“Cymraeg oedd iaith Iesu am a wyddom ni”

 Mae addoldai, yn arbennig yng nghefn gwlad,  yn wynebu sefyllfa drychinebus. Mae rhai capeli yn methu sicrhau un oedfa bob Sul, ond beth sy’n rhwystro  cydgynllunio a chydweithio? Mae enghreifftiau o gydweithio, wrth gwrs, ond diffyg hynny yw’r darlun cyffredinol trist.
 
Mae’n bryd i ni gydnabod  nifer o anawsterau:
 

1. Mae strwythur Cytûn yn rhwystr.

Trefnir yn enw Cytûn ar sail ddaearyddol yn unig, gan obeithio y bydd yr oedfaon yn rhai ‘dwyieithog’.  Mae addoldai Saesneg yn tueddu i ganoli mewn trefi, tra mae addoldai Cymraeg yn llawer mwy gwasgaredig. Gwell o lawer felly fyddai hybu cydweithio rhwng addoldai sy’n defnyddio’r un iaith, yn hytrach nag ar sail lleoliad.
 

1. Dydy oedfaon dwyieithog ddim yn gweithio.

Mae angen gormod o waith paratoi. Pan mae hyn yn digwydd (e.e. Cwrdd Gweddi Chwiorydd y Byd) y canlyniad yw oedfa hir iawn, sef i bob pwrpas ddwy oedfa, y naill yn Gymraeg a’r llall yn Saesneg. Nid wyf erioed wedi mynychu un ble nad wyf wedi clywed grŵp di-Gymraeg,  bach ond swnllyd, yn cwyno ynghylch faint o Gymraeg a defnyddiwyd, hyd yn oed mewn ardal ble mae mwyafrif y trigolion a’r addoldai yn naturiol Gymraeg.  Mae’n amhosibl egluro i Saeson uniaith pam mae addoli yn y Gymraeg yn bwysig i ni.  Mae pwysau parhaol am fwy o Saesneg yn creu oedfaon Saesneg gyda phwt o Gymraeg i gyfiawnhau eu galw yn “ddwyieithog”.  Gall hyn arwain at newid iaith addoldy yn llwyr (fel mae eglwysi Anglicanaidd  ac ambell gapel wedi ei ddarganfod).
 
       3. Mae enwadaeth yn rhwystr.

Pleidleisiodd rhai Annibynwyr yn erbyn uno’r enwadau anghydffurfiol ar y sail y buasai hynny yn eu  gorfodi i weithredu’n ddwyieithog,  a pheth anarferol yw dod o hyd i ddefnyddiau cyd-enwadol Gymraeg. Gwneir ambell drefniant gan enwadau i gynorthwyo  eglwysi gwan. Yn yr ardal hon, mae un enwad yn darparu person i gefnogi  eglwysi heb weinidog  tra mae enwad arall yn trefnu cyrsiau hyfforddi  lleygwyr. Nid oes unrhyw gysylltiad rhwng y ddau.  Mae diffyg cyfathrebu dychrynllyd. Ni wn o’r gornel hon,  a oes cynlluniau Cymraeg gan enwadau eraill.  Hyd y gwn, nid oes cynlluniau gan yr enwadau i annog cydweithio lleol.
 
4.         Mae angen cyd-drefnu.

Cymraeg yw iaith Iesu i fwyafrif y Cymry Cymraeg, ac felly mae addoli mewn iaith arall mor lletchwith a defnyddio’r Saesneg gyda’u teulu. Mae eglwysi bychain yn methu rhannu eu trefniadau ac mae angen deunydd addoli sy’n hawdd ei rannu a’i ddefnyddio mewn  grwpiau bychain. Nid ydym yn ceisio dod â Christnogion Cymraeg at ei gilydd heb sôn am genhadu ymhlith y genhedlaeth iau. Mae dirfawr angen trefnu datrysiadau Cymraeg ond  pwy sy’n gyfrifol am hybu cynllunio Cymraeg lleol?  Cytûn?  Yr Enwadau? Cristnogaeth 21?
 
Tra’n bod yn ystyried y pethau hyn mae capel arall , yn yr ardal hon, yn cynnal yr oedfa olaf y Sul nesaf.  Yn y dryswch a’r galar mae’n amhosibl gwybod faint o’r aelodau fydd yn symud i addoldy arall, a faint fydd yn colli cysylltiad gyda’u cyd-Gristnogion.
 
(Cofiwch am y gynhadledd sydd i’w chynnal ar 29 a 30 Mawrth yn Aberystwyth ar y thema ‘Dechrau o’r Newydd’. Bydd cyflwyniad theatrig ar y nos Wener, a darlithoedd ar y Sadwrn gyda Cynog Dafis, Arwel Jones, Catrin Williams, Huw Williams a Gareth Wyn Jones. Mae’r manylion llawn ar ein gwefan yn yr Adran Newyddion.)

Mae’r neges hon yn cael ei hysgrifennu ar noswyl Ystwyll sy’n ddiwedd Tymor y Nadolig, y deuddeg diwrnod o Ragfyr 25 i Ionawr 6. Mae’r Ystwyll yn dathlu dyfodiad y Doethion, wedi’r hirdaith, i ddod â’r goleuni i’r cenhedloedd. Yfory, fe fydd llawer o eglwysi Uniongred y Dwyrain yn dathlu eu Nadolig fel eglwysi Uniongred yn Syria, Irac, Groeg, Palesteina a Rwsia. Ar un cyfnod fe fûm yn darllen darn o’r nofel ‘Helena’ gan Evelyn Waugh (1950) pob Ystwyl,l a dyma ddychwelyd at y nofel eleni gan ryfeddu at ei neges dreiddgar a chyfoes i Ystwyll 2019.

Mam yr Ymherawdr Cystennin oedd Helena a ddaeth, fel ei mab, yn ddiweddar i’r Ffydd Gristnogol. Bu ei dylanwad yn drwm ar Gystennin a fu’n gyfrifol am wneud Cristnogaeth yn grefydd yr Ymerodraeth gan greu y crac meidrol yn hanes yr eglwys. Mae Helena, yn Jerwsalem, yn myfyrio ar ddarn o bren a honnir, gan un o’r doethion, a ddaeth o Groes Crist. Mae hynny yn ei harwain i fyfyrio am y doethion. Dyma rydd-gyfieithiad o’i geiriau.

‘Fel minnau, yr oeddech chwithau yn hwyr yn cyrraedd. Roedd y bugeiliaid wedi cyrraedd ymhell o’ch blaen, a’r gwartheg hefyd, ac wedi ymuno â’r côr angylion cyn i chi gychwyn hyd yn oed. Mor araf a beichus oedd eich taith, yn syllu’n hir, gwneud nodiadau, mesuriadau, lleoliadau’r sêr a damcaniaethu. Roeddech yn edrych yn od yn cario’ch holl offer a’ch dogfennau ymchwil a’ch cofnodion manwl …. yn ogystal â chario’r anrhegion drudfawr a’ch dilladau moethus. Ond, ar ôl dod mor agos, be wnaethoch chi ? Aros efo Herod, o bawb! Moesymgrymu, a chreu perthynas amheus a pheryglus rhwng y grymus a dioddefaint y diniwed.

Ond fe gyrhaeddoch ac ni chawsoch eich gwrthod. Hwyr neu beidio, roedd lle i chwithau wrth y preseb. Doedd dim angen eich rhoddion drud chwaith  ond fe’u derbyniwyd yn ddiolchgar oherwydd iddynt gael eu cario yr holl ffordd a’u cyflwyno fel arwydd o ewyllys da a chariad – a’r gostyngeiddrwydd sydd mewn plygu ac addoli.

Chwi yw fy nawddsaint i. Nawddsaint yr hwyr-ddyfodiaid, sydd â thaith faith i’r gwirionedd ac i’r goleuni, y rhai sy’n cael eu drysu gan wybodaeth a llwyddiant, statws a gallu, uchelgais a phrysurdeb. Ni, y rhai sy’n cael ein hunain yn rhan, heb i ni sylweddoli  hynny, o euogrwydd a methiannau ein hoes a thywyllwch ein cyfnod. Ddoethion, gweddiwch drosof a thros fy mab sy’n cario beichiau a chyfrifoldebau mawr. Gobeithio y caiff le i benlinio wrth y preseb. Gweddïwch dros y mawr, dros y dysgedig a’r llwyddiannus a’r rhai sy’n cario awdurdod a dylanwad. Na fyddent iddynt gael eu anghofio pan ddaw y syml, y diniwed, y tawel, y pur o galon, yr addfwyn, y plant, i gael eu derbyn yn Nheyrnas Dduw.’

“Gratitude, being nearly the greatest of human duties, is also nearly the most difficult.” Gilbert Keith Chesterton sydd a’r geiriau – a hynny yn ei draethawd, a gyhoeddodd nôl yn Nadolig 1935 o dan y teitl ‘Christmas and Salesmanship’. Rwy’n dipyn o edmygwr o’r hen Chesterton – y bardd, y llenor, yr athronydd, y dramodydd, y newyddiadurwr oedd hefyd yn ddiwinydd lleyg … ‘Tywysog Paradocs’, ac mae cael cyfle i ddarllen – ac ail-ddarllen – ei waith yn ystod yr adeg hon o’r flwyddyn bob tro yn rhoi tipyn o wefr a boddhad i mi. Eleni, mae’r fendith wedi profi’n gymaint fwy; hynny, rwy’n tybio, wrth fod cymylau trychinebus Brexitaidd yn cydgrynhoi yn orchudd du a pheryglus uwch ein pennau. 

Beth yw diolchgarwch, neu ‘gratitude’ Chesterton? O siarad gyda’m ffrindiau ym myd seicoleg, rwy’n deall erbyn hyn bod yna wyddor benodol wedi datblygu ar gyfer dehongli a diffinio’r term … ‘cydnabyddiaeth o fod wedi derbyn rhywbeth o werth oddi wrth eraill’; ‘cyfansawdd o edmygedd a llawenydd’; ac ‘ymdeimlad o ryfeddod, diolch a gwerthfawrogiad o fywyd’. O ran etymoleg, yn Saesneg rhanna ‘gratitude’ yr un gwreiddyn Lladin – gratus – â ‘grace’ … y synhwyriad hwnnw o gefnogaeth anhaeddiannol a roddir yn fwriadol.

Ni wn faint o ddilynwyr ‘Cristnogion21’ sy’n gwrando ar gyflwyniadau TED (‘technology, entertainment, design’); y cysyniad o gyflwyno syniadau mewn sgyrsiau byr, pwerus, apelgar. Nôl yn 2013 rhannodd y Brawd David Steindl-Rast, mynach Benedictaidd, sgwrs TED hynod afaelgar ar ‘ddiolchgarwch’: <https://www.ted.com/talks/david_steindl_rast_want_to_be_happy_be_grateful?language=en> – mae’n werth gwrando arni. Mae Steindl-Rast hefyd yn awdur nifer o lyfrau; yn eu plith ‘Deeper than Words’, ‘The Ground we Share (sy’n ddeialog hynod ddiddorol rhwng yr Eglwys Gatholig a’r Ffydd Fwdhaidd). ’99 Blessings’ a  ‘Gratefulness, the Heart of Prayer’. Yn y llyfr olaf hwn, daw’r awdur i’r canlyniad bod diolchgarwch, nid yn unig o fudd i ni fel dynoliaeth, ond hefyd mai diolchgarwch yw’r unig ymateb rhesymegol i ras Duw.

‘Meddai’r angel wrthi, “Paid ag ofni, Mair, oherwydd cefaist ffafr gyda Duw; ac wele, byddi’n beichiogi yn dy groth ac yn esgor ar fab, a gelwi ef Iesu.  Bydd hwn yn fawr, a Mab y Goruchaf y gelwir ef; rhydd yr Arglwydd Dduw iddo orsedd Dafydd ei dad, ac fe deyrnasa ar dy Jacob am byth, ac ar ei deyrnas ni bydd diwedd.”’ (Luc 1: 30-33)  Yn ‘Gratefulness, the Heart of Prayer’, cynnig y Brawd David bod ymdeimlad o ddiolchgarwch yn gwneud y galon yn barotach i dderbyn mwy, i werthfawrogi mwy, ac i garu mwy. Mor hollol berthnasol yw hyn i dymor yr Adfent – sydd heddiw, a hithau’n Bedwerydd Sul, yn gyflym ddirwyn i’w derfyn. Gall ailgynnau a chynyddu ein diolchgarwch fod yn gymorth i ni baratoi ein calonnau i dderbyn Crist, y Nadolig, a’n gilydd yn well ac yn llawnach.  Ymorol y broses o ddiolchgarwch am y gorffennol (cofio) a’r cyfredol (ystyried) er mwyn bendithio’n dyfodol; meithrinfa ymddiriedaeth ynghyd a llawenydd. Gallwn, bob yr un ohonom, ymarfer diolchgarwch … ond weithiau, trwy ras Duw, gall diolchgarwch ddod ar ein traws, yn gwbl ddiarwybod. Fe ddaw, yn rhad ac am ddim, fel rhodd. Cofiwn hynny eleni.

Tymor Ewyllys Da

Da o beth yw gweld nifer o’r banciau bwyd yn cael sylw gan y wasg a’r cyfryngau yn ystod y cyfnod hwn wrth iddyn nhw apelio am ragor o nwyddau yn barod ar gyfer y galw cynyddol a fydd dros y Nadolig. Ond nid cystal oedd gweld sawl aelod seneddol Ceidwadol yn ceisio manteisio ar hynny i ddenu cyhoeddusrwydd rhad, drwy gael tynnu eu lluniau yn cyfrannu eitemau i’w banc bwyd lleol. Yn wir, roedd gweld y cyfryngau cymdeithasol yn gwawdio rhagrith ambell i aelod yn chwa o awyr iach, yn enwedig pan gofiwn ni mai’r union bobl hyn a luniodd y polisïau a fu’n gyfrifol am greu’r angen am y banciau bwyd yn y lle cyntaf. Cyhoeddwyd cannoedd o negeseuon deifiol yn eu dychanu am ymostwng i’r fath weithred. Gwaeth byth oedd yr awgrym cryf mai ar gyfarwyddyd Swyddfa Ganolog y Ceidwadwyr y bu’r aelodau hyn yn heidio i gael tynnu eu lluniau o dan logo Ymddiriedolaeth Trussell, gan mai’r un fath, air am air, oedd neges y rhan fwyaf ohonyn nhw wrth glochdar am eu haelioni ar eu cyfrif trydar neu Gweplyfr.

Ond efallai nad nhw ydy’r unig rai sy’n euog o’r rhagrith tymhorol, arferol. Dyma’r cyfnod pan fyddwn ni, fel aelodau eglwysig, yn dotio at ein plant yn eu tinsel a’u llieiniau llestri yn sôn am dymor ewyllys da. Does ryfedd bod Cymorth Cristnogol yn cyhuddo llywodraeth Prydain o arddel safonau dwbl yn ei hymwneud â gwledydd fel Yr Yemen. Y ffigwr a gaiff ei ddyfynnu yw ein bod yn gwario £600 y pen bob blwyddyn ar arfau rhyfel, sef teirgwaith  y swm sy’n cael ei wario ar gymorth rhyngwladol. Tra bod nifer o wledydd yn Ewrop wedi atal gwerthu arfau i Saudi Arabia, mae llywodraeth Theresa May yn parhau i fod yn un o’r prif werthwyr arfau yn y byd i gyd.

Heddiw, mae ymron i 14 miliwn o bobl yn wynebu newyn a marwolaeth yn Yr Yemen. Gan fod ein llywodraeth ni, yn ein henw ni, yn cyfrannu’n sylweddol at y drychineb hon, tybed nad yw hi’n ddyletswydd ar bob eglwys a mudiad dyngarol i gysylltu â Jeremy Hunt, yr Ysgrifennydd Tramor, i’w atgoffa o wir ystyr tymor ewyllys da? Heb hynny, onid ydym ni yr un mor euog?

Ynghanol hyn i gyd, roedd yn wych o beth i glywed am gymuned ar gyrion Caerdydd sydd wedi ennill gwobr Dinas Noddfa a drefnir gan Gyngor Ffoaduriaid Cymru, a hynny am estyn croeso i ffoaduriaid a cheiswyr lloches. Pan glywais y newyddion, roeddwn yn awyddus i wybod pa gapel neu eglwys yw hon sy’n agor ei breichiau led y pen i gofleidio pobl a brofodd uffern yn eu hymdrech i gyrraedd Cymru. Ond braf oedd deall mai Clwb Pêl-droed Tongwynlais gafodd eu cydnabod am eu gwaith dros y ddwy flynedd diwethaf yn croesawu ceiswyr lloches i fod yn rhan o’r tîm. Dyna ddangos nad oes gennym ni fel eglwysi unrhyw fonopoli ar ewyllys da.

Tybed sawl eglwys yng Nghymru heddiw fedr honni nad oes arlliw o ragrith yn ei bywyd wrth ddathlu tymor ewyllys da?

EMANIWEL 24/7

Sefyll tu allan i un o siopau prysura’r ddinas oeddwn i gan siarad efo pâr canol oed. “Sut mae’r plant”? gofynnais, a chlywed fod y tri ohonyn nhw yn dal yn y siop gerllaw ac yn edrych mewn rhyfeddod ar yr holl addurniadau Nadoligaidd oedd yno. Ar y gair, rhuthrodd dau o’r tri allan a dyma’r ieuengaf yn gafael yn fy llaw gan feddwl ei fod yn gafael yn llaw ei dad.

Syndod oedd y teimlad gefais i; syndod at yr ymddiriedaeth oedd yng nghynhesrwydd y llaw fach. Ond buan y trodd y syndod yn siom wrth i’r bychan synhwyro nad llaw ei dad oedd hon a bu’n rhaid gollwng gafael. Mae ffydd ac ymddiriedaeth o’r fath yn cyffwrdd rhywun, yn llythrennol felly, dan yr amodau cywir.

 Ond fe all amgylchiadau droi’n beryglus pan fydd ymddiriedaeth wedi ei blannu yn y dwylo anghywir.

Beth sy’n digwydd pan fo arfau yn meddiant y dwylo anghywir; pan fo pŵer yn y dwylo anghywir a phan fo cyfrinachau yn disgyn i’r dwylo anghywir? Arwain at argyfwng mae hynny.      

Mae hwn yn dymor i ddatgelu beth hoffem ni ei gael yn anrheg Nadolig. Does dim hosan allai gynnwys dyheadau rhai – tangnefedd ar y ddaear, cymod rhwng dyn a dyn, heddwch rhwng gwledydd a fu’n elynion anghymodlon, dealltwriaeth rhwng cenhedloedd; rhyddid i’r unigolyn, cyfiawnder i bawb beth bynnag fo’u cred a’u rhyw; parch at gyd-ddyn beth bynnag fo ei [h]amgylchiadau. Ond yn y dwylo anghywir … â’n gwaredo.

“Cadw fi, O Dduw, canys ynot yr ymddiriedaf.” [Salm 16:1] Pa mor angerddol neu pa mor danbaid a brwdfrydig yw’n hymwybyddiaeth o bresenoldeb Emaniwel, “y Duw sydd gyda ni” sy’n fater o ddibyniaeth ar pa mor dda yr yde ni’n ei adnabod a pha mor ddwfn yw’n gwerthfawrogiad o’r hyn y mae’n ei wneud trosom ni. Dyma’r Duw y mae ei ddyfodiad yn dod yn nes ac yn nes.

Tyde ni, oedolion, ddim mor barod i afael y llaw y Tad. A fedr neb wneud hynny ar ein rhan:

“Yn nheyrnas diniweidrwydd –
Gwae hwnnw, wrth y pyrth;   
Rhy hen i brofi’r syndod,    
Rhy gall i weld y wyrth !” 
  (Rhydwen Williams ‘Yn Nheyrnas Diniweidrwydd’)    

Dyma gyfle, eto fyth, i ystyried yr hyn a dioddefodd Iesu er mwyn i ni adnabod yn well yr Emaniwel sy’n dyfod: wedi gadael perffeithrwydd ac ardderchowgrwydd y nefoedd yn ei holl ogoniant fe’i genir i dlodi; i fyw fel ffoadur ac i fyw dan reolaeth byddin estron. Fe wyddai beth oedd newyn, galar, caledi a themtasiwn. Bu’n ddigartref ac heb sicrwydd incwm. Fe’i bradychwyd gan un o’i ffrindiau. Fe’i gwadwyd gan ffrind arall. Cafodd ei boenydio, ei ddilorni a’i ddifrïo.

Fydd hynny dim yn amlwg yn y ddrama flynyddol yn y festri lle mae’r bugeiliaid a’r angylion “yn dod i gadw oed.” A pham y dylai fod? Wedi’r cyfan nid y plant â’i bradychodd.

Yr Emaniwel 25/12 sydd yn y crud. Yr Emaniwel 24/7 yw’r un y dylem ni fod yn paratoi ar ei gyfer.

Sul yr Adfent

Mae hi’n Sul yr Adfent. Tybed sawl un o ddarllenwyr y Bwletin fydd mewn capel neu eglwys sy’n defnyddio Efengyl swyddogol y Sul hwn – Luc 21.25-36, lle mae Iesu yn sôn am ddiwedd y byd. Fe fu eglwysi rhyddfrydol yn awyddus iawn i ddarganfod rhesymau dros wyro oddi ar y darlleniadur yn y tymor hwn er mwyn osgoi’r ysgrythurau hyn.

Fy marn i yw bod hynny yn gamgymeriad. Mae Naomi Klein, yn ei llyfr dylanwadol The Shock Doctrine yn dangos sut y mae grymoedd yn ein byd sy’n awyddus i weld y math o drychinebau y mae Iesu yn sôn amdanynt yn digwydd er mwyn manteisio arnynt. Enghraifft drawiadol yw sut y defnyddiwyd Corwynt Katrina a’i ddinistr i breifateiddio addysg yn New Orleans yn sgîl y drychineb. Yn dilyn bomiau Paris yn 2015, fe gyhoeddodd Francois Hollande stad o argyfwng a barodd am bron dwy flynedd, gan rwystro pob gwrthdystiad gwleidyddol yn y brifddinas (p’un ai oedd a wnelo nhw unrhyw beth o gwbl â bomwyr Paris ai peidio).

Os nad oes digwyddiadau naturiol neu bobl ddieflig yn creu’r sioc, yna fe fydd y grymoedd hyn yn mynd ati i greu eu sioc eu hunain. Hyd y gwela’ i, dyna’r esboniad dros frwdfrydedd rhai ar asgell dde y Blaid Geidwadol i ni ymadael â’r Undeb Ewropeaidd yn ddigytundeb. Fe glywsom sôn yn barod am stad o argyfwng gyda milwyr ar y strydoedd i helpu gyda chyflenwi bwyd a meddyginiaethau. Cam bychan fyddai gofyn i’r milwyr hyn rwystro unrhyw wrthdystio gwleidyddol ar yr un pryd.

Mae sicrhau fod gwleidyddiaeth ddemocrataidd i’w gweld yn methu yn dacteg gyffredin ymhlith yr asgell dde. Pan fethodd Gweriniaeth Weimar yn Almaen y 1930au ag ateb problemau’r bobl, fe fanteisiodd y Natsïaid. Yna fe ddaeth tân y Reichstag â’r esgus berffaith i gwblhau’r dasg drwy garcharu holl aelodau’r Blaid Gomiwnyddol gref, codi ofn ar bob gwrthblaid arall, a chreu gwlad unbenaethol. Gwnaeth Llywodraeth Sbaen yr un peth â llywodraeth Catalunya ar ôl creu anhrefn o gwmpas y refferendwm annibyniaeth yn 2017. Mae yna arwyddion clir fod anhrefn llywodraeth Donald Trump yn gwbl fwriadol. Nid trwy ddamwain y mae’n newid ei feddwl mor fympwyol, ond gan wybod fod ymddygiad oriog o’r fath yn helpu tanseilio’r union ddemocratiaeth y mae e’n awyddus i’w mygu.

At ei gilydd, fe fu traddodiad cymodlon gwleidyddiaeth Brydeinig yn ddigon i wrthsefyll y tueddiadau hyn. Methiant fu ymgais Oswald Moseley i greu anhrefn yn y 1930au; pan geisiodd llywodraeth ddatganoledig Gogledd Iwerddon ymateb mewn ffordd debyg i brotestiadau hawliau sifil heddychlon ym 1972 fe wnaeth Edward Heath ddileu’r llywodraeth honno. Nid yw’r DUP wedi anghofio’r profiad hwnnw, ac maent yn benderfynol o lwyddo creu anhrefn y tro hwn, mae’n ymddangos.

Felly, gwrandewch yn ofalus ar eiriau Iesu heddiw – neu darllenwch nhw drosoch eich hunain. Gwyliwch eich hunain … neu bydd y diwrnod hwnnw yn eich dal chi’n annisgwyl. Cadwch eich llygaid yn agored! Efallai na fydd Brexit yn ddiwedd y byd – ond mae yna bobl ddieflig fydd yn gobeithio fel arall.

Y Bydysawd, Pantycelyn a’r Iesu

Galileo, bedair canrif yn ôl, a ddeallodd gyntaf mai myrdd o sêr oedd y Llwybr Llaethog. A bu rhaid i ddynoliaeth wynebu’r ffaith mai rhan fechan o fydysawd enfawr oedd ein Daear a’n Haul ni.
 
Erbyn hyn mae gan wyddonwyr amcan go lew o faint, ffurf a chyfansoddiad y Llwybr Llaethog: ei diamedr ymhell dros 100 biliwn o oleuni-flynyddoedd (mae goleuni’n teithio 300,000 cilomedr yr eiliad) ac yn cynnwys 100-400 biliwn o sêr a nifer tebyg o blanedau. Mae’n Haul a’n Daear ni i’w cael mewn cornelyn bach ar ymyl mewnol un o freichiau’r sbeiral o gyrff nefol sy’n cyfansoddi’r Llwybr Llaethog.  
 
Tan i Edwin Hubble ddefnyddio’i delesgop newydd ddechrau’r 1920au roedd gwyddonwyr yn cymryd mai’r Llwybr Llaethog oedd y Bydysawd. Nid felly. Erbyn hyn fe wyddys mai un alaeth o blith dau driliwn o alaethau yn y Bydysawd Arsylwadwy yw’n Llwybr Llaethog ni. Mae’n aelod o ‘Grŵp Lleol’, clwstwr o 50 o alaethau, sy’ yn ei dro yn rhan o Archglwstwr (rhoed yr enw ‘Laniakea’ arni) sy’n cynnwys 100,000 o alaethau.
 
A dyw’r Bydysawd Arsylwadwy wrth gwrs yn ddim ond rhan (sfferaidd ei siâp medden nhw) o’r Bydysawd cyfan. Mae hwnnw’n ymhelaethu mor gyflym fel nad oes amser i’r Goleuni o’i bellafoedd eithaf fyth ein cyrraedd ni, i ni allu arsylwi ar y pellafoedd hynny.
 
Mae’r cyfan i gyd yn annirnad wrth gwrs – yn anamgyffredadwy ac yn anfynegadwy heblaw mewn termau mathemategol. Gallai myfyrio arno ein llethu a’n drysu’n llwyr. Neu fe allai ysgogi yr ymdeimlad yna o ddirgelwch, mawr-ryfeddod a gostyngeiddrwydd sy’n greiddiol i’r profiad crefyddol.
 
Gwyddai Pantycelyn rywfaint am fydysawd Galileo, a rhyfeddu at ei ‘[f]aint anorffen a'[i d]roeon anfesurol’. Rhaid bod y sêr yng nghefn ei feddwl wrth sôn am ‘luoedd maith y nef’. I Bantycelyn, wrth gwrs, roedd y Bydysawd yma’n gyforiog o ystyr ymhell y tu hwn i’r deddfau ffisegol sy’n rheoli’i rawd. Duw a’i creodd a’i hydreiddio â phwrpas:
Mae’th ddawn a’th ras a’th gariad drud
Yn llanw’r nef, yn llanw’r byd
 
Does dim modd i fi danysgrifio i’r syniad bod yna Ddeallusrwydd Dwyfol cariadus, consyrnol am Ddyn, y tu ôl i’r Byd Naturiol. Ddydd a ddaw er enghraifft, fe lyncith yr Haul ein planed fach ni a difa pob copa walltog sydd arni. Lle fel’na yw’r Bydysawd.
 
Ac eto, yn y cornelyn yma ohono o leiaf, mae yna Gariad. Mae hynny’n anwadadwy. A’n darlun arbennig ni Gristnogion o’r Cariad hwnnw yw Iesu, y Gair a wnaethpwyd yn gnawd ac a drigodd yn ein plith ni. Dichon mai’n creadigaeth chwedlonol-fytholegol ni yw-e, ond pa wahaniaeth yw hynny? Ei ystyr a’i esiampl sy’n bwysig. Ac nid byrhoedledd ein rhywogaeth ni, na’n bychander gronynnol ni yn anferthrwydd annirnad y Bydysawd, sy’n cyfrif yn y pen draw, ond ansawdd y bywyd y mae modd i ni, ar adegau o leiaf, ymgyrraedd ato.

Plant Mewn Angen

Yn ystod yr wythnos ddiwetha clywsom am bobl yn gwneud cant a mil o weithgareddau i godi arian at Apêl Plant Mewn Angen. Clywsom hefyd am sut y gwnaeth yr apêl hon yn 2017 wahaniaeth i fywydau plant a’u teuluoedd ar hyd a lled gwledydd Prydain. A dydd Gwener diwethaf, ar ddiwrnod Plant Mewn Angen eleni gwelwyd haelioni anghyffredin pobl yn y gwledydd hyn unwaith yn rhagor i’r Apêl yma.

Yn dilyn astudiaeth diweddar gan Philip Alston, sy’n llefarydd ar ran y Cenhedloedd Unedig ar dlodi eithafol a hawliau dynol, canfu fod lefelau tlodi plant yng ngwledydd Prydain nid yn unig yn gywilyddus o uchel ond hefyd yn drychineb economaidd a chymdeithasol. Dywedodd bod mesurau llymder y llywodraeth a’r newidiadau ym mesurau Credyd Cynhwysol wedi cyfrannu’n helaeth at blant sydd mewn angen.

A ddoe roedd yna brotest yn Llundain wedi ei threfnu gan grŵp o’r enw “Extinction Rebellion”. Byrdwn y brotest oedd methiant gwleidyddion i fynd i’r afael â bygythiad newid hinsawdd. Yn wyneb hynny roedd nifer o blith y miloedd ar strydoedd Llundain ddoe wedi datgan eu parodrwydd i dorri’r gyfraith er mwyn dwyn perswâd ar wleidyddion ac eraill i weithredu.

Mewn datganiad yn ddiweddar gan bron i gant o academyddion blaenllaw sy’n gefnogol i achos y protestwyr ddoe, gan gynnwys y cyn-Archesgob Rowan Williams,  dywedwyd “Yn wyneb esgeulustod dybryd y llywodraeth a’u diffyg gweithredu ar fater yr hinsawdd, y mae gennym nid yn unig yr hawl ond hefyd y cyfrifoldeb moesol i wrthryfela er mwyn amddiffyn bywyd yn ei hanfod”. Aeth y datganiad ymlaen i ddweud y byddai plant sy’n fyw heddiw yng ngwledydd Prydain fel mannau eraill yn y byd, yn wynebau canlyniadau enbydus, o lifogydd i danau gwyllt, o dywydd eithafol i fethiant cnydau, a fyddai’n arwain yn anochel at chwalfa cymdeithas.

Tra bod arweinwyr gwledydd fel America, Rwsia, China, Canada, Awstralaia, y DU ac eraill fel petaent yn ddihid i ganlyniadau peryglus eu polisiau amgylcheddol, rhybudd gwyddonwyr sy’n cadw golwg fanwl ar y newid yn yr hinsawdd inni’n ddiweddar yw bod gennym fel dynoliaeth ddeuddeng mlynedd ar ôl i atal trychineb ecolegol byd-eang.

Ydyn, y mae plant mewn angen yn wir.

Sul y Cadoediad

Oni fysan braf tysa pob rhyfel dros y byd yn profi cadoediad heddiw – ac yfory – ac ymlaen …?

Nos Fercher diwethaf buom yn ymgynnull tu allan i gatiau Awyrlu’r Fali, tua 70 ohonom. Roeddem ar ddeall fod 30 peilot o Sawdi Arabia wedi bod yn derbyn hyfforddiant yn yr Ysgol Hedfan Gyflym ac Isel, yn dysgu eu crefft cyn ei defnyddio yn erbyn pobl yr Yemen.

10 munud cyn cychwyn yr Wylnos daeth neges gan  Ahmad Algohbary, newyddiadurwr annibynnol o’r Sana’a yn Yemen sydd hefyd yn rhedeg hwn:  https://yemenhopeandrelief.org/

“Mae fy ngwlad wedi bod dan fomio a gwarchae gan glymblaid yr Unol Daleithiau, y D.U. a  Sawdi Arabia am y 3 blynedd ddiwethaf. Mae pobl yn marw o newyn – yn newynu i farwolaeth. Diolch am sefyll gyda ni. Mae’n wirioneddol yn golygu llawer i ni. Bydd eich cefnogaeth yn dod a’r rhyfel gwaedlyd hwn i ben. Diolch yn fawr iawn.”

Wrth weld y lluniau ac adroddiadau o’r Yemen, rhaid gofyn pam mae gwledydd sy’n honni bod yn Gristnogol, gydag egwyddorion gwâr, yn cefnogi rhyfela yn y Dwyrain Canol. Pam rydym fel sefydliadau crefyddol dal yn buddsoddi mewn diwydiant sy’n gwerthu’r modd i ladd ein cyd-ddyn?

Mae’n amser troi’r drol! Teitl llyfr sydd wedi fy nylanwadu ers blynyddoedd yw ‘The Upside Down Kingdom’  gan Donald B Kraybill. Mae’r awdur yn disgrifio’r Balestina yng nghyfnod Iesu fel un llawn gormes, tlodi a gwrthryfel. Roedd sefydliadau crefyddol a gwleidyddol amrywiol yr oes yn defnyddio eu grym i gryfhau eu lle yn y gymdeithas ar draul y bobl gyffredin a’r tramorwyr.

Roedd neges Iesu yn her i’r drefn. Roedd y Deyrnas am droi bob dim ei ben i lawr. Tybed os yw ein ffyrdd parchus tawedog go iawn yn amddiffyn y statws quo? A fydd codi ein lleisiau yn achlysurol mewn ffyrdd derbyniol yn ddigon i ddatgan y Deyrnas? Pryd fyddwn yn fodlon dilyn Iesu a herio’r sefydliadau sy’n cynnal ein cymdeithas gyfforddus ar draul y tlawd yng ngwledydd Prydain, yn Yemen ac mewn cymaint o wledydd eraill?

Croesawaf bob cyfle i edrych eto ar yr efengylau am arweiniad sy’n arwain at greu’r Deyrnas sydd y ffordd iawn i fyny. Efallai bydd rhaid torri’r cyfreithiau sy’n cynnal y fasnach arfau; efallai bydd rhaid inni beidio hedfan ar ein gwyliau yn flynyddol er mwyn osgoi’r dioddef mai newid hinsawdd yn creu; ac yn sicr bydd rhaid inni weithredu ar y cyd gyda’r rhai sy’n rhannu’r weledigaeth o bob llwybr a chefndir sy’n cyfateb i’r Samariad yn oes yr Iesu.