Annwyl Selogion Cristnogaeth 21,

Mae defod gyntaf y Nadolig wedi ei chynnal. Mae Nain wedi prynu’r calendr Adfent blynyddol i’w hwyres! Nid unrhyw galendr Adfent, chwarae teg, ond un â siocled masnach deg nefolaidd Divine yn ei ffenestri. Wythnos nesaf bydd y goleuadau Nadoligaidd yn cael eu tanio ar hyd strydoedd siopa’r dref, bydd y binwydden baganaidd ar y sgwâr yn sioe i’w gweld, a bydd tymor yr Adfent wedi cychwyn go iawn. Fydd hi ddim yn hir wedyn nes y daw’r cyfarchiad blynyddol arferol i’n clyw: “Ydych chi’n barod at y Nadolig?”. Yn anffodus, pur anaml y ceir yr argraff mai holi am gyflwr meddwl ac enaid mae’r holwyr hyn. Yr is-gwestiynau sydd ymhlyg yn y cwestiwn hynny, gan amlaf, yw: ydych chi wedi prynu’r anrhegion? Ydych chi wedi llwytho’r cypyrddau â digon o fwyd, diod a melysion? Ydy’r trimins lan? Ac mae’n destun gwên i mi bob blwyddyn mai’r bobl sydd fwyaf taer eu holi ac sydd fwyaf brwd eu disgwyliadau Nadoligaidd yw’r rhai hynny nad sy’n tywyllu lle cwrdd gydol y flwyddyn. Fe gofiwch y bu cryn sôn a thrafod rai blynyddoedd yn ôl wrth i Gyngor Dinas Birmingham alw dathliadau canol gaeaf y ddinas yn Winterval. Mae Dinas Caerdydd hefyd yn ystod y blynyddoedd diweddar wedi bod yn hyrwyddo gŵyl a elwid ganddynt yn Calennig. Dim sôn am Nadolig gan y naill ddinas na’r llall. Ond onid y gwir yw mai bod yn onest mae’r ddwy ddinas yma – a’r holwyr parod blynyddol hynny – gan mai dathlu Calan y Celtiaid, Saturnalia’r Rhufeiniaid neu Yuletide yr Eingl-Saeson wna’r rhan fwyaf o boblogaeth Prydain o hyd yn yr unfed ganrif ar hugain ers oes Crist? Dathlu’r hen wyliau sy’n torri ar dywyllwch a diflastod canol gaeaf noethlwm yw ysfa barhaus y mwyafrif. A does dim yn syndod yn hynny, mae’n siŵr. Mae’n hen, hen ysfa naturiol. A beth bynnag, onid herwgipio’r gwyliau hyn wnaeth Cristnogaeth yn y lle cyntaf? Mae Swyddfa’r Post yn ein tref farchnad leol yn cael ei rhedeg gan ddwy Gristion bybyr o dras Indiaidd. Dwy radlon ac effeithiol iawn wrth eu gwaith. Mae yna boster ganddyn nhw mewn lle amlwg ar y mur sy’n datgan yn groyw, ‘Put the Christ back in Christmas’. Mae nifer, mae’n siŵr, yn uniaethu’n syth â’u deisyfiad i godi cri yn erbyn y prynwriaeth a’r gloddesta rhemp sydd wedi dod yn nodwedd amlwg o gyfnod y Nadolig. Ond tybed oni fyddai hefyd yn syniad i ni fel Cristnogion hyrwyddo Winterval, Calan, Saturnalia ac Yuletide am yr hyn ydynt – a rhywsut, rhywfodd, hawlio’r gwir Nadolig yn ôl i Gristnogaeth a Christnogion? Nadolig Llawen! Mae’r Adfent yma. Pob hwyl ar baratoi at y Nadolig!

Annwyl Selogion Cristnogaeth 21,Go brin bod unrhyw neges E-Fwletin erioed wedi cael yr un sylw ag y cafodd ein neges yr wythnos diwethaf, ac fel y gwyddom i gyd erbyn hyn, yr awdur oedd Dafydd Iwan. Cafodd ei neges sylw ar Golwg 360 a bu’n siarad ar Radio Cymru ar fwy nag un achlysur.

Dewis Dafydd ei hun oedd datgelu mai ef oedd yr awdur. Ein polisi yn Cristnogaeth 21 yw cadw enw’r awdur yn gyfrinachol oni bai y bo’r awdur ei hun yn fodlon datgelu’r enw.

Felly…. dyma neges awdur yr wythnos hon:

Roeddwn yn cynnal oedfa mewn capel yn y Fro Gymraeg yn ddiweddar; bore braf, pentre dymunol yr olwg a chapel hardd mewn cyflwr da ar y cyfan. Roeddwn yno am y tro cyntaf, ac am y tro olaf ysywaeth, gan fod y capel yn cau ddiwedd y flwyddyn hon. A’r rheswm? “Methu fforddio ei gadw ar agor”. A dyna ni, gweithgaredd Cristnogol ffurfiol pentre arall yn dod i ben, a’r gynulleidfa fach yn rhannu mae’n debyg rhwng dau gapel mewn pentrefi cyfagos, neu’n rhoi’r gorau i fynychu oedfa yn gyfangwbl. Canolfan gweithgarwch cymdeithasol Cymraeg ers cenedlaethau arall yn cau, heb brotest gyhoeddus o fath yn y byd, ac heb sylw mae’n debyg yn y cyfryngau lleol. Diwedd cyfnod, diwedd ffordd o fyw, a dyna hi.

Ai fel hyn y bydd hi bellach yng nghefn gwlad Cymru?  Gweld traddodiad Cristnogol a diwylliannol Cymraeg yn cyflym ddadfeilio a darfod, heb brotest na gwrthwynebiad, a gwaeth fyth, heb unrhyw gynllun amgen yn ei le? O ystyried dylanwad pell-gyrhaeddol y traddodiad hwn ar fywydau cynifer ohonom, mae’n syfrdanol meddwl y gall y cyfan ddarfod mor ddi-ffrwt a di-galon o fewn llai na chenhedlaeth arall.

Wrth gwrs, dyw’r darlun ddim mor ddu ȃ hynny ym mhobman, ond y mae yna her fawr yn wynebu ein cymunedau gwledig. Yn ein canolfannau mwy poblog, mae digon o Gymry Cymraeg i ymgynnull i roi gwedd newydd ar bethau, i ail-wampio’r festri, i ddod a syniadau newydd am wersi’r Ysgol Sul a ffurf oedfaon. At ei gilydd, mae’n bosib dweud mai stori o adfywio yw hi yn rhai o’n prif drefi a dinasoedd. Ond yng nghefn gwlad, mae’n bryd inni feddwl o ddifri  am grynhoi ein hadnoddau ac ad-drefnu ein lleoedd o addoliad.

Fel un oedd yn gryf o blaid uno’r enwadau, rwy’n derbyn bellach fod ein ceidwadaeth gynhenid fel Cymry wedi rhoi’r ergyd farwol (am y tro beth bynnag) i’r freuddwyd honno. Felly nid mater o ddileu’r enwadau yw hi bellach ond cael aelodau’r gwahanol enwadau i gydnabod realiti’r sefyllfa, a dod at ein gilydd mewn un lle. Cawn gadw at ein traddodiad enwadol os mynnwn, ond o leia gallwn ymdrechu i gytuno ar un man addoli – ac os nad oes un o’r capeli presennol yn addas, yna rhaid addasu adeilad arall i’r pwrpas. A rhaid i’r cyfundrefnau enwadol helpu – mae ganddyn nhw ddigon o arian, a digon o fodd i roi cynlluniau dychmygus ar waith, cyn iddi fynd yn rhy hwyr.

Bydd rhaid sathru ar ambell i gorn, a bydd rhaid bod yn barod i dorri ambell i gornel. Ond o’i gymharu ȃ’r dasg anferth a wynebai ein cyndeidiau wrth adeiladu’r rhwydwaith rhyfeddol o gapeli ar hyd a lled ein gwlad, tasg gymharol syml yw hi. Dim ond ewyllys sydd ei angen. A dogn go dda o ffydd, gobaith a  chariad.

Pob bendith,

Cristnogaeth 21

Oes ystyr i eiriau caneuon bellach?
Mae eistedd yn Stadiwm y Mileniwm am yr hanner awr yna cyn gȇm ryngwladol yn brofiad digon difyr ar y cyfan, yn bennaf efallai oherwydd y cyffro sydd ynghlwm wrth ddisgwyl pethau mawr i ddod. Yn anffodus, yn amlach na pheidio, dyw’r disgwylgarwch ddim yn cael ei wireddu’n llawn, ond mater arall yw hynny, ac mi fyddwn yn dal i edrych ymlaen yn llawn gobaith y tro nesa, a’r tro nesa wedyn.
Ond pendroni ynghylch geiriau’r caneuon oedd yn cael eu canu gan y cȏr cyn y gȇm oeddwn i. Cymysgedd digon rhyfedd o ganeuon a dweud y gwir, ac ambell i emyn yn rhan o’r gymysgfa. Mae “Cwm Rhondda” bellach wedi newid o fod yn gȃn grefyddol i fod yn anthem rygbi, a’r geiriau wedi cael eu herwgipio gan gamp y bȇl hirgron, a threfniant o’r alaw yn cael ei chwarae dros yr uchelseinyddion i godi’r hwyl yn yr eiliadau yn union cyn y gic gyntaf. Ac y mae’r geiriau “Bread of Heaven, feed me till I want no more” rywsut wedi eu hystumio i olygu “dowch o’na hogia, sgoriwch gais neu ddwy arall i’n digoni”. (Ac o ddarllen yr hysbysfyrddau yn y stadiwm, gwelaf fod Hybu Cig Cymru hwythau wedi neidio ar y wagen: “Welsh Beef – Bred in Heaven”) Mae “Calon Lȃn” hefyd ar y fwydlen, ond doedd dim llawer o waith troi honno yn gȃn seciwlar (“Nid wy’n gofyn bywyd moethus” ? Choelia’i fawr!).
Mae awdur geiriau “Yma o Hyd” yn rhyw led-obeithio fod honno wedi ei chynnwys ar y rhaglen am fod yna rithyn o genedlaetholdeb yn perthyn iddi o hyd, ond go brin y dylai golli cwsg dros y mater. Ond y gȃn y mae angen gofyn o ddifri a ddylai hi gael ei chydnabod fel hyn yn ein prif arena cenedlaethol yw “Delilah”. Y cysylltiad Cymreig wrth gwrs yw iddi gael ei recordio gan Tom Jones, a dyna’r unig Gymreictod a berthyn iddi. Ond ydech chi erioed wedi ystyried y geiriau? Stori ddigon syml – gweld Delilah ym mreichiau dyn arall, a chnocio ar ei drws yn y bore a’i thrywanu i farwolaeth. Wel, chwarae teg i’r creadur, roedd hi’n sefyll yn y drws yn chwerthin am ei ben! (“Forgive me Delilah I just couldn’t take any more”). Ddylai hon, mewn difri, gael ei chanu o flaen pob gȇm ryngwladol, rhwng dau emyn?
Ond ydi geiriau caneuon – neu hyd yn oed emynau – yn cyfri unrhywbeth bellach? A dyma ddod a ni’n daclus at ddadl ddiddorol iawn yn yr “Observer” heddiw parthed y priodoldeb o ail-recordio cȃn “Band-Aid” i godi arian i leddfu bygythiad Ebola. Mae Ian Birrell, sefydlydd “Africa Express” yn dadlau bod arian “Band-Aid” yn gallu gwneud mwy o ddrwg na lles, ac yn parhau’r cysyniad o Affrica fel cyfandir o bobol ddiymadferth sy’n dibynnu ar gardod y gwledydd cyfoethog. Pa wirionedd bynnag sydd yn hynny, mae dwy ochr y ddadl yn gytun bod geiriau’r gȃn wreiddiol “Do they know its Christmas?” yn hynod o nawddoglyd tuag at y “nhw” anwybodus. Gallaf yn sicr gadarnhau, o’r ychydig wythnosau a dreuliais i yn Ethiopia, bod trigolion y wlad honno yn llawer mwy ymwybodol o arwyddocad y Nadolig na’r mwyafrid llethol o drigolion Prydain. Ynghanol eu tlodi mawr, mae eu ffydd yn aruthrol, ac yn ffynhonell llawenydd na fedrwn ni yn ein digonedd ei amgyffred yn hawdd.

“Coch a Gwyn
Bob diwedd hydref, mae gorfodaeth goch
y gwleidyddion tyner a’r corfforaethau croch
yn pwyntio bys at lapedi moel:
‘Lle mae dy gefnogaeth? Lle mae dy goel?’
Blodau’r cynhaeaf piau’r awr
i gofio am fywyd wasgarwyd ar lawr
a hwnnw’n gynhaeaf mor naturiol ar gae
â’r cynhaeaf sy’n dilyn aredig a hau.

Ond blodau gwyn, blodau’r gwynt,
blodau’r drain o boptu’u hynt:
bechgyn Ebrill oedden nhw gynt.

Felly mi ddaliaf wrthyn nhw’n dynn:
blodau gwanwyn, blodau gwyn:
dim ond petalau yw’r hogiau hyn.”

Dyma un o gerddi Myrddin ap Dafydd o’i gyfrol ddiweddaraf ‘blodau gwanwyn, blodau gwyn’. Y pabi sydd dan sylw yma a’r ‘orfodaeth’ i wisgo’r un coch yr adeg yma o’r flwyddyn rhag diodde gwg y ‘pwyntio bys at lapedi moel’.

Yn y nodiadau cefndir a ddaw gyda’r cerddi yn y gyfrol cawn wybod mai’r ‘ysbrydoliaeth a gysylltodd y pabi coch â chofio am filwyr a gollwyd yn y Rhyfel Mawr yn wreiddiol yw cerdd Cyrnol John McCrae – ‘We Shall Not Sleep’ (a ailenwyd yn ddiweddarach yn ‘In Flanders Fields’). Cafodd ei chyfansoddi yn 1915 ac mae propaganda erchyll y rhyfel imperialaidd honno yn cael ei hadleisio yn y llinellau clo:
“Take up our quarrel with the foe:
To you from falling hands we throw
The torch; be yours to hold it high.
If ye break faith with us who die,
We shall not sleep, though poppies grow
In Flanders Field.”

Dal ati i ymladd y frwydr i’r eithaf – dyna neges y gerdd. Nid heddwch, nid rhoi’r gorau i ladd a dinistrio – ond ymdynghedu i ddal ati i ryfela a bod hynny’n arwydd o barch at y milwyr a gollwyd drwy ryfela.

Ond fel yr awgryma’r gerdd mae’n arferiad bellach gan rai i goffáu colledion rhyfel trwy wisgo’r pabi gwyn – arfer a dechreuwyd yn 1933 gydag Urdd y Merched. Er mai lleiafrif bychan sy’n arddel y pabi gwyn mae yna gosyrn cynyddol ynghylch y ffordd y caiff rhyfeloedd eu coffau. Mae’r cofio wedi tueddu i ogoneddu a dathlu rhyfela yn gyffredinol. (Beirniadwyd y Tywysog Charles yn ddiweddar am ei ran yn dadorchuddio maen coffa yn ninas Cartagena yn Colombia i anrhydeddu ciwed nad oedd yn ddim gwell na môr-ladron a anfonwyd gan Brydain ym 1741 i gipio rhai o borthladdoedd y Caribî a oedd ym meddiant Sbaenwyr ar y pryd).

Ond â hithau’n ganmlwyddiant dechrau’r Rhyfel Byd Cyntaf eleni, mae rhai yn ceisio newid pwyslais ‘Sul y Cofio’. Gelwir ar eglwysi i wneud mwy i godi ymwybyddiaeth am y pabi gwyn a’i arwyddocâd, ac i’w gwneud hi’n haws cael hyd iddo yr adeg yma; i gynnwys mwy o edifeirwch ac ymdeimlad o warth a gwrthuni rhyfel mewn seremonïau cofio; ac am ymrwymiad taerach i hyrwyddo dulliau heddwch a chymod mewn byd sy’n dal i weld rhyfel fel y ffordd i ddatrys problemau rhwng gwledydd.

Talcen caled fydd cael y maen i’r wal ond diolch am bwniad ambell gerdd fel hon i’n deffro ni o’n cwsg cydymffurfiol a’n herio ni i wneud mwy na siarad am heddwch.

Croeso i chi ymateb i’r neges hon ar y Bwrdd Clebran.

Pa Wahaniaeth?

Gyda thymor newydd y Cymdeithasau Diwylliannol a Dosbarthiadau Llenyddol wedi ailddechrau yn ystod yr hydref, mae’n siŵr bod yna lawer wedi bod yn trafod cynnwys Cyfansoddiadau a Beirniadaethau Eisteddfod Genedlaethol Llanelli ddechrau Awst eleni.  Un o’r cyfansoddiadau a ysgogodd drafodaeth frwd mae’n debyg yw awdl fuddugol Ceri Wyn Jones ar y testun ‘Lloches’, a hynny nid yn unig oherwydd y Saesneg a’r rhegi a geir ynddi! Un agwedd ar yr awdl sydd wedi aros gyda mi, ac yn arbennig i bwrpas yr e-fwletin hwn, yw’r ddelwedd o Gastell Aberteifi fel ‘lloches’. Mae’r castell, cartref yr Arglwydd Rhys ‘slawer dydd, ar ganol cael ei adnewyddu ar hyn o bryd gyda nifer o noddwyr wedi eu tynnu ynghyd i ariannu’r prosiect. Holi a wna’r bardd ar ddiwedd y gerdd, beth yw’r ots os mai sefydliadau estron, neu rhai sydd ddim yn perthyn i stabal gwladgarol/cenedlaetholgar, sydd yn noddi’r gwaith ar y castell? Mae’r bardd yn cyfeirio’n benodol at Gronfa Adnewyddu Tywysog Cymru. I fwyafrif cenedlaetholwyr yr hanner can mlynedd diwethaf byddai nawdd gan unrhywbeth yn gysylltiedig â Thywysog Cymru tuag at gartref un o hen dywysogion Cymru yn taro’n chwithig iawn. Ond os yw’r gwaith yn cael ei wneud, a’r castell yn cael ei adfer i’w hen ogoniant, cwestiwn y bardd yw, ‘Pa wahaniaeth?’ Tra bydd y trafod ar gerdd Ceri Wyn yn parhau, hoffwn fenthyg y syniad a’i ystyried mewn cyd-destun crefyddol.

Ro’n i mewn cyfarfod yn ddiweddar yn trafod cenhadaeth yr eglwys, ac yr oedd hi’n amlwg bod trefnwyr y genhadaeth dan sylw yn credu bod yn rhaid derbyn mai Iesu Grist oedd yr ‘unig ffordd at Dduw’ ac mai ‘dod â phobl i ffydd’ oedd bwriad sylfaenol cenhadaeth. Mi fyddai’r dehongliad yna o genhadaeth yn cyfyngu ar werth a dilysrwydd cyfraniad unrhyw unigolyn neu fudiad nad oedd yn dal wrth yr amodau uchod. Byddai cefnogwyr y genhadaeth honno yn sicr yn herio’r cwestiwn ‘Pa wahaniaeth?’ yn y cyd-destun yma. Ond o ystyried mai gwaith yr eglwys yw hyrwyddo dyfodiad Teyrnas Dduw ar y ddaear onid oes yna werth a dilysrwydd i gyfraniad pobl o wahanol safbwyntiau o fewn y ffydd Gristnogol, yn ogystal â rhai o gredoau eraill a rhai heb ffydd?

‘Pa wahaniaeth’ pwy sydd yn rhan o’r ymdrech i hyrwyddo byd o heddwch a chyfiawnder, lle mae cyfle i bawb i ymgyrraedd tuag at eu posibliadau? Mae croeso i chi adael eich ateb chi i’r cwestiwn ‘Pa wahaniaeth?’ ar y Bwrdd Clebran.

Cofion

Cristnogaeth 21

Gallai Cymry sy’ wedi bod yn poeni ers blynyddoedd am y mewnlifiad Seisnig i’r fro Gymraeg wenu’n gam wrth weld y Saeson hwythau’n mynd i banig ynglyn â mewnfudwyr ac yn chwilio am ffordd i gadw estroniaid allan. A thestun cywilydd yw gweld pleidiau eraill yn magu agweddau Ukipaidd dim ond rhag ofn colli pleidleisiau.

Mae gen i gof mewn sgwrs â Saesnes oedd wedi byw yng nghefn gwlad Cymru ers blynyddoedd yn gofidio am y mewnlifiad a’r newid oedd wedi digwydd yn y 70au. “Still” meddai hi i gysuro’i hun “at least we havn’t got any Pakis.” (Mygais yr awydd sbeitlyd i ddweud “Only white ones”) Mae’r reddf i’w drwgdybio ‘nhw’ yn ddwfn yn y galon ddynol sy’n hoffi bod yn gysurus a diogel ymhlith y ‘Ni’ cyfarwydd.

Ond y mae gelyniaeth at bobl sydd yn wahanol mewn rhyw ffordd yn beth peryglus iawn. Adeg dechrau’r rhyfel byd fe godwyd (gan gyfreithiwr a blaenor yn y dref) dorf elyniaethus i erlid yr Athro Hermann Ethé a’i wraig am eu bod yn Almaenwyr. Athro ieithoedd oedd Hermann Ethé, a roddodd, dros y blynyddoedd, wasanaeth academaidd gwych i’r brifysgol. Yn y xenophobia gwrth-Almaenig a sgubodd Brydain, gan gynnwys y Gymru ymneilltuol, cyhuddwyd Ethé, ymhlith pethau eraill, o eistedd yn ffenest ei dŷ gyda’i wraig yn yfed stein o gwrw. Doedd ganddo ddim awydd ymgreinio gerbro rhagfarnau lleol. Buasai hynny’n ddoniol ond fod yr erlid wedi llwyddo, a’r hanes yn dal yn destun cywilydd yn Aberystwyth.

Felly gofal piau hi wrth amddiffyn ein hunain yn erbyn dieithriaid. Yr oedd yn orchymyn pendant ar bobl Dduw yn yr Hen Destament i ofalu am y ‘dieithryn’, am eu bod yn ddiamddiffyn, mewn perygl cyson o gael eu herlid. Yr oedd gofalu am y “gweddwon, plant amddifaid a’r dieithriaid” yn rhan o natur Duw ac yn rhan o alwedigaeth ei bobl. Ond mater o ofn a dicter i’r Ukipiaid fyddai myfyrwyr ifanc sydd yn gweithio mewn bwytai yn “dwyn” swyddi myfyrwyr ‘Prydeinig’. Ble mae’r rheini, ‘dwn i ddim! Pleser pur yw codi sgwrs â nhw, clywed eu stori, darganfod ambell un sy’n dysgu’r Gymraeg . Mae’n rhan o fwrlwm y byd cyfoes lle mae poblogaethau (fel erioed) yn llifo i wahanol gyfeiriadau. Y mae UKIP eisiau cadw pethau fel yr oedden nhw mewn rhyw oes a fu. Beth amdanom ni, Gymry?

Y gwir yw bod pobl Israel wedi ystyried eu hunain yn ddieithriaid eu hunain ac yn nghanrifoedd cynnar yr eglwys yr oedd y gair ‘sojourner’ yn gysyniad pwysig yn nealltwriaeth y Cristnogion o bwy oedden nhw. Buasai’r syniad o eglwysi cenhedlig yn arswyd yr adeg honno yn enwedig i’r sylwebydd hwnnw a ysgrifennodd at gyfaill o’r enw Diognetus i ddisgrifio sut rai oedd y ‘Cristnogion’ bondigrybwyll.

Trigant yn eu mamwlad, ond fel pererinion. Cyfranogant ym mhob peth fel dinasyddion; a dioddefant bopeth fel estroniaid. Mamwlad yw pob tir estron iddynt, a phob tir estron yn famwlad….. Mewn gair yr hyn yw’r enaid mewn corff, dyna yw Cristionogion yn y byd.

Dyna i chi asgwrn i gnoi arno…

Deugain o flynyddoedd yn ôl pan oedden ni newydd symud i Geredigion i fyw, fe fuon ni’n  cadw, ymhlith casgliad o greaduriaid eraill, bâr o wyddau. Roedd ganddon ni ymhen ychydig fisoedd hanner dwsin o gywion gwyddau oedd yn dipyn o sbri. Ond gwae ni – a gwae fwy iddyn nhw. Fe ddechreuodd bob unohonyn nhw wanychu a buon nhw farw bob un. Roedd yr achlysur yn ddigon o ddychryn i beri i ni yrru un corpws bach pluog i’r labordy yn Aberystwyth.

A’r ateb oedd plwm. Yr oedd cymydog o ffermwr heb ystyried y canlyniadau wedi cymeryd llwch a cherrig oddiar un o’r tomenni sbwriel sy’n frith ar hyd a lled Gogledd Ceredigion, ac wedi ei wasgaru ar hyd nifer o lwybrau ar ei dir. Bu’r hen wydde druain yn pori’r llwch a hwnnw wedi eu lladd.  Dyna i chi un enghraifft fach o sut y bu i weithiau mwyn, er iddyn nhw gynnal bywydau teuluoedd y fro, hefyd drwy ddifaterwch, wenwyno sawl cenhedlaeth o blant, ac nid dim ond cywion gwydde. Mae ‘na wenwyn cemegol, ac mae na wenwyn diwylliannol hefyd yn ein difa ni ac yn codi’r dincod ar ddannedd y plant.

Sut felly mae dod i ben, gwella pethau ? Mae na lawer o sôn am y bwyd sbwriel, junk, sy’n cael ei roi i blant ac yn achosi tewdra peryglus am ei fod yn llawn saim, siwgr a halen.  Ryn ni’n creu sbwriel, bwyta sbwriel, meddwl sbwriel. Gwnawn ein gorau i fod yn aelwyd gydwybodol yn trin gwastraff. Ac fe fyddai’n arswydo i weld faint o bapur sy’n mynd trwy’r tŷ. Mae esgyrn cywion a physgod yn mynd i’r bag bwyd, a phlicion tatw nôl i wneud compost yn yr ardd, ond y mae lefel gwastraff yn dal yn boendod wrth ddatod sawl haen o blastic a phapur o gwmpas y siopa.

Ond clywais newyddion da bod y Cyngor Sir wedi bod wrthi’n dawel yn  buddsoddi, ac yn cynllunio i arbed trydan. Mae hyn yn golygu prynu lampiau newydd, llosgi gwastraff yn lle glo, nwy ac olew, yn golygu gwario ar inswleiddio a phob dyfais posibl i arbed egni. Roedd hi’n stori eithriadol o obeithiol. Ac mae’n gweithio.

Felly dyma wên o bleser o glywed ei bod hi’n bosibl i lywodraeth wneud gwahaniaeth. Yn Sweden mae 99% o sbwriel yn cael ei ailgylchu a dim ond 1% sy’n mynd i domenydd sbwriel. Nid bod pethau’n berffaith – mae na lawer gormod yn syml yn cael ei losgi. Ond o leiaf ma na ymdrech effeithiol wedi cael ei gwneud gan ecolegwyr? Faint ohononi sy’n ei gweld yn hanfodol i fywyd glân, cymesur i ofalu am y pethau hyn?  Ydi’r efengyl yn golygu bod yn rhaid gofalu am yr amgylchedd? Ydi  byw’r efengyl a dilyn Crist braidd yn debyg i dreio trefnu tŷ glân? Mae’n byw ni’n troi gymaint ar brynu, prynu yn yr archfarchnad, prynu ar y we, prynu yn y farchnad ffermwyr, prynu- prynu- prynu. Fe atgoffodd rhywun fi y diwrnod o’r blaen mai cyngor yr Arlywydd Bush i’w bobl ar ôl cyflafan enbyd 9/11 oedd “Ewch i siopa.”

Felly er mai gwahaniaeth cymharol fychan fydd aelwydydd unigol yn ei wneud, a bywydau wedi eu canoli ar geisio canlyn Iesu, eto i gyd mae’r cwbl yn rhan o economi teyrnas nefoedd.

Mae tipyn o waith yn cael ei wneud yn ein hysgolion ar hyn o bryd i geisio datblygu’n plant i fod yn ddysgwyr gwydn. Yn Saesneg, y cysyniad yw “resilient learners”. Mae tipyn o dystiolaeth sy’n awgrymu fod llwyddiant academaidd (ac efallai llwyddiant ehangach mewn bywyd) yn dibynnu ar wytnwch unigolyn gymaint ag y mae’n dibynnu ar ddeallusrwydd. Mae un heb y llall yn gymharol ddi-werth, os am lwyddo.
Rwy’n aml yn teimlo ein bod ni wedi troi’n Cristnogaeth i fod yn un sy’n dibynnu ar “ddeallusrwydd”. Ble mae hyn yn gadael ni yn nhermau gwytnwch? Sut mae lefelau eich dyfalbarhad/resilience/gwytnwch chi ar hyn o bryd? Ydych chi’n gwegian? Mae cymaint o bethau yn ein byd sy’n tanseilio’n gwytnwch.
Twf ISIS yn Syria a thwf ffwndamentaliaeth a chulni Cristnogol yn y gorllewin.

Twf UKIP a’u popiwlistiaeth amheus a’r diffyg arweiniad egwyddorol a roddir gan ein gwleidyddion.

Colli capeli a cholli iaith.

Ebola yn Affrica a’r gofal tila a ddarperir i ddioddefwyr dementia a’u teuluoedd yma.

Cyflwr plant y stryd yn America Ladin a theuluoedd yn dibynnu ar Fanc Bwyd yn ein pentrefi a’n trefi.

Mae cymaint o bethau i wneud i ni wegian. Tra’n bod ni’n gallu insiwleiddio’n hunain oddi wrth rai o’r rhain dros dro, y gwir yw eu bod nhw i gyd yn dod yn llawer rhy agos i’n bywydau beunyddiol ac mae’r wasgfa ar ein psyche yn fyw iawn.

Yng nghanol hyn i gyd, rwy’n tybio fod nifer ohonom yn chwilio am unigolion a grwpiau a all rhoi i ni yr ysfa i ddyfalbarhau ac i ddangos gwytnwch a gwên. Un peth mawr rwy wedi ei werthfawrogi dros y blynyddoedd diwethaf yw cyfraniad rhai o hen bobl ein byd i ansawdd y ddeialog gyhoeddus ar faterion o bwys. Anodd credu fod Desmond Tutu wedi mynd yn uwch ei gloch wrth iddo heneiddio (er na fu erioed yn un amharod ei farn!). Erbyn hyn mae e’n taranu yn gyson yn erbyn hiliaeth, homoffobia, camdrin merched a phatriarchaeth afiach, gormes Tibet a llygredd Jacob Zuma, yn ychwanegol at ei gynllun byd-eang i hyrwyddo sgiliau’r ddynioliaeth mewn maddeuant. Hir oes iddo.

Un arall yn ei hen oed sydd wedi ffeindio ei draed fel lladmerydd cyhoeddus ar faterion o bwys yw’r Cyn Arlywydd Jimmy Carter. Erbyn hyn, mae e’n benben a ffwndamentalwyr ei enwad ei hunan, ac yn ôl bob tebyg yn mwynhau’r ffeit.

Gyda’r boblogaeth yn heneiddio ar draws y byd gorllewinol, mae’n braf gwybod fod dynion oedd yn 83 oed wythnos diwethaf (Tutu) ac un oedd yn 90 oed yn yr un wythnos (Jimmy Carter) yn gosod esiampl dda i ni gyd.

Ond efallai mai testun llawenydd mwya’r wythnos oedd gweld eu hesgidiau yn cael eu llenwi gan genhedlaeth newydd . Rwy’n cyfeirio yn benodol at Malala (17 oed) yn ennill y Wobr Nobel am Heddwch ar y cyd gyda Kailash Satyarthi (60 oed). Haleliwia! Merch foslemaidd ifanc sy’n lledu gobaith a llawenydd wrth iddi gerdded, ac Hindw sydd wedi rhyddhau degau o filoedd o blant o ormes cyflogwyr caethiwus. Diolch amdanyn nhw.

Tra bo cannwyll Tutu a Carter yn dal i losgi’n llachar, braf gweld canhwyllau eraill, o gyfandir Asia yn arwain y ffordd i ni gyd. Her yr wythnos i mi yw sut y gallwn ni yng Nghymru obeithio am genhedlaeth newydd wnaiff ddangos y fath wytnwch yn wyneb di-faterwch. Efallai mai’r ffordd orau i ysbrydoli’r ifanc yw i ni, bob un ohonom, wneud ymdrech ddyddiol i lewyrchu’n llachar fel cannwyll yn y tywyllwch. Trwy hyn, gallwn gryfhau ein gilydd, yn y sicrwydd fod cannwyll yn colli dim wrth danio cannwyll arall.

Rai blynyddoedd yn ôl cefais y fraint o gydweithio am rai dyddiau gyda grŵp o unigolion brodorol Sami – Laps neu Lapiaid. O’r holl bethau rannon nhw, erys geiriau un ohonyn nhw yn fy nghlustiau. “Fel Cymry, rydych yn ffodus iawn i fod yn byw drws nesaf i Loegr a’r Saesneg. Mae gennych ffenest i’r byd mewn iaith sydd yn hawdd i chi ei chodi”. Sawl gwaith, bu i mi feddwl am hyn, yn enwedig o wybod mai profiad y Sami (ar ôl iddyn nhw ddysgu eu mamiaith) yw dysgu Swedeg, Ffineg, Rwseg a Norwyeg.
Rwy’n tybio fod y mwyafrif ohonom yn cael cynhesrwydd cymuned eglwysig (a diwylliannol?) trwy gyfrwng y Gymraeg. Beth felly sy’n rhan o’ch profiad ysbrydol a deallusol diweddar a ddaeth i chi trwy iaith heblaw am y Gymraeg?
Byddai’n braf petai mwy ohonom yn defnyddio Fforwm C21 i rannu profiadau am lyfr, gynhadledd neu ffilm sydd wedi dylanwadu arnom, a hynny er mwyn ysgogi aelodau eraill cymuned C21 i elwa o’r cyfoeth.
Er mwyn dechrau’r broses, dyma 3 chyfraniad:
Llyfr – Cefais fwynhad o ddarllen llyfr newydd Brian McLaren. Ei thema fawr yw “Taith yw bywyd, a menter yw ffydd ……Life is a journey and faith is an adventure, and we make the road by walking” Cyhoeddwyd ei lyfr o dan y teitl “We make the road by walking” lle mae’n datgan nad rhywbeth statig wedi ei gostrelu mewn man a lle nac mewn llyfr yw’r ffydd Gristnogol. Yn hytrach mae’n rhywbeth byw ac mae’n newid a datblygu o oes i oes, o brofiad i brofiad. Afraid dweud fod McLaren yn cael amser caled gan nifer a fu yn rhan o’i fywyd ffurfiannol yng ngwersyll efengylaidd America. Mae’r syniad o ffydd sy’n datblygu yn broblem os credwch ei fod wedi ei gostrelu yn ddigyfnewid mewn llyfr. Bydd Brian Mclaren yn ôl yn Ewrop yn ystod mis Tachwedd yn siarad yn Llundain, Leeds a Bryste. Mae’n werth mynd i’w weld.
Cynhadledd: Prin dros fis yn ôl, cefais y fraint flynyddol o fynychu Gŵyl Greenbelt. Siaradwr mwyaf deinamig y penwythnos i mi oedd colofnydd ifanc, radical y Guardian, Owen Jones. Fel areithiwr mae ganddo ddawn anghyffredin ac fel colofnydd mae ganddo gyllell finiog. Areithiodd a dadleuodd dros y penwythnos gydag arddeliad am weledigaeth radical i’n cymdeithas. Gyda chymaint ar y chwith yn lladd ar Gristnogaeth, braf oedd ei weld yn datgan wedi’r ŵyl “Greenbelt is an inspiring and fascinating celebration of social justice, breaking down barriers between those of faith and no faith. It’s not only good fun – it lifts the hearts of all of us who believe in a better world.” Mae tocynnau Greenbelt 2015 ar werth nawr ar ddisgownt go handi!
Gwefan/Sefydliad: Yn gynyddol, rwy’n ffeindio cartre’ gyda chriw PCN Britain (Progressive Christianity Network ). Mae ganddyn nhw lawer yn gyffredin gydag eneidiau Cristnogaeth 21 – ond mewn iaith arall. Ar eu gwefan fe welwch gyfoeth o destunau trafod o bedwar ban byd. O gymorth i lunio litwrgi gynhwysol i ymrafael â materion diwinyddol a chymdeithasol, mae’r drafodaeth yn un fyw. Thema byw ar hyn o bryd yw “Sut y dylem ddysgu Cristnogaeth i blant”. Un awgrym welwch ar y wefan yw y dylem drin “Cristnogaeth” fel berf nid fel enw. Mae croeso i chi ymuno gyda’r rhwydwaith fel unigolyn neu fel eglwysi/grwpiau trafod. Mae stwff da iawn gyda nhw i’n cyfoethogi.
Edrychaf ymlaen at weld cyfraniadau gan eraill yn fuan ar Fforwm Cristnogaeth 21 yn ein cyfeirio at ysbrydoliaeth o bedwar ban byd ac o Gymru. Beth amdani?

Dolenni handi:
http://www.brianmclaren.net/
http://www.theguardian.com/profile/owen-jones
www.greenbelt.org.uk
http://www.pcnbritain.org.uk/

Erbyn i Luc ysgrifennu proffwydoliaeth Iesu am ddinistr Jerwsalem roedd y ddinas sanctaidd eisoes yn sarn. Yr hyn a wna mewn gwirionedd yw disgrifio’r dinistr a hynny, er yn gynnil, yn eithaf manwl. Yn dilyn y gwrthryfel Iddewig yn 66 O.C. ryddhawyd gafael Rhufain ar Balestina gan adfer i Jerwsalem am bedair blynedd fer ei safle priod fel dinas y Duw byw. Gwyddom wrth gwrs mai llonyddwch cyn storm fu hynny gan i Rufain gau amdani yn 70 O.C. cyn dryllio’i muriau a’i gorchfygu drwy loddest o drais gan ddifa pawb a phopeth a safai o’i blaen. Llifodd gwaed degau o filoedd o Iddewon ar hyd y strydoedd a thaflwyd eu cyrff drylliedig yn domen ar fynydd Seion. Wedi’r lladdfa llosgwyd y Deml ynghyd â phob dim yn ei chyffiniau yn ffermydd, yn winllannoedd a chnydau. Nid rhyfedd i Joseffus nodi bod Jerwsalem wedi’r dinistr yn amddifad iawn o unrhyw brawf o’i bodolaeth.
Nid yw’n arfer gan drwch yr ysgolheigion Beiblaidd i ddyddio efengyl Marc wedi’r dinistr. Amcenir ei dyddio rhywbryd ynghanol 60au’r ganrif gyntaf. A barnu yn groes i’r dybiaeth gyffredin mai ôl-ddinistr yw cynnyrch Marc yntau ceir ganddo reswm digonol dros guddio Iesu’r Meseia. Bu’r ganrif gyntaf yn un o ddisgwyliadau apocalyptaidd i’r Iddewon ac nid prin y meseiau a ymddangosodd ar y llwyfan gyda’r bwriad o orchfygu Rhufain trwy drais. Cofiwn fod un selot o leiaf ymhlith disgyblion cyntaf Iesu.
Erbyn i Iesu efengyl Marc ddatgelu ei hunaniaeth gerbron y Sanhedrin y mae’n mewn cyflwr rhy druenus i’r un Iddew ei gymryd o ddifrif.
Tybed, a feddyliodd Marc y deuai Iesu, y llwyddodd i’w bellhau oddi wrth y feseianaeth a nodweddai Iddewiaeth ei ddydd, a groeshoeliwyd yn enw teyrnfradwriaeth, mewn rhai canrifoedd, ac am ganrifoedd lawer wedi hynny, yn un o gynheiliaid y math dinistr, a gwaeth, a welwyd yn Jerwsalem yn chwarter ola’r ganrif gyntaf.
Tipyn o dasg, fe ymddengys, yw “adnabod ffordd tangnefedd”.