‘Ai am fy meiau i …’

Mae’n bumed Sul y Grawys, Sul y Dioddefaint, a ninnau’n prysur agosáu at yr Wythnos Fawr. Yn naturiol, bydd marwolaeth Crist yn cael cryn sylw gennym yn ein myfyrdodau ac un o’r cwestiynau y byddwn yn siŵr o’i ofyn yw pam yn union y bu’n rhaid iddo farw ar y groes?  Dyma’n wir oedd cwestiwn John Elias yn ei emyn mawreddog:

Ai am fy meiau i

dioddefodd Iesu mawr

pan ddaeth yng ngrym ei gariad ef

o entrych nef i lawr?

Wn i ddim beth yw’r union ateb gan fod yna ddirgelion dyrys yn perthyn i farwolaeth Crist. Ond un dehongliad sy’n cael ei gynnig yn aml (fel y tystia John Elias yng ngweddill ei emyn) yw y bu’n rhaid i’r Iesu farw er mwyn talu’r pris am ein pechodau, a’i fod gan hynny wedi derbyn cosb Duw yn ein lle. Mae’r athrawiaeth hon, sef athrawiaeth yr Iawn, wedi bod yn dderbyniol gan nifer helaeth o Gristnogion ers i Anselm ei chyflwyno gyntaf yn yr unfed ganrif ar ddeg ac yn sicr mae wedi bod yn elfen ganolog yng nghredo’r sawl sy’n arddel Cristnogaeth geidwadol. Mae’n ddehongliad sydd wedi bod o gysur i filiynau o Gristnogion ar hyd y canrifoedd wrth iddynt dderbyn bod Crist wedi’u caru gymaint nes iddo farw yn eu lle a thrwy hynny faddau eu beiau.   

Ond i filiynau o Gristnogion eraill mae’r dehongliad wedi creu problemau aruthrol drwy godi gwestiynau anodd fel y rhain: os bu farw’r Iesu dros ein pechodau, ai dyma oedd dymuniad Duw? Ai un felly yw Duw sy’n mynnu cosbi am anufudd-dod? Sut allwn ni gysoni’r fath ddarlun o Dduw yn cosbi ei fab â’r darlun a gawn o’r Tad cariadus yn Nameg y Mab Afradlon ac mewn hanesion eraill yn y Testament Newydd lle mae Crist yn maddau pechodau heb unrhyw gyfeiriad at groesbren na gwaed?

Mae’r diwinydd Marcus Borg yn ei driniaeth o groeshoeliad Crist yn ei gyfrol ‘Convictions’ yn cyfeirio at y rhesymau hanesyddol a gwleidyddol dros groeshoelio’r Iesu. Mae’n egluro i’r Iesu gael ei ddienyddio gan y Rhufeiniaid, gyda chydsyniad yr awdurdodau crefyddol, am gyhoeddi maniffesto oedd yn herio’r drefn wleiddyol a chrefyddol.  Ond mynna Borg hefyd fod yna ystyr personol i’w farwolaeth na wnelo ddim byd â chosbedigaeth.  Yn hytrach, mae’r groes yn ein hatgoffa o’r trawsnewid personol sydd ei angen yn ein bywydau. Hynny yw, rhaid i’r hen hunaniaeth a’r hen ffordd o fyw farw a chael ei atgyfodi i hunaniaeth newydd sydd wedi’i wreiddio yng Nghrist. Mae dilyn Crist nid yn unig yn golygu ein bod yn ei ddilyn i Jerwsalem ond golyga hefyd bod angen i ni farw gydag ef a chael ein trawsffurfio i fyw bywyd sydd yn cael ei gyfeirio’n gyfan gwbl ganddo. Profodd yr Apostol Paul y trawsnewidiad hwn pan dystiodd yn ei Lythyr at y Galatiaid: “Yr wyf wedi fy nghroeshoelio gyda Christ; a mwyach, nid myfi sy’n byw, ond Crist sy’n byw ynof fi.”  (Gal. 2:20).

Felly wrth i ni deithio gyda’r Crist i Jerwsalem eleni, boed i’n bywyd gael ei drawsffurfio o’r newydd fel y gallwn roi’r hen hunaniaeth heibio, cael ein hatgyfodi i’r bywyd newydd ac ymroi i wasanaethu’r deyrnas yng ngrym y Crist sydd yn parhau i herio’r byd.

Defosiwn ar gyfer Wythnos sydd wedi cynnwys Dydd Rhyngwladol y Merched a Sul y Mamau

Gwerthfawrogwn gyfraniad merched dewr a duwiol a aeth o’n blaenau, a’u hysbrydoliaeth i ddilynwyr Iesu yn ein hoes ni – yn ddynion a merched.   Ymrwymwn i ddilyn eu hesiampl gyda gras a doethineb wrth i ni droedio ein hamrywiol lwybrau yn olion traed yr Iesu.

Esther, cofiwn am dy ymdrechion yn erbyn y grymus, a thros rhyddhad dy bobl.  Tania ni. 

Deborah, cyfreithwraig ac ustus a arweiniaist dy bobl at Dduw.  Canmolwn di.

Mair Magdalen a weinidogaist i’r Iesu a chario ei neges gyda dewrder, ysbrydola ni i ddilyn dy esiampl. 

Santes Elen o Gaernarfon, cofiwn am dy waith i sefydlu cymunedau mynachaidd er mwyn meithrin y ffydd Gristnogol yng Nghymru, gan sylweddoli fod angen i ni ystyried ffyrdd newydd heddiw i warchod yr etifeddiaeth Gristnogol a basiwyd i ni.

Dwynwen, am ein hatgoffa o rym bywiol cariad rhwng pobl, gwerthfawrogwn ein teimladau dwyasaf gyda llawenydd.  

Clara o Assisi, a heriaist y Pab gyda’th ddelwedd o’r ferch a’r dyn yn gyfartal, tania ein dewrder ninnau.

Hildegard o Bingen, a roddaist greadigrwydd a thiwn wrth fynegi dy gariad at y Crist, atgoffa ni o’n hangen am greadigrwydd a thiwn i gyfoethogi ein bywydau. 

Melangell, a greaist gymuned o ferched i addoli a chyd-fyw fel dilynwyr Iesu, ysbrydola ni heddiw i feithrin cymuned glos o fewn ein heglwysi a’n sefydliadau Cristnogol. 

Julian o Norwich, a ddarluniaist  Dduw ein mam ni oll,  atgoffa ni o amrywiaeth y bod mawr, pan fyddwn mor aml yn cael ein temtio i’w chyfyngu i eiriau a llyfr. 

Thérèse o Lisieux, a dy argyhoeddiad o alwad Duw arnat i wasanaethu, yn erbyn confensiwn dy oes, rho i ni’r hyder i wrthsefyll confensiynau sy’n ein tagu heddiw.

Teresa o Avila, a weithiaist i gyfoethogi’r eglwys gyda doniau merched dy oes, ysbrydola ni i gyd i ddarganfod ein doniau trawsnewidiol ninnau. 

Ann Griffiths o Ddolwar Fach, rho i ni’r awydd i ddarganfod ein perthynas gyfriniol gydag ysbryd yr Iesu.

Cranogwen, rho i ni’r awydd i ymgyrchu dros yr hyn all drawsnewid a chyfoethogi bywyd ein cenedl. 

Florence Jones, Casnewydd, wrth i ni gofio dy ymdrechion i gefnogi pob conshi, rho i ni’r cryfder heddiw i wrthsefyll bwystfilod militaraidd ein gwledydd. 

Helen Thomas, o Ddyfed a Chomin Greenham, cofiwn am dy barodrwydd i gydio dwylo  gyda chwiorydd yn fyd-eang er mwyn gwrthsefyll arfau dieflig eu graddfa, dinistrwyr cenhedloedd cyfan, arfau i lygru pedwar ban byd. Ysbrydola ni i fyrlymu mewn undod yn wyneb yr amhosib. 

Yn olion traed pob un o’r merched hyn a aeth o’n blaenau,  awn ati i ddiogelu eu hetifeddiaeth  i’n hoes ninnau.  Amen.

Ailddarganfod Crist

Duw un-awr-ar-ddydd-Sul
yw’n Duw ni bellach

mae Duw dan glo
mewn hen gapel dadfeiliedig
fel llongddrylliad ar draeth
ymhell o ryferthwy a llif bywyd

unwaith yr wythnos
daw dyrnaid o rai gwynion eu gwallt
difrif a dwys eu gwedd
yn dal eu llyfrau emynau’n dynn
a mynd mewn i gadw cwmni am awr fach
i’r Duw sydd dan glo

y gweinidog druan
yn unigedd ei bulpud
yn rhygnu drwy’r hen ddefodau
darlleniad a gweddi
emyn a phregeth

yma mwy nid oes
ond arlwy oer anghynnes
diwinyddiaeth ddiystyr ddoe
Awstin a Chalfin
crefydd euogrwydd niwrotig
yr hen Bant
ac arallfydolrwydd annaturiol
yr hen Ann

y rhygnu ymlaen am achubiaeth bersonol
sy’n cau drysau’r nef yn glep
ar bawb ond y dethol rai

mae geiriau gwag
ein crefydd ddigysur
yn eco’n ofer
rhwng muriau llaith

ychydig flynyddoedd eto
wedi dydd
y ffyddlon rai
yr henoed bregus hyn
adfail gwag fydd yr hen gapel
a Duw wedi carchar yr hir flynyddoedd
yn rhydd  
i grwydro’r byd yn ei ddillad bob dydd

ddaw plant yr hen ffyddloniaid
na phlant eu plant
ddim ar gyfyl yr hen le

ddôn nhw ddim
er gwisgo’r neges

ym moelni diawen efengyl dotcom
am mai amddifad o bob perthnasedd
yw’n credoau cul  
i chwerw newyddfyd blin

ddôn nhw ddim
tan i ni ailddarganfod Crist y sant o Assisi
a’r Fam Teresa

ddôn nhw ddim
tan fydd paned o de wedi’r oedfa 
i leddfu unigrwydd yr wythnos
a’n clymu’n gymdeithas eto

ddôn nhw ddim
tan fydd noddfa yma i’r ifanc
rhag stryd a chyffuriau

ddôn nhw ddim
tan fydd yma fugail da
i gynnal syrjeri wythnosol
i wrando ar y rhai heb neb i eiriol drostynt
y dioddefwyr mud
y ddafad grwydredig a’r blin ei feddwl

ddôn nhw ddim
tan i ni listio’r ifanc mewn crwsâd
nid yn erbyn yr inffidel a’r pechadurus
ond i estyn llaw i drueiniaid daear

ddôn nhw ddim
tan fydd yma le i’r digartref
i gysgu bob nos ar y seddau caled
a bwyd i’w rannu i’r tlodion

mi ddôn nhw pan wnawn ni ailddarganfod Crist
Crist cyfaill pechaduriaid a phublicanod
Crist gwarchodwr yr amddifad a’r weddw
y Crist sy’n arddel pob Rohingya

ond ni raid i ni dristáu
nid y capel moel diaddurn
na’r eglwys ysblennydd
yw tŷ Duw

tŷ yr ysbryd
yw unig dŷ Duw

nid oes iddo feini ond gweithredoedd o gariad
nid oes iddo drawstiau ond dwylo agored yn estyn llaw

nid oes iddo ffresgoau hardd ar furiau 
dim ond harddwch
y rhai sy’n byw eu Crist
sancteiddrwydd syml
y galon agored dosturiol
y rhai sy’n gwneud y pethau bychain
y rhai sy’n herio Herod
yn enw y da a’r cyfiawn

yma
nid tric consurio yw’r cymun
ond gwyrth gwir ymgnawdoli Crist  
mewn bara i’r tlodion
a gwin
er coffa amdano
i atal ei ailgroeshoelio
nawr
yma heddiw
ym mhob tlawd a newynog
y dioddefus a’r isel rai

tŷ agored yw hwn
tŷ yn olau o lawenydd
y calonnau tryloyw
y llifa gwynder y dwyfol drwyddynt
yn falm i’n byd

yma yng ngolau’r ysbryd crisial
mae’r seintiau syml yn eu plyg
nid mewn gweddi
ond mewn gwasanaeth i gyd-ddyn

yn aredig fel Dewi
grastir ein byd
fel y blodeua drachefn
a’i ffrwyth heb wywo mwy

yn dyfal durio
i ddiwreiddio efrau
y bwled a’r gwn
yr adar angau a’r bom

ac ailgnawdoli ein Crist
a dyneiddio ein Duw

Taflu cerrig

Mae llwch hanes yn gorwedd yn drwm ar Rydychen. Wrth grwydro strydoedd y ddinas yn ddiweddar fe’m trawyd gan y bensaernïaeth glasurol a’r etifeddiaeth ddeallusol rymus. Fe’m synnwyd hefyd gan y nifer o siopau oedd gan Oxfam yn y ddinas. Roedd logo’r mudiad yn amlwg ar siopau amrywiol ar hyd bob stryd. Yna fe wawriodd arna’ i mai yn Rhydychen y sefydlwyd yr elusen, wrth gwrs.

Yn 1942 cyfarfu llond llaw o Grynwyr, actifyddion ac academyddion y ddinas yn llyfrgell Eglwys Mair y Forwyn y Brifysgol i drefnu anfon cymorth at drigolion gwlad Groeg a oedd yn dioddef yn enbyd ar y pryd yn sgil meddiannu’r wlad honno gan yr Almaenwyr a blocâd economaidd gan y Cynghreiriaid. Canlyniad y cyfarfod oedd sefydlu’r Oxford Committee for Famine Relief. Ers hynny ac ers agor y siop elusen gyntaf yno yn 1948 tyfodd y mudiad o nerth i nerth. Heddiw ym Mhrydain mae gan OXFAM (newidiwyd yr enw yn 1963) 650 o siopau gyda 23,000 o wirfoddolwyr yn eu rhedeg.

Ers 1995 sefydlwyd Oxfam International yn bartneriaeth ryngwladol o 20 mudiad dyngarol sy’n gweithio i leihau tlodi, anghydraddoldeb ac anghyfiawnder mewn dros 90 o wledydd a draws y byd. Mae Oxfam GB bellach yn rhan o’r bartneriaeth honno a nhw, mae’n debyg, fu’n gweithio yn Haiti. Mae Oxfam yn dibynnu’n llwyr ar roddion gan unigolion a llywodraethau ac mae Oxfam International yn unig yn gwario tua 750 miliwn ewro’n flynyddol ar waith maes uniongyrchol.

Trist iawn, felly, oedd sylwi ar ddwy fyfyrwraig ifanc tu allan i un o siopau Oxfam GB bnawn Mercher. Roedd un yn amlwg wedi ffansio dilledyn a oedd ar werth y tu fewn i’r siop ac roedd ar fin camu dros y trothwy i archwilio’r pilyn. Galwodd y llall arni’n floesg o’r palmant, “Come along Jessica, you know that we don’t support Oxfam anymore”.

Nawr does neb call yn mynd i amddiffyn unrhyw gamymddwyn gan swyddogion unrhyw sefydliad – yn Haiti mwy na Halifax, yn Oxfam mwy na Oxo. A ddylid cynnal ymchwiliad i’r honiadau? Wrth gwrs. Dyna fyddai unrhyw gorff cyfrifol yn ei wneud. Ond onid yw barnu a phardduo mudiad cyfan ar sail drwgweithredu hanesyddol gan rhai unigolion llac eu moes mewn un cangen o sefydliad byd-eang yn ffolineb o’r radd flaenaf? Yr eironi mawr yn achos y fyfyrwraig freintiedig a hyderus a welais i yn Rhydychen yw bod Oxfam yn cyflawni gwaith clodwiw ledled y byd i ymrymuso menywod a chryfhau eu hawliau, eu dylanwad a’u cyfleodd bywyd. Yn wir, dyna yw pwnc y cyntaf a’r ail o nodau creu newid y mudiad.

Sefydlwyd Oxfam mewn ymateb i fethiannau gwleidyddion. Wrth i benawdau’r wasg goch bwyntio bys barn at y mudiad heddiw, gwae i ni anghofio fod yna wleidyddion ym Mhrydain a fyddai wrth eu boddau o gael unrhyw esgus i dorri cyllideb yr Adran Datblygu Rhyngwladol. Maen nhw wedi casglu o amgylch eu tomen o gerrig ers meitin ac yn eiddgar i’w taflu.

Wel, beth wnawn ni ag Oxfam GB yn ei thrafferthion cyfredol, felly? Beth fyddai mab hynaf Mair y Forwyn wedi ei wneud yn y sefyllfa hon, sgwn i? Alla’ i ond meddwl amdano yn ysgrifennu’n bwyllog yn y llwch a’n gwahodd ni i daflu’r garreg gyntaf.

Neges o’r Dyfodol

Beth i wneud? Roedd Eic wedi gadael CnArfon 8 munud yn ôl ac roedd y traciwr yn dweud wrthi i beidio a’i ddisgwyl yn TiDrath am 5.5 munud arall. Dyna ni, fel archeolegydd – ifanc neu beidio – roedd Mir yn gwybod yn iawn mai gwasanaeth eilradd oedd y norm yng Nghymru byth ers y chwyldro dechnolegol gyntaf, dros fil o flynyddoedd yn ôl.

Ond doedd hynny’n fawr o gysur iddi y foment hon. Roedd hi eisiau bod Eic yma. Gyda hi. Yr awr hon. Nawr. I rannu yn ei chyffro. I weld y dystiolaeth a befriai o flaen ei llygaid. A ddawnsiai yn neuadd fawr ei deallusrwydd. Wedi’r cyfan, roedd hynny ond yn deg. Oni bai am Eic, ble fydde hi? Yn dal yn sownd yng ngharchar yr ymchwil yna i’r ffrwd ddarlledu roedd yr hen Gymry’n ei alw’n Sianel Pedwar Cymru, siŵr o fod. Ond unwaith i Mir ddeall mai un o gastiau olaf yr Ymerodraeth Brydeinig cyn iddi fewn-ffrwydro oedd honno, doedd fawr o ddim arall o ddiddordeb i’w archifo na’i archwilio.

Ac wedyn glaniodd Eic yn ei bywyd, diolch i ragluniaeth. Rhagluniaeth ar lun ei anallu cynhenid i ddod o hyd i’r stafell gywir ar yr adeg gywir. Wrth drio datrys ei ddryswch, daeth Mir i ddeall ei fod yntau hefyd yn ymchwilio i’r can mlynedd od yna a rychwantai ddiwedd yr ugeinfed a dechrau’r unfed ganrif ar hugain. Ac er ei hwp-di-haprwydd (neu efallai o’i herwydd) roedd e wedi sylwi ar ffenomen ddidd-dros-ben – llawer mwy diddorol na darlledu meddwl-Saesneg-yng-Nghymraeg S4C.

Wrth astudio hen, hen fapiau DS (Digidol Sylfaenol) roedd Eic wedi darganfod fod yna un math o adeilad wedi diflannu’n llwyr oddi ar y mapiau yn ystod y cyfnod byr hwn. Roedd hi fel petai rhyw bŵer cudd, anamlwg wedi’u diddymu – cannoedd ar gannoedd ohonyn nhw – fesul un. Yn rhyfeddach fyth, roedd yr adeiladau yma, gynt, yn elfennau gweithredol (o sefydliadol a di-symud) ym mudiad Crist a’i gariad a’i arweiniad.

Cafodd Eic dipyn o drafferth i gael ei oruchwylwyr academaidd i dderbyn dilysrwydd ei dystiolaeth. Iddyn nhw, megis i bawb ohonom, roedd adnabod fod yna bosibilrwydd fod yna doriad absoliwt wedi bod yn ffrwd ein treftadaeth ganolog yn syniad anodd iawn i’w dderbyn. Ond ei dderbyn bu raid. A thrwy hynny cafodd Mir y fraint o’i phenodi i gyd-ymchwilio ag Eic i’r ‘gyflafan’, neu – fel y cyfeirir at y cyfnod hwnnw bellach – y ‘Chwalfa’.

A dyna pam roedd Mir, yr eiliad hon, ar bigau’r drain. Roedd y ddau ohonyn nhw’n eithaf sicr bellach mai cael eu ‘bwyta’ gan ryw fath o haint oedd hynt y ‘CapeliacEglwysi’ (sef yr adeiladau hyn a ddiddymwyd). Ond pa fath haint? Er gosod y dystiolaeth archeolegol drwy’r dechweld diweddaraf dro ar ôl tro, roedd y data’n gwrthod bradychu’r un gyfrinach.

Â’i galon yn drom, bu’n rhaid i Eic ddychwelyd at ddyletswyddau eraill yn NhiryGogledd. Awgrymodd y dylai Mir gymryd y cyfle i gerdded TrathMowr i glirio’i phen o’i phryder. Wedi misoedd o ddwys-ymchwilio roedd rhyddid y traeth yn dynfa gref. Ond wrth iddi oedi’n y drws i ddiffodd sgrinddesg yr ymchwil cyffyrddodd awel rhagluniaeth ei boch a chyfeirio’i golwg at batrwm ysgafn-ysgafn o’i blaen. Er dallineb y ddau ohonynt, gynt – tyfai’r patrwm yn gliriach wrth yr eiliad iddi nawr.  Ac yn yr eiliadau hir-sydyn hyn sylweddolodd Mir pam y bu’r patrwm yn llwyr anweledig cyhyd. ‘Am nad dyma’r patrwm ro’n i’n ei erfyn’, medde i’w hunan. ‘Am nad yw’r hyn sy’n glir i mi yn awr ddim oll i’w wneud â’r hyn dreulion ni’r holl oriau hynny’n chwilio amdano.’

 hithau’n dal i fud-ryfeddu clywodd Eic yn ymlanio wrth ei hymyl. Gwelodd ef y disgleirdeb yn ei llygaid a dilynodd ei threm tua’r sgrinddesg. ‘Wyt ti’n gweld?’, medde hi ‘Ro’n i’n chwilio am y peth anghywir. Nid chwalfa ond…’.

Ymdawelodd. Roedd hi am ddweud ‘parhad’. Ond doedd y gair ddim yn gwneud cyfiawnder â rhyfeddod y dystiolaeth. Yna, yng nghynghanedd yr eiliad, canodd y gair ‘atgyfodiad’ yn dawel ond yn sicr yng nghalonnau’r ddau. Canys dyna a ddangosai’r dystiolaeth. Drwy gyfnod yr haint a’r chwalfa roedd rhywrai – rhywun, efallai – wedi dal i hau. Wedi dyfal-bar-hau.

Anturiaeth v. Dogma

Beth mae crefydd yn ei olygu i chi? I lawer o bobl mae’n gyfrwng cysur a thawelwch meddwl. I eraill mae crefydd yn heriol ac yn gyfrwng i’w procio. Gwêl eraill grefydd yn gyfrwng dysg, cyfrwng sy’n ehangu dealltwriaeth o elfennau ysbrydol bywyd. Ar un adeg gwelodd llawer grefydd fel cyfrwng cosbi!  

Ar y cychwyn roedd Cristnogaeth yn llawn anturiaeth. Dylanwadodd Iesu ar ffordd o fyw ei ddilynwyr, gan annog pobl i dorri ymaith o’u maglau a’u rhwystrau crefyddol er mwyn mentro ac anturio. Mor wahanol yw hi heddiw. Rydym yn rhan o gyfundrefn sydd wedi ei threfnu yn drylwyr, gyda chyfarwyddiadau, disgwyliadau a gofynion penodol. Drwy ddod yn weithgaredd sefydliadol mae Cristnogaeth wedi colli’r beiddgarwch a’r anturiaeth a arferai berthyn iddi.

Yn nyddiau’r Testament Newydd roedd ffydd yn gyfystyr ac anturiaeth a mentergarwch; gydag ymrwymiad, ymroddiad a theyrngarwch yn creu profiadau iasol a chyffro gwefreiddiol ymysg dilynwyr cyntaf Iesu. Ond nid ffydd mewn credoau ffurfiol oedd ganddyn nhw. Doedd y rheiny heb eu creu. Nid ffydd yn y TN oedd ganddyn nhw chwaith, am nad oedd y Testament wedi ei ysgrifennu. Nid ffydd mewn eglwys – doedd honno ond megis dechrau cropian ac yn hynod ddi-drefn.

Bellach mae crefydd wedi ei chyfundrefnu a’i sefydlogi. Mae’n llawn credoau, defodau a dogmâu. I lawer mae hyn yn eu rhwystro rhag addoli. Onid oes rhywbeth sefydliadol am y syniad o dderbyn credoau set a’u dilyn yn llywaeth? Gall dogmâu fod yn rhwystr rhag symud ymlaen a thorri cwysi newydd, ffres – llwybrau a allai fod yn heriol a  herfeiddiol.

Mae’n anodd gen i gredu bod Cristnogaeth wedi cyrraedd ei fan terfynol, perffaith. Rydym yn croesawu datblygiadau mewn meysydd eraill megis meddyginiaeth, cerddoriaeth, addysg, pensaernïaeth, amaeth ac ati. Ymhob un o’r meysydd hynny dyw’r gair terfynol heb ei lefaru eto. Mae yna ddatblygiadau cyson – mae yna ehangu, helaethu a chynyddu. Pam ydyn ni mor amharod i dorri cwysi newydd wrth grefydda?

Onid yw bywyd ysbrydol byw yn dibynnu ar dderbyn profiadau newydd a mewnwelediadau newydd yn barhaus yn hytrach na dibynnu ar hen fformiwlâu arhosol? Ym mhob maes, oni ddylai’r meddwl dynol ddatblygu, creu a mireinio cysyniadau newydd yn barhaus? Onid felly ddylai hi fod ym maes crefydd hefyd? Onid oes angen i ni fod yn barod i dyfu tu hwnt i fformiwlâu’r dyddiau a fu, yn gwmws fel mae plant yn tyfu mas o’u dillad.

Disgyblion oedd enw dilynwyr cyntaf yr Iesu – pobl oedd yn dysgu. Wrth iddo gyfarfod pobl am y tro cyntaf, ni wnaeth Iesu wthio system o gredoau na diwinyddiaeth benodol arnyn nhw. Doedd dim disgwyl iddyn nhw ddatgan unrhyw gyffes ffydd. Cawsant wahoddiad i wasanaethu, gosodwyd ffyrdd llydan penagored iddyn nhw i’w troedio ac fe’u gorchymynnwyd i  ddechrau ar eu gwaith wrth eu traed. Gwnawn ninnau’r un modd.

Grym Gweddi

Dechreuodd Pencampwriaeth y 6 Gwlad yn arbennig o lewyrchus i Gymru ddoe. Wedi’r holl anobeithio a’r pryderu am y sgwad gymharol ddibrofiad sydd yn ein cynrychioli, fe roddodd y Cymry grasfa go iawn i’r Albanwyr. Clod i’r tîm! Clod i Dduw?

Fuoch chi’n un o’r rhai fu’n gweddïo’n llwyddiannus am fuddugoliaeth ysgubol?

Yn ystod yr wythnos fe welais drafodaeth ddiddorol ar y cyfryngau cymdeithasol a wnaeth i mi ystyried neithiwr beth oedd rôl gweddi yn llwyddiant y crysau cochion.

Yn y drafodaeth roedd unigolyn wedi sôn am ei agwedd sinigaidd at gydweithwraig oedd wedi dweud ei bod yn gweddïo ar i Dduw ei helpu gyda’r daith nosweithiol adref, er mwyn ei helpu i osgoi’r traffig. Datblygodd y sgwrs wrth i rywun ddod ‘nôl gyda’r sylw ei fod yntau hefyd fel Cristion yn gweddïo am ‘drugareddau teithio’, allai gynnwys dim gormod o draffig a thywydd gweddol.

Aeth y drafodaeth yn ei blaen – gydag un yn codi amheuon am ddilysrwydd gweddïo dros bethau i’r hunan, a’r llall yn awgrymu fod gweddïo fel hyn yn gwbl resymol. Yn ei hanfod, trafodaeth oedd hon am y math o Dduw y mae rhywun yn ei addoli. Roedd Duw’r Testament Newydd yn Dduw a oedd yn trigo i fyny fry uwchben ac a oedd yn ymyrryd yng ngweithgareddau’r byd ar amrantiad. Roedd esboniad theocrataidd i bob problem – gan gynnwys y gallu i feio cythreuliaid pan oedd pethau ddim cweit fel y dylen nhw fod.

Os ydy hi’n iawn i weddïo am dywydd braf ar gyfer taith, sut mae Duw yn gweithredu fel reffari yn y sefyllfa hon? Sut mae’r penderfyniad yn cael ei wneud ar yr adegau anodd pan fo’r Bod Mawr newydd gael cais gan ffermwr sy’n ymbil am gymylau glaw a chais arall gan Gristion sydd eisiau tywydd sych? Beth sy’n swingio ateb Duw? Y nifer sy’n gweddïo ar bob ochr, neu ddidwylledd neu uniongrededd yr unigolion ar y naill ochr neu’r llall? Neu lefel angen yr unigolion sydd ar bob ochr?

Nid gwawdio ydw i, ond ceisio mynd i hanfod sut y mae pobl yn credu fod gweddi yn gallu effeithio ar dywydd, traffig neu gwrs y byd. Pe bai fy ffydd yn dibynnu ar y math hwn o Dduw, rwy’n tybio na fyddai gennyf ffydd o gwbl erbyn hyn. Mae’r Rohinga truenus yn gweddïo am achubiaeth ym Myanmar, ond mae miloedd eisoes wedi marw mewn ffyrdd erchyll. Ydy Duw yn eu gwrthod am eu bod yn Fwslemiaid? Oni ddarganfuwyd gweddïau Iddewon ac eraill fel graffiti ar waliau Dachau ac Auschwitz?

Tra fy mod yn ddiolchgar i’r rhai sy’n codi cwestiynau fel hyn ar y cyfryngau cymdeithasol ac yn dangos parodrwydd i’w trafod, daw geiriau Kierkegaard i gof: “Nid pwrpas gweddi yw dylanwadu ar Dduw, ond yn hytrach ei phwrpas yw newid natur yr un sy’n gweddïo”.

Efallai mai dyna’r ysgogiad sydd ei angen ar Gristnogion yn ein hoes ni er mwyn i ni herio drygioni ein byd a chyflawni ewyllys Iesu yn ein cymunedau a’n heglwysi.

“Cenhadaeth – beth ydyw? Bod yn berthnasol i’n cymuned”

Pwy biau’r frawddeg? Dwn i ddim, ond clywais ei dyfynnu gan rywun fu mewn cynhadledd yn ddiweddar yn dathlu hanner canmlwyddiant sefydlu Eglwys Gynulleidfaol Unedig Deheubarth Affrica. Ymddengys bod “cenhadaeth”, boed effeithiol neu ddiffygiol, yn bwnc trafod ymhlith eglwysi ar draws y byd. A fu i’r eglwysi fethu neu lwyddo yn eu cenhadaeth sydd fater i’w ystyried. 

A bwrw bod y diffiniad uchod yn agos i’w le, does dim unrhyw amheuaeth na fu i’r eglwysi yn gyffredinol fethu’n druenus yn eu cenhadaeth. Er hynny, mae natur y methiant yn gofyn am ddadansoddiad pellach. Lle mae’r eglwysi y gwyddom ni amdanynt yn y cwestiwn, ni fu’r math o genhadaeth a ddisgwylir uchod ar eu hagendâu ers sawl cenhedlaeth. Mae honni iddynt fethu ei chyflawni yn gamddehongliad gan na freuddwydiwyd am fentro arni yn y lle cyntaf. Os bu methiant o gwbl, nid ymarferol mohono, ond meddyliol ac ysbrydol. Methiant i ddirnad natur a hanfod Duw a’i waith yn y byd. 

Os na fu’r eglwysi dros gyfnod helaethaf y ganrif ddiwethaf yn genhadol eu hanian, mae lle i gredu iddynt yn ddiarwybod ac yn anfwriadol gyhoeddi neges, un y mae eu cyflwr presennol yn dystiolaeth bendant i’w llwyddiant ac un a gafodd gryn ddylanwad ar y byd o’u cwmpas. Onid neges amlycaf y muriau uchel a’r clwydi clo oedd “Cadwch Ma’s”? A thu ôl i’r gwydr barugog roedd ’na weithgaredd nad oedd, mae’n amlwg, ar gyfer pawb. “Chwe troedfedd uwch beirniadaeth”, trafodai’r pregethwr Dduw, yn union fel meistr syrcas yn trafod llew, ei berfformiad yn achos rhyfeddod, edmygedd a pharch.

Afraid dweud bod y sioe honno ar ben. Collodd ei hapêl ers tro byd. Ddaw neb iddi mwy. I lle’r aeth y Duw a ddofwyd gennym? Lle llithrodd ef o’n gafael?

Mewn Cwrdd Crynwyr yr wythnos diwetha tynnwyd sylw at un o’r ymholiadau a geir yn y gyfrol, Ffydd ac Ymarfer y Crynwyr, a chefais fy nghyffroi ganddo: “A ydych, fel disgybl i Grist, yn cymryd diddordeb byw yn amodau cymdeithasol yr ardal lle rydych yn byw? A ydych yn ceisio hybu lles y rhai sydd mewn angen a dosbarthiad cyfiawn a theg o adnoddau’r byd?”

Dyma’n cenhadaeth – bod yn berthnasol i’n cymuned a’n byd. Synhwyrais fod Duw yno’n barod yn ein galw i’n gwaith.

Pan y mae’r eglwys fyd eang yn dathlu ei hundod mewn amrywiaeth (Wythnos Weddi am Undod Cristmogol Ionawr 18-25) dyma fwletin sy’n ein gwahodd i ofyn ‘Beth yw ein cyfraniad ni i’r amrywiaeth hwnnw?’

 Mae yna eliffant yn ein capel ni!

Oes, mae ’na “eliffant” mawr yn ein capel ni a nifer o gapeli eraill yn y Gymru wledig. Mae’r sefyllfa yn argyfyngus. Rydym yn cerdded o gwmpas yr argyfwng, yn gwrthod ei drafod gyda’n cyd-aelodau, yn gwrthod gweld yr “eliffant”.

Mae nifer o gapeli lle mae llai na hanner dwsin yn bresennol, sydd heb organydd neu godwr canu, lle mae bron pawb dros 80 oed a lle bydd dau neu dri angladd arall yn digon i gau’r capel. Mae ambell bregethwr yn canmol y gweddill ffyddlon am gadw’r drws ar agor. Oedd Iesu yn bwriadu i ni ddefnyddio’r dywediad “lle bynnag mae yna ddau neu dri” i gyfiawnhau “dau neu dri” mewn hanner dwsin o adeiladau o fewn ychydig filltiroedd i’w gilydd neu bregethwr yn traddodi yr un bregeth deirgwaith a cyfanswm o lai nag ugain wedi’i chlywed? Os ydym yn disgwyl tan y diwedd, bydd y rhai sydd ar ôl yn rhy bregus i fentro i addoldy gwahanol. Rydym yn chwarae “gêm” blentynnaidd, yn gobeithio mai “ein capel ni” fydd yr olaf sy’n agored, gan orfodi pawb arall i dod atom “ni”. Nid oes neb yn trafod y dyfodol.

Ble mae’r enwadau ynghanol hyn? Dylent gynnig arweiniad, ond maent yn gobeithio y bydd pob ardal yn gwneud trefniant lleol. Mewn rhai pentrefi mae’r capeli wedi llwyddo i “uno” ond mae gwahanol enwadau’n eistedd ar wahân er mwyn trafod materion eu henwad. Mewn achosion eraill mae cymaint o bwyslais ar rannu’r baich yn gyfartal rhwng yr enwadau nes y datblygir trefniant sydd mor anhyblyg fel nad yw’n gwneud y gorau o’r doniau sydd ar gael. Ac os bydd capel ‘unedig’ yn penderfynu cadw cysylltiad â dim ond un enwad, mae rhai pregethwyr o enwadau eraill yn pwdu.

Oni fuasai’n well wynebu’r “eliffant” yn hytrach na disgwyl yr anochel?

• Mae angen i rywun ofyn i gapeli gyda llai nag ugain o aelodau beth yw eu cynlluniau ar gyfer y dyfodol (gan roi awgrymiadau adeiladol iddynt i gyd-drafod).
• Mae angen i’r enwadau gydweithio i sicrhau nad yw “uno” mewn pentref yn cael ei danseilio gan ofynion canolog yr enwadau. Dylent fod yn fwy rhagweithiol yn cynnig cynlluniau ar y cyd i hyrwyddo uno.
• Efallai y dylai’r rhai ohonom sy’n arwain ambell oedfa ystyried a ydym yn cynorthwyo i gadw at drefn sy’n marw yn hytrach na hybu datblygiad newydd?
• Beth yw lle C21 yn hyn i gyd? Hyd yma mae mwyafrif y cynlluniau i gael grwpiau leol at ei gilydd wedi methu. Oni ddylai hyn fod yn flaenoriaeth er mwyn hybu cydweithio?

Dylem ni lawenhau pan mae adeilad yn cau a diolch i’r aelodau am eu dewrder. Mae angen dewrder i gau’r drws ar y gorffennol, dewrder mawr gan y rhai sy’n cau’r drws ar yr unig addoldy maent wedi’i nabod. Mae angen ffydd i estyn am law Duw a cherdded allan i dywyllwch ein sefyllfa bresennol. A oes dewrder gennym? A oes gennym ni ffydd?

Ein cofion atoch.

 Llais y Werin

Datblygiad diddorol ein cyfnod ni yw poblyddiaeth (populism). Brigodd i’r golwg mewn gwrthryfeloedd gan y werin mewn canrifoedd a fu. O fewn i’r cof modern rhyw fudiad tebyg oedd Chwyldro Ffrengig y ddeunawfed ganrif, neu gynnydd Naziaid cynnar yr ugeinfed. Ideoleg ydyw sy’n ysbrydoli hawliau a dyheadau cyfiawn y werin yn erbyn awdurdod dosbarth llywodraethol. Yn ddiweddar gwelid rhai nodweddion ohono yn y bleidlais o blaid Brexit, lle pleidleisiodd mwyafrif  yr aelodau seneddol o blaid aros yn Ewrop ond nid felly’r etholwyr. Yr oedd poblyddiaeth yn amlwg yn apêl Donald Trump, fel petai yntau yn rhoi llais i ryw werin a fu’n fud.

Mae’n annisgwyl i hyn ddigwydd mewn gwledydd sy’n ymffrostio yn eu democratiaeth, democratiaeth a ddylai sicrhau llais i’r werin. Felly y mae yna ddwy farn y gallem eu harddel. Fe all poblyddiaeth fod yn ymestyniad iach mewn democratiaeth lle mae honno wedi gwyro o fod yn cynrychioli dymuniad y bobol. Ond fe all fod yn ddatblygiad eithriadol beryglus: gall ei mympwyaeth arwynebol ac ansefydlog arwain at anarchiaeth afresymol a thanseilio pob trefn lywodraethol, neu ddatblygu yn unbennaeth haearnaidd.

 Poblyddiaeth Iesu

Wedi dychwelyd o’r Gaethglud ym Mabilon canolwyd bywyd gwleidyddol a chrefyddol yr Iddewon yn y deml yn Jerwsalem. Sonia Edward Simmons (Talking Back to the Bible) am y modd y rheolid gwledydd yr oes honno gan ddosbarth breiniol lleiafrifol, a ddefnyddiai ddinasoedd a themlau i ganoli pŵer. Ystyrid unrhyw un a gyfathrebai â’r werin tu allan i’r canolfannau hynny yn wrthryfelwr bygythiol. Byddai sôn am deyrnas Dduw yn dod â chyfiawnder cymdeithasol yn gafael yn nychymyg y bobol gyffredin a ddioddefai anghyfiawnder o dan iau’r arweinwyr breintiedig. Dyna yn union a wnaeth Iesu, a’i dynghedu i gael ei ladd gan yr awdurdodau. Felly arweiniad poblyddol oedd gan Iesu, ac fe ledodd ei ddylanwad dros y gwledydd a thros yr oesau. Ond a oedd perygl i’w arweiniad yntau gael ei lurgunio nes wynebu tynged debyg i fudiadau poblyddol eraill?

A defnyddio’r Almaen fel esiampl, llygrwyd syniadau Friedrich Jahn am burdeb y werin gan ragfarnau cenedlaethol Nazïaidd, gan droi mudiad anwleidyddol yn dotalitariaeth haearnaidd. Felly hefyd y llygrwyd Cristnogaeth gan benderfyniad Cystennin i beidio ag erlid Cristnogion, gan ddechrau’r broses o droi’r eglwys ei hun yn wladwriaeth. Dirywiodd Cristnogaeth wedyn yn dotalitariaeth wleidyddol ac athrawiaethol, gan fynnu unffurfiaeth digyfaddawd. Yn wir gafaelodd yr agwedd honno mor gryf ynddi fel, pan ddaeth y Diwygiad Protestannaidd, ni allai’r Diwygwyr ymwrthod rhag bod yn babau bach yn mynnu uniongrededd ymhlith eu dilynwyr.

Beth am y perygl arall? Gwelwyd sut y troes apêl poblyddiaeth Isis yn anarchiaeth treisiol a chreulon. Ofnir y gall poblyddiaeth Donald Trump droi yn anarchiaeth ryngwladol beryglus. Byddai rhai yn barod i honni mai mudiadau tebyg i Cristnogaeth 21 sy’n mynnu troi Cristnogaeth yn fympwyaeth anarchaidd ac anuniongred. Fy ateb i yw hyn. Ni allwn fynd ar gyfeiliorn os glynwn at arweiniad Iesu ei hun a chyflawni ei ewyllys ef drwy nerth Duw. Mae ei ddysg mor syml ac uniongyrchol. Ond y mae gofynion ei egwyddorion ganwaith fwy heriol na gofynion credu mewn dogmâu. Ffordd gul a phorth cyfyng sydd gan Iesu, ond dyna’r ffordd i fywyd.

Ein cofion atoch i gyd a diolch am ddarllen yr e-fwletin. Efallai y bydd awydd arnoch i ymateb?