbyn ffrwyth myfyrdod eraill o’r un anian wrth hanshan ffrwyth y berllan. Mae’n arbed gorlethu gïau’r ymennydd ben bore. Diwallwyd anghenion y meddwl a’r corff cyn codi o’r bwrdd.

Bonws wedyn yw bod yr un peth yn bosib o fewn y byd crefyddol Cymraeg. Pe bawn yn gwrando ar bawb a phopeth byddwn yn jynci crefyddol bid siŵr. Mae yna gapeli a gweinidogion wedi ymateb i’r her i gynnal eglwys ddi-adeilad.

Rhai yn mynd ati i ail-greu yr oedfa draddodiadol, braidd yn dreuliedig, ar y we. Eraill yn hepgor y bregeth ac yn cyflwyno myfyrdodau o amrywiol hyd fel chwa o awyr iach. Cydio yn yr hanfodion. Tybed a yw’r bregeth wedi’i chladdu gyda dyfodiad y we?

Ar ryw olwg bu drysau’r capeli ar gau’n holbidag ond ar olwg arall bu’r drysau led y pen ar agor gan gyrraedd cynulleidfaoedd ehangach nag arfer. Mae’n bosib gadael ein hunain yn agored i ddylanwadau na wyddom am eu bodolaeth cynt.

Dyna chi’r Rev William J. Barber II, horwth o weinidog croenddu yn dioddef o fath eithafol o wynegon, miliwnydd o bosib, ond wedi sefydlu’r hyn mae’n ei alw yn ‘Moral Monday’ ymhlith y tlodion a’r difreintiedig. Mae’r cenhadwr yn Eglwys Gristnogol Greenleaf, Gogledd Carolina, hefyd yn herio anghyfiawnder y drefn wleidyddol yng ngoleuni dysgeidiaeth yr Iesu.

Os bosib y rhoddir y gorau i’r cyfryngau hyn yng Nghymru fach pan ddaw’r pandemig i ben. Mae’r posibiliadau’n ddi-ri.

Meddylier. Gosod sgrin fawr i gwato’r pulpud. Gwahodd cennad Cyrddau Mawr – os yw’r rheiny’n dal i gael eu cynnal – i ymddangos ar y sgrin er mwyn ei arbed rhag teithio o bell. Wrth reswm byddai angen paned a phancosen wedyn i bawb fedru trafod y myfyrdod o dan arweiniad un o’r aelodau blaenllaw.

Cynnal ambell Gwrdd Gweddi neu Gwrdd Diolchgarwch gyda chymorth Zoom. Hyd yn oed bathu enwau newydd i ddisgrifio’r cyfarfodydd hyn. Bu son eisoes ar y cyfrwng hwn am newidiadau dirgrynol os nad daeargrynfäol.

A glywaf leisiau yn awgrymu cau capeli cyn eu bod yn eu cau eu hunain? Gwerthu’r adeiladau a defnyddio’r cyfalaf i godi canolfannau bro lle byddai pa weinidogion bynnag fyddai yn y gofalaethau cylchynol yn cael eu cyflogi i weinidogaethu ar y cyd.

Buddsoddi mewn adnoddau modern a manteisio ar ddoniau amrywiol i genhadu a chynnig myfyrdodau perthnasol wrth ddehongli’r hen mewn gwedd newydd.

Byddai datblygiadau o’r fath yn goron ar y coronafeirws. Pa Gwrdd Adran, Sasiwn neu Gwrdd Chwarter wnaiff arwain y ffordd?

Cyfarchion caredig

Cristnogaeth 21

E-fwletin 4 Hydref 2020

Canwn glod i’r lleiafrif

Canwn glod i bobl y lleiafrif a’r rhai hynny a gefnogodd achosion amhoblogaidd eu dydd. Eu dewrder a’u harweiniodd i faes yr ymryson ond trwy eu dioddefiadau fe’u purwyd ac fe’u perffeithiwyd.

Roeddynt yn enwog am eu gostyngeiddrwydd ac yn eu plith yr oedd amryw na chadwodd gyfrif o draul eu haberth. Arweinwyr maes y meddwl oeddent ac yn wrthodedig gan y mwyafrifoedd difater; unigolion unplyg y weledigaeth fawr a luchiwyd i garchar ac a gam-driniwyd gan eu gormeswyr. Ond teced oedd y gwir yn eu golwg a chryfed oedd gallu a gogoniant eu breuddwydion fel nad ildient dan orthrwm ac na phlygent i’w prynu gan aur a dillad esmwyth eu gelynion.

Y mae llawer ohonynt na chroniclwyd eu henwau ar lyfrau hanes ac eraill y difenwyd eu cymeriadau gan dreiswyr y gwirionedd.

Dyma’r bobl a safasant dros iawnderau’r ddynoliaeth; rhoddasant i’n hil yr hawl i’w boneddigeiddrwydd; safasant ysgwydd wrth ysgwydd â’r caethwas yn ei ymdrech am ryddid; heriasant lygredd llywodraethau; dinoethasant ragrith oer parchusrwydd ffug; difodasant ffiniau y corlannau crachyddol, cul; ni wrthodasant gyfeillach pechadur a’u braint oedd cydio yn llaw yr afradlon i’w hebrwng adref.

Ni yw eu hetifeddion a chydnabyddwn ein dyled iddynt, canys eu coffâd yw gwaddol gyfoethocaf dynoliaeth. Lle cerddasant hwy mewn perygl, gallwn ni rodio mewn rhyddid. Lle buont hwy yn herio’r storm, cawn ninnau gysgod cymdeithas dosturiol o’u plegid.

Eu cyrff a labyddiwyd yn y frwydr a’u calonnau a dorrwyd gan yr erledigaethau; ond eu hysbryd a oresgynnodd yn ei holl felyster.

Dathlwn eu coffa, llawenhawn yn eu buddugoliaeth ac ymfalchïwn am fod perarogl eu bywydau wedi cyffwrdd â’n hoes ni; ac ymnerthwn yn y gobaith y gallwn ninnau hefyd ddilyn ôl eu traed.

(Addasiad o ddarn gan Parch D. Jacob Davies, Allt-y-blaca, a gyhoeddwyd yn ei gyfrol ‘Yr Hen Foi’).

Diolch, Emyr Humphreys

Diolch, Emyr Humphreys

Mae hen bobl yn broblem.

Nid oes amheuaeth nad Emyr Humphreys oedd y Cymro Cymraeg a gyhoeddodd fwyaf o gyfrolau Saesneg erioed, fel nofelydd, dramodydd, bardd a hanesydd. Bu farw ar 29 Medi yn 101 oed. Ef yn wir, fel hanesydd, sydd wedi olrhain ein hanes (yn arbennig yn y Taliesin Tradition) gwleidyddol, diwylliannol a chrefyddol mewn ffordd ddifyr a goleuedig i’r di-Gymraeg ac ef fel nofelydd, yn arbennig yn ei nofel Outside the House of Baal, sydd wedi portreadu dirywiad ein traddodiad anghydffurfiol. Cyhoeddwyd y nofel honno yn 1965, ac er bod ei bortread o gyflwr anghyffurfiaeth yn ingol gywir, fe fyddai’r rhai sy’n parhau i gredu fod yna arwyddion bywyd yn y traddodiad hwnnw am ddweud ei fod yn rhy ddigalon a diobaith. Ond mae’n bortread na ellir ei anghofio ac mae’n glasur o nofel Saesneg am Gymru – ac am henaint.

Yn nyddiau cydnabod ein cyfrifoldeb (yn sgil Cofid 19) i warchod yr henoed (ond prin yw’r sôn am gydnabod lle a chyfraniad yr henoed i’w cymunedau; gair Saesneg gweddol ddiweddar yw ageism – nid yw yng ngeiriadur Bruce), mae cyfrol o straeon byrion yr awdur a gyhoeddodd pan oedd yn 85 oed yn llawn hiwmor a dychan awdur treiddgar. Old People Are a Problem yw teitl y gyfrol, ac mae’n deitl i un stori. Cam â’r awdur yw ceisio’i chrynhoi, ond dyma fraslun o’r stori.

Mae Mary Keturah Parry yn 93 oed, yn fodryb i’r Henadur Mihangel Parry-Paylin. Mae’n gwrthod symud o’r Tŷ Capel i gartref henoed. Mae cynlluniau i ddymchwel capel Soar, Llandawel, a’r tŷ i gael ffordd newydd. (Ond mae rhai’n awyddus i wneud y capel yn amgueddfa.) Fe briododd yr Henadur ferch y plas a throi cefn, meddai Keturah, ar ei etifeddiaeth anghydffurfiol Gymraeg. Mae’r Henadur bellach yn ŵr gweddw yn ei 60au cynnar a’i unig ferch, Iola, yn ymgyrchydd amgylcheddol newydd ddychwelyd o brotest yn Genoa efo’i ffrind newydd, Maristella, mam ddibriod, a’i mab bach, Nino. Nid yw perthynas yr Henadur a’i ferch yn un esmwyth. ‘Mae pobl ifanc yn broblem hefyd,’ meddai. Mae’r Henadur a’i ‘ffrindiau’ yn barod i ystyried manteision economaidd claddu gwastraff niwclear yn yr ardal. Mae Keturah yn cloi ei hun yn y capel i rwystro unrhyw ddatblygiad, ond mae’r capel yn mynd ar dân, naill oherwydd stof baraffîn neu weithred o hunanlosgi gan Keturah. Mae’n marw yn lludw’r capel ac yn cael angladd ecwmenaidd mewn capel mawr cyfagos. Mae Iola yn codi ei phac eto ac yn mynd i ymgyrchu i’r Dominic Republic, ond mae’r Henadur yn dweud y byddai croeso i Maristella a Nino barhau i aros yn y plas. Mae’n dechrau teimlo cynhesrwydd yn eu cwmni.

Mewn un ystyr, mae’n gomedi ystrydebol, ond mae’n adlais o’n Cymru ni fel y mae Emyr Humphreys wedi ei bortreadu. Mae’n ddoniol, ddychanol a thrist. Pwy sy’n broblem? Keturah sy’n dweud wrth Iola, ‘Mae’n rhaid cael parhad. Fedar pethau ddim cario ymlaen heb barhad. Petae ti mor hen â fi fe fysa ti’n gwybod hynny.’ A’r Henadur sydd, meddai, yn mynd yn rhy hen i ddelio efo problemau teuluol fel modryb styfnig, hen ffasiwn. Mae’r gŵr gweddw Mihangel Parry-Paylin yn broblem iddo’i hun, ac mae ei ferch yn meddwl bod ei chartref (a’i thad) wedi suddo i ddifaterwch cenhedlaeth dda-ei-byd. Beth – neu pwy – yw’r broblem? Does dim amheuaeth pwy yw arwr y stori.

Yn ei gyfrol o farddoniaeth a gyhoeddwyd ddwy flynedd yn ôl, Shards of Light, mae Emyr yn canu’n bersonol iawn ac yn arbennig yn dathlu cariad oes ag Elinor, ei briod.

Roedd ein cariad yn gysur
Pam felly y dylet fynd o’m blaen?
Mae i ddeilen grin ei harddwch
o’i dal i’r haul

meddai yn y gerdd ‘Cân Serch’, a chyfeirio, yn ei gerdd ‘Triumph of Old Age’ at yr heulwen yn mynd heibo ‘gyda chynhesrwydd tawel buddugoliaeth henaint’.

Yna yn y gerdd olaf un (‘The Old Couple’),

fe deithiwn heb basport,
ein camau yn fyrrach …
i adfywiad parhaus yn y lle golau
a ddodrefnwyd gan yr hen ddihenydd.

Yn y gwreiddiol, sy’n well wrth gwrs:

We travel without passport
Our steps are shorter
But the same footfall
Will deliver untrodden paths
Towards perpetual refreshment
In that place of light
Furnished by the ancient of days.

Emyr Humphreys gan Julian Sheppard.
Trwydded CC BY-NC-SA 4.0 (Llyfrgell Genedlaethol Cymru)

Diolch, Emyr Humphreys.

PLlJ

Amserau da, amserau gwael

AMSERAU DA,
AMSERAU GWAEL

Dyna, o’i gyfieithu i’r Saesneg, oedd teitl llyfr dadlennol gan Syr Harold Evans yn cloriannu ei brofiadau fel golygydd y Sunday Times rhwng 1967 a 1981. Yn ystod yr wythnos hon cyhoeddwyd teyrngedau lu iddo yn dilyn y newyddion am ei farwolaeth yn 92 mlwydd oed. Er mai yn Eccles ar bwys Manceinion y cafodd ei eni yn 1928, roedd ei daid, John Evans, yn hanu o Lanrhaeadr-ym-Mochnant. Disgrifiodd Harold ei rieni fel aelodau parchus o’r dosbarth gweithiol – ei dad, Frederick Evans, yn yrrwr trenau stêm a’i fam yn cadw siop yn ystafell ffrynt eu cartref. Er iddo fethu’r arholiad 11+ i sicrhau mynediad i’r ysgol ramadeg, fe lwyddodd Harold i ddilyn gyrfa lwyddiannus yn gweithio ar bapurau lleol a rhanbarthol yng ngogledd Lloegr cyn cael ei benodi’n olygydd y Sunday Times cyn iddo fod yn 40 oed.

Caiff ei gydnabod bellach fel un o gewri’r byd newyddiadurol, a hynny ar sail ei gyfraniad arloesol ym maes newyddiaduraeth ymchwiliol (investigative journalism), fel lladmerydd cryf dros y gwirionedd, a’i ddewrder yn herio grymoedd y Sefydliad Prydeinig oedd yn awyddus i gelu’r gwirionedd ar faterion o bwys rhag y cyhoedd.

Ei lwyddiant mwyaf cofiadwy a phellgyrhaeddol, fodd bynnag, oedd yr un yn erbyn y cwmni fu’n gyfrifol am drychineb erchyll y cyffur Thalidomide. Dim ond wedi blynyddoedd o ymgyrchu gan y papur dan ei arweiniad ef y llwyddwyd i sicrhau iawndal teilwng i’r dioddefwyr a’u teuluoedd. Ond daeth ei ymgyrchu cyson yn erbyn polisïau llywodraeth y dydd i ben ar ddechrau’r 1980au wedi i Rupert Murdoch, perchennog newydd y Times a’r Sunday Times, a’r Prif Weinidog Margaret Thatcher, ffurfio clymblaid gyfrinachol i roi taw ar ei allu i’w beirniadu.

Erbyn heddiw, rhaid i’r newyddiadurwyr a phawb arall sy’n credu’n angerddol mewn sicrhau cyfiawnder a chyhoeddi’r gwirionedd ar faterion o bwys wynebu cystadleuaeth gan doreth o gyfryngau torfol newydd wrth geisio dylanwadu ar bolisïau llywodraethau’r byd.

Dyma pam ei bod mor bwysig bod ein heglwysi’n manteisio ar bob cyfle i hyrwyddo cyfiawnder. Ceir enghraifft dda iawn o hyn ar waith yr wythnos hon mewn datganiad a luniwyd gan Gyngor Eglwysi’r Byd ar sefyllfa druenus ffoaduriaid yn Ewrop. Mae’r datganiad wedi ei seilio ar egwyddorion Cristnogol o estyn croeso i estroniaid, ac yn crefu ar i’r Undeb Ewropeaidd wrthod y disgwrs presennol a’r wleidyddiaeth o ofn, a chytuno i fabwysiadu safbwynt mwy tosturiol wedi ei seilio ar y gwerthoedd hynny oedd yn sail i sefydlu’r Undeb yn y lle cyntaf.

Gwilym Huws

E-fwletin 27 Medi, 2020

Cip wrth fynd heibio.

Mae gen i un o gerfluniau bychan John Meirion Morris (fu farw wythnos yn ôl) a gefais yn rhodd. A heddiw, nid yn unig oherwydd marwolaeth y cerflunydd, ond oherwydd ein bod yn parhau yng nghanol y pandemig, rwy’n gwerthfawrogi’r cip dyddiol ar y cerflun. Yn rhyfedd iawn, er nad oedd y rhoddwr hael yn siŵr o deitl y cerflun (“Tri, efallai,” meddai, “ond dydw i ddim yn siŵr.”) nid wyf yn poeni am hynny.

Tra roedd diwinyddion a chrefyddwyr yn trafod beth yw’r gwahaniaeth rhwng ‘ysbrydolrwydd’ a ‘chrefydd’ roedd John Meirion yn creu delweddau o’r ysbrydolrwydd sydd yn ein clymu ni’n un â’n gilydd ac â’r cread. Wrth edrych ar y tri yn y cerflun fe wyddom fod yna berthynas fywiol rhyngddynt. Nid oes dim i ddweud o ba wlad, diwylliant na chrefydd y maent ond mae lle imi, yn dawel, ymuno â hwy. Ac o unigrwydd cornel fy hunan ynysu, rwy’n cael fy nenu atynt. ‘Mawr ei ddynoliaeth, mawr ei ddyngarwch’ meddai Aled am John Meirion.

Mae llonyddwch a thawelwch yn y cerflun. Mae gan John gerflun arall, ‘Tu hwnt i eiriau’, wedi ei osod ar dair hen gyfrol a’r isaf ohonynt yn hen Feibl. Mae ysbrydolrwydd tu hwnt i eiriau, ac fe all crefydda naill ai darfu arno neu bod yn gyfrwng iddo. Un fendith o gau addoldai tros y pandemig oedd bod y pulpud a’r bregeth wedi rhoi lle i gymundeb dawel. Fe all ysbrydolrwydd eglwys wag fod yn ddyfnach nag eglwys lawn. Tybed a ddenwyd John at y Crynwyr ? Dyna yw ysbrydolrwydd – ‘yr hyn o Dduw ynom’ – crefydd ai peidio.

Ond pob tro y byddaf yn cael cip ar y cerflun daw eicon enwog Andrew Rublev i’m meddwl (1425 ). Fe wyddom fod Trioedd yn elfen bwysig mewn hen gelfyddyd Geltaidd (gw. Cyfrol John Meirion Morris ‘Y Weledigaeth Geltaidd’ ) ond ni allaf beidio gweld yr eicon lliwgar yn y cerflun bychan. I Rublev mae ymweliad tair merch (angylion) ag Abraham a Sara ger y goeden dderwen ym Mamre, a’r croeso y maent yn ei dderbyn, yn arwydd o’r berthynas o fewn y Drindod. Nid fformiwla yw’r Drindod ond tri wyneb, yn un mewn perthynas Mae’r dderwen i’w gweld yn eicon Rublev. Ond, er nad oes ganddynt wynebau, mae undod cyfriniol rhwng y tair yng ngherflun John ac y mae coeden – coeden bywyd – yn bwysig iddo ef, fel i ddiwylliannau o Gana, Affrica i’r Mabinogi. Merch a choeden yn un yw ei gerflun ‘Lleu a Modron’. Ond wrth edrych ar y cerflun bychan, heb liwiau hardd Rublev, mae yna symlrwydd sylfaenol yn cyfleu undod pob peth – eneidiau â’i gilydd, ysbrydolrwydd ein dynoliaeth yn un ag ysbrydolrwydd y cread a chelfyddyd yn ogystal â hen grefyddau, waeth pa mor ‘gyntefig’. Os yw’r pandemig yn ein huno yn ein meidroldeb, mae rhywbeth dyfnach yn gwneud yr ‘hen deulu yn un.’

Wrth gael cip dyddiol ar gerflun John Morris amhosibl yw peidio diolch am ysbrydolrwydd celfyddyd sydd yn cyfoethogi ein hetifeddiaeth ysbrydol ac yn ein rhybuddio rhag ceisio cyfyngu ar Dduw yr Ysbryd yn nyddiau Abraham a Rublev… a John Meirion Morris.

E-fwletin 20 Medi, 2020

Y DEWIS

Pan safodd Samson rhwng colofnau’r deml yn Gasa nid oedd ganddo ond dau ddewis: naill ai pwyso ar y colofnau a’u cynnal; neu eu dymchwel, gan chwalu’r adeilad o’u cwmpas. Nid oedd trydydd dewis, sef dymchwel teml yn rhywle arall.

Mae Cristnogion Cymraeg wedi bod yn gobeithio ers blynyddoedd y byddai Samson newydd yn dymchwel capeli bach a oedd, ers talwm, yn cynnal addoliad bywiog a chymdeithas Gristnogol, ond sydd bellach yn demlau i “dduwiau” bach Traddodiad, Cysylltiadau Teuluol, Enwad Ni, Cadw Drws ar “agor” ac Arferiad. OND mae gennym UN amod pwysig ar gyfer y Samson hwn. Peidiwch â dymchwel ein capel ni. Peidiwch â dymchwel dim yn ein Gasa ni. Ewch i rywle arall i ddymchwel popeth. Dymchwelwch y capel i lawr y ffordd, neu yn y pentref nesaf. Ond nid yw’r rhain yn ddewisiadau i Samson nag i ninnau . Wrth gwrs fe allem ofyn i Cytûn neu’r enwadau i weithredu neu awgrymu uno capeli yn lleol. Rydym wedi gofyn yn aneffeithlon ers blynyddoedd ond ni fedrem, fel Cristnogion UNIGOL, weithredu ar y dewisiadau hyn. Dau ddewis sydd gennym ninnau, sef cynnal colofnau sy’n gwegian, neu eu tynnu i lawr.

Gallem gynnal colofnau sigledig mewn sawl ffordd.

A ydym yn dal i fynychu capel lle mae llond dwrn o addolwyr sy’n byw yn llythrennol ar gyfalaf y gorffennol, lle nad yw’r casgliad bellach yn ddigonol i ‘dalu’r pregethwyr’?

A ydym yn osgoi trafod a ddaeth hi’n amser cau ein capel ni, tra’n gobeithio y bydd capeli eraill yn cau er mwyn cryfhau ein capel ni?

A ydym yn dal i gefnogi gormod o bwyllgorau enwadol yn ein hardal oedd unwaith yn effeithiol ond sydd bellach yn sugno nerth yr ychydig sy’n “cadw pethau i fynd?”

A ydym yn dal i gyfrannu ysgrifau i bapurau enwadol sy’n gwrthod uno i greu un papur newydd ar gyfer Cristnogion Cymraeg?

A ydym yn trefnu ar gyfer y rhai sydd wedi ymddeol, heb ofyn beth yw anghenion cenhedlaeth iau?

A yw gweinidogion sydd wedi ymddeol a phregethwyr yn cynnal colofnau y dylid eu dymchwel trwy dderbyn gwahoddiadau i bregethu mewn addoldai ble mae’n amlwg nad oes dyfodol iddynt?

Mae pob sefyllfa yn wahanol. Mae yna gapeli sy’n ffynnu. Mae rhai capeli wedi uno. Yn y mannau hynny mae’r colofnau yn gymharol gryf ac nid oes rhaid gofyn rhai o’r cwestiynau uchod. Mewn ardaloedd eraill, yn enwedig yng nghefn gwlad, mae’n rhaid i Gristnogion holi eu hunain a ddylent gynnal colofnau simsan neu a ddylent eu dymchwel. Mae’n gwestiwn anodd, mewn sefyllfa unig, gan na all neb ei ateb trosom ni.

Credaf fod yr amser wedi cyrraedd pan ddylem ofyn i Dduw am y dewrder i ddymchwel y colofnau sigledig. Byddem yn cael ein clwyfo a’n beirniadu. Weithiau bydd unigrwydd yn llethol.

Rhaid gweddïo. A phan fydd y rwbel a’r llwch wedi dechrau diflannu gweddïwn y byddwn, gyda’n cyd-Gristnogion, yn cael, gan Dduw, batrwm addas a hyblyg i’n cyfnod ni. Rhan o waith Cristnogaeth 21 yw paratoi ar gyfer cyfnod felly.

Gyda’n cofion cynnes atoch yn y cyfnod anodd a phryderus hwn.

Gair o’r Unol Daleithiau

Heb os nac oni bai, dyma’r cyfnod anoddaf yn fy mywyd i: Covid, gorllewin yr Unol Daleithiau’n llosgi a’r aer yn afiach i’w anadlu ac yn amhosibl gweld drwyddo mewn mannau, celwyddgi yn arlywydd, a chelwydd yn cael ei hybu ym mhob man, gwyddoniaeth yn cael ei hanwybyddu, cwestiynau mawr am yr etholiad a dyfodol democratiaeth ym mhob man. Heb sôn am hiliaeth, yr heddlu’n cam-drin pobl liw, plant yn dal i gael eu cadw mewn caets, diweithdra, addysg …

Yn wyneb hyn i gyd, mae’r capel rydw i’n aelod ohono yn dal ei dir: tydi maint y gynulleidfa ddim wedi lleihau, na maint y casgliad chwaith, er ein bod wedi bod yn cyfarfod drwy Zoom ers canol mis Mawrth.

Mae rhyw ddwsin ohonom yn cyfarfod ar fore Sul am astudiaeth Feiblaidd ar ôl y gwasanaeth; ia, dwy awr a hanner o Zoom ar fore Sul! Rydan ni wrthi’n ymgodymu â’r proffwyd Jeremeia ar hyn o bryd. Ddoe fe drodd y sgwrsio at beth ydi’r eglwys, addoli a pham rydan ni wedi dod yn gymuned glòs yn y cyfnod yma. Dyma grynodeb o rai o’r sylwadau:

Mae’r gwasanaethau wedi cadw at y patrwm arferol gan mwyaf, gan gynnwys rhannu ‘tangnefedd Duw fo gyda chi’ am ychydig funudau swnllyd.
Mae’r “sgwrs” ar Zoom yn lle i rannu pynciau gweddi – personol a byd-eang.
Cawn brofi pob math o gerddoriaeth wahanol – trwy wylio YouTube efo’n gilydd!
Rydym yn gweld wynebau ein gilydd.
Mae’r ystafell Zoom ar agor hanner awr cyn i’r gwasanaeth ddechrau er mwyn sgwrsio.
Nid perffeithrwydd technolegol yw’r peth pwysicaf!
Mae’r pregethau wedi eu seilio’n gadarn ar y Beibl a diwinyddiaeth ac yn ymateb i anghenion ymarferol heddiw, ac yn rhoi sialens i ni.
Man cychwyn ydi’r gwasanaeth a’r astudiaeth er mwyn i ni allu cario ymlaen drwy’r wythnos i ymateb yn ymarferol i ofynion bywyd mewn amser mor anodd. Nid cyfarfod i addoli er mwyn addoli ydi’r pwrpas; cyfarfod i addoli er mwyn i ni allu byw neges cariad a chyfiawnder ydan ni.

Aethom ymlaen i siarad am beth ydan ni’n ei wneud yn ychwanegol fel cymuned ffydd yn y cyfnod yma. Dyma rai enghreifftiau. Fel capel, rydym yn cysylltu â’r aelodau i gyd yn rheolaidd i sicrhau eu bod yn iawn; rydym wedi ysgrifennu dros 8,000 o gardiau post ac wedi ffonio cannoedd mewn taleithiau eraill i’w hannog i gofrestru a phleidleisio. Rydym wedi bod y tu allan hefyd yn cofrestru pobl i bleidleisio. Bu nifer yn ffonio aelodau’r Gyngres Genedlaethol a’r cyngor lleol yn rheolaidd i’w hatgoffa fod pob pleidlais yn fater moesol, gan eu hatgoffa fod caru cymydog yn golygu caru pob cymydog yn ddiwahân.

Un gynulleidfa fach, sy’n rhan o gorff llawer mwy. Ac mae cannoedd, os nad miloedd, o sefydliadau ffydd yn yr Unol Daleithiau yn gweithio’n galed y dyddiau yma i ddwyn gobaith, cariad a chyfiawnder yn wyneb yr hyn sy’n digwydd. Mae’r cyfnod yma’n rhoi’r cyfle i ni weld yn gliriach beth ydi poen ein byd: roedd y boen yno cyn 2020, ond rŵan rydan ni’n ei gweld yn gliriach, ac wedi sylweddoli o’r newydd mai ni ydi’r gweithwyr.

Ann Griffith