Cafwyd encil llwyddiannus iawn yn Nhrefeca yn ystod yr wythnos, ac fe drodd pawb am adref yn teimlo’n llawen a gobeithiol. Diolch o galon i Pryderi a Tecwyn am y trefniadau.
Yn ystod y drafodaeth ar y cynlluniau i’r dyfodol, penderfynwyd y bydd tri digwyddiad yn ystod 2016, sef (a) Encil yn y gwanwyn rywle yng Ngogledd Cymru (b) Cynhadledd undydd ym mis Mehefin 2016 yn Aberystwyth (c) Darlith gan yr Esgob John Spong yng Nghaerdydd ar Hydref 23ain, 2016.
Gwnaed penderfyniad cyffrous iawn ynglŷn â’n presenoldeb ar y we hefyd: bydd y wefan bresennol yn dod i ben ddiwedd y flwyddyn, ond byddwn yn lansio cylchgrawn digidol Cymraeg newydd sbon. Bydd yr e-fwletin wythnosol yn parhau, a gellir ymateb iddo, a chyfnewid unrhyw negeseuon eraill ar y dudalen Facebook. Credwn fod y datblygiad hwn yn adlewyrchu’r brwdfrydedd sy’n gyrru Cristnogaeth 21 ar hyn o bryd, a gobeithio y cewch flas ar y ddarpariaeth newydd pan ddaw i fod.
Bwriadwn wahodd cyfraniadau ariannol i gynnal y cylchgrawn newydd, a chewch wybodaeth am hynny yn y man.
Cofiwch fod ein tudalen Facebook yn weithredol ar hyn o bryd, a chroeso i chi ymuno â’r grŵp. Hefyd, os gwyddoch am unrhyw rai a hoffai dderbyn yr e-fwletin wythnosol, anfonwch eu henw(au) a’u e-gyfeiriad atom drwy ateb y neges hon.
Yn y cyfamser dyma e-fwletin yr wythnos hon:
Tystia cynnwys y silffoedd mewn unrhyw siop lyfrau i’r diddordeb cynyddol a geir mewn garddio a choginio. Beth bynnag yw’r holl resymau dros y tueddiad diweddar hwn, rhaid ystyried y posibilrwydd fod yma arwydd o ddymuniad pobl, nad oes rhaid iddynt wrth ardd i godi bwyd, na chegin a llawer mwy na phopty ping ynddi i’w baratoi, i ail ddarganfod eu cyswllt â byw a bod yn ei fan mwyaf elfennol. “Un rheswm sydd gen i dros ysgrifennu llyfrau coginio,” meddai un awdur, “rwy’n gyson newynog.”
Faint o ddefnydd gwirioneddol a wneir o’r llyfrau hyn sydd gwestiwn arall. Dyw pori’r papur ddim yn gwarantu pryd i’w fwyta, ddim mwy na bod prynu pâl yn sicrhau gardd wedi ei throi. Yn y pendraw dyw pobi bara, palu’r ardd, bwydo’r ci neu goginio i ddieithryn ddim yn gofyn am gyfarwyddiadau cymhleth. Y pennaf angen yw’r parodrwydd i blygu a chwysu, i dorri ac i droi a darganfod, mewn gweithgaredd cwbl syml, bleser a boddhad nad oes fesur arno.
Mewn byd lle mae Cristnogaeth yn cael ei ystyried fel ffordd o feddwl, gall ymarferion corfforol ein hatgoffa mai ffordd o fyw ydyw. Ar ei noson olaf cyflwynodd Iesu ddau beth i’w ddisgyblion wneud er cof amdano. Torri bara a rhannu gwin – yr oedd rhywun wedi eu paratoi ymlaen llaw, wrth gwrs. Ymddengys bod y person cyfoes yn tybio bod rhywbeth creiddiol i fywyd mewn tylino toes a thocio gwinwydden, ac oni chadarnheir hynny gan weinidogaeth Iesu? Pan fo’r un sy’n pobi dorth yn barod i’w rhannu wedyn, try hynny yn sacrament siŵr o fod.

Edrychais, gyda chryn ryfeddod ar lawrlwythiad diweddar o ffilm yn portreadu efeilliaid newydd eu geni yn cael eu hebrwng i’r byd. Oddi fewn i eiliadau’n unig i’w geni daeth hi’n amlwg nad oeddent yn gyffyrddus â bod ar wahân nac yn ddiddig â’u hystâd newydd, ddieithr. O dan ddwylo medrus bydwraig arbenigol crewyd amgylchedd croth – debyg iddynt drwy eu dal gyfochrog â’i gilydd mewn dŵr cynnes, symudol. Mewn dim o dro chwilient am ei gilydd â breichiau a choesau’r naill yn prysur ymdrechu i anwesu ac ymgeleddu’r llall. Cadarnhau wna’r ddelwedd uchod inni gael ein llunio i fod mewn perthynas â’n gilydd ac nad “da bod (y )dyn ar ei ben ei hun.” “ A buont byw yn hapus ‘da’i gilydd byth wedyn,” medd clo stori’r plentyn. Arall, rhan amlaf, yw eiddo’r oedolyn. Edrydd hwnnw’i stori yn newyddion y dydd a honno’n bradychu ei fethiant i fyw fel plentyn ym myd Duw.

Ni fu’r rhai a aned o’r Ysbryd yn rhydd bob amser o’r methiant hwn ac un o’r rhesymau dros hynny, efallai, yw’r pwyslais cwbl unigolyddol a roddwyd, nid yn unig ar ar yr enedigaeth oddi uchod, ond ar y bywyd newydd yn ei gyfanrwydd. Diddorol sylwi fod Iesu yn ei drafodaeth â Nicodemus yn pwysleisio natur gyfun yr enedigaeth. “ Y mae’n rhaid eich geni chwi o’r newydd. ” Diddorol sylwi, hefyd, i Iesu, wedi galw’r disgyblion i’w gwaith eu hieuo’n ddeuoedd ac nid bob amser ,fe ymddengys, yn gwbl gymharus. Meddylier, er enghraifft, am Mathew y casglwr trethi, dyn “balance sheets”, mater o ffaith ei feddwl, a Thomas yr efaill, fentrus, ymchwilgar, anghrediniol ar dro yn bartneriaid yn y gwaith o hebrwng eraill i’r byd y mae Duw Iesu Grist yn galon ac yn ganol iddo.

“ Our chief want,” meddai’r bardd Americanaidd Ralph Waldo Emerson, “ is someone who will inspire us to be what we know we could be.”

Gorau i gyd, o bosibl, pa mor annhebyg fydd y rhywun hwnnw i fi fy hunan. Mae hunan o’i adael i’r hunan yn gallu gwneud llawer o ddrwg. Nid yn lleiaf i’r hunan.

Grym y Llun

Ar fore yr ail o Fedi 2015 tynnodd ffotograffydd o’r enw Nilufer Demir lun heddwas ar draeth yn Nhwrci yn cario corff bachgen bach a foddwyd. Roedd ei deulu yn ymdrechu i groesi’r môr i ynys Kos, a’u rhyddid. Aylan Kurdi oedd enw’r bychan. Go brin y cofir ei enw, fwy nag enw’r ffotograffydd, ond bydd pawb yn cofio’r llun. Fe welodd llawer tad y llun, ac fel brathiad yn ei galon fe welodd ei hun yn cario’i blentyn bach marw yn ei ddwylo. Fe welodd mamau’r byd y llun a phob un yn arswydo wrth weld ei bachgen bach hi yn gorff. Fe barodd y llun i arweinwyr gwledydd aildrefnu ar frys eu hymateb i argyfwng y ffoaduriaid. Dyna rym y llun.

Does fawr neb yn cofio enw Nick Ut, y ffotograffydd a dynnodd lun y ferch fach naw mlwydd oed yn Fietnam yn rhedeg gan sgrechian, a’r napalm wedi llosgi ei chorff hi. Phan Thi Kim Phuc oedd ei henw hi. Ond cofio’r llun a wnawn ni, nid yr enw, oherwydd mai’r llun hwnnw a newidiodd farn y byd am y rhyfel yn Vietnam. Bellach doethinebwyd yn helaeth yn y wasg am rym llun yn union fel petai’n nodwedd hollol fodern.

Fe wyddai Iesu’n dda mor rymus y gall llun fod. Yn ffodus i ni fe gadwyd albwm ohonynt ar gof ei ddilynwyr. Fe dynnodd lun heuwr yn mynd allan i hau. Bydd y llun hwnnw mae’n siwr yn cael ei dynnu allan o’r albwm ar gyfer y diolchgarwch y mis nesa, er nad oes ynddo fawr ddim i’w wneud â diolch. Ond y mae’r llun wedi cydio yn nychymyg myrddiynau o Gristnogion ar hyd yr oesau.

Aeth ati unwaith i dynnu llun dafad ar gyfeiliorn, a bugail yn ei hymgeleddu. Mae’r llun hwnnw wedi bod mor ddylanwadol nes iddo gael ei gopïo filoedd o weithiau gan blant a chan feistri. Mae pob copi wedi plannu’r neges yng nghalon rhywun.

Fe gofiodd Iesu fod y gwragedd hefyd yn hoffi lluniau, ac fe baentiodd lun gwraig yn sgubo llawr y tŷ yn chwilio am ddarn arian a aeth ar goll. Y tro hwnnw eto ni thrafferthodd roi enw i’r wraig. Fe allai’n hawdd fod wedi ei galw hi’n Martha. Ond fe wyddai Iesu mai’r llun oedd yn bwysig, gan mai yn y llun y byddai’r neges.

Yn yr un albwm mae gan Iesu lun teulu, yn dad a dau fab. Y gwahaniaeth gyda’r llun hwnnw yw ei fod yn gyfoethog o ran ei fanylion. Y tri dedwydd ar yr aelwyd i ddechrau. Yna’r mab ieuengaf yn ei obeithion llawen, a’r un mab druan wedyn yn ei garpiau. Yna wyneb gorfoleddus y tad, a wyneb sarrug y mab hynaf yn dod at y tŷ. Dyna gampwaith o lun cyflawn, ond y neges fu’n gofiadwy ar hyd yr oesoedd.

Credaf fod gan Iesu ran mewn llun arall hefyd. Llun heddwas o Samariad trugarog wedi gweld Aylan Kurdi bach, a lladron wedi dwyn ei einioes oddi arno tra oedd ar ei daith. Yn dyner mae’n ei ymgeleddu fel petai’n dal yn fyw. Mae’r heddwas fel y gweddill ohonom wedi clywed y neges a roddwyd o dan y llun gan Iesu: “Dos a gwna dithau yr un modd.”

Tranc Democratiaeth

Cenedl dda a chenedl ddrwg:
Dysgent hwy mai rhith yw hyn…
meddai Waldo Williams am ei rieni. Ond rhannu’r gwledydd yn dda a drwg wnawn ni aml. Ar y naill law y gwladwriaethau democrataidd ac, ar y llaw arall, yr unbenaethau llwgr a’r totalitariaethau haearnaidd. Bellach mae’r byd i gyd fel petai’n dadfeilio. Mae’r cyfan yn y pair. Yn sicr mae gwir ddemocratiaeth yn wynebu argyfwng, a hen egwyddorion gloyw diwygwyr ac ymgyrchwyr rhyddid, fel eu baneri a’u placardiau, dan draed yn y baw. Yn ddiweddar mae tri pheth wedi fy argyhoeddi fod y ddelfryd ddemocrataidd yn gwywo.

Mae’r cyntaf yn chwerthinllyd o blwyfol. A thrist hefyd o ran hynny. Bu’r Blaid Lafur wrthi’n trefnu ethol arweinydd, a hynny yn ôl eu “dulliau teg a democrataidd”. Ond och a gwae! Pan ddechreuodd y polau piniwn ddangos mai dewis cynta’r etholwyr Llafur yw Jeremy Corbyn dyma’r ymgeiswyr eraill a’u cefnogwyr yn honni fod rhywbeth mawr o’i le. Aeth rhai ati i geisio atal yr holl broses. Mewn geiriau eraill, mae democratiaeth yn dderbyniol pan fydd yn fy ffafrio i a’m tebyg.

Mae’r ail yn fwy difrifol gan ei fod yn dwyll. Fe honnir gan rai mai Israel yw’r unig wladwriaeth ddemocrataidd yn y Dwyrain Canol. Yn y diriogaeth y mae hi’n hawlio sy’n eiddo iddi mae traean y boblogaeth heb bleidlais. A phan ystyrir y ddwy brif elfen mewn democratiaeth, sef rhyddid a chydraddoldeb, cyfyngir bywydau a hawliau cyffredin Arabiaid Israel yn ddi-baid. Y mae miloedd ohonynt wedi eu halltudio o’u bröydd. Rhwystrir eu rhyddid i deithio o fewn i’w gwlad, ac ymosodir arnynt yn ddidrugaredd o dreisgar ar unrhyw esgus. Mae galw gwladwriaeth felly yn ddemocratiaeth yn gamenwi dybryd.

Mae’r trydydd yn dod yn amlycach bob dydd. Mae’r adroddiadau am yr ymgyrchu ar gyfer ethol Arlywydd yr Unol Daleithiau yn mynd yn fwy a mwy gorffwyll. Ni chlywais fawr sôn am egwyddorion. Nid pwy sydd â’r weledigaeth sy’n cyfri bellach. Nid pwy sydd â’r polisïau. Nid ychwaith pwy sydd â’r cryfder cymeriad na’r bersonoliaeth i fod yn Arlywydd. Yr hyn sy’n bwysig bellach yw pwy sydd â’r cyfoeth mwyaf i redeg ei ymgyrch. Mae ymgyrchu mewn etholiad wedi cyrraedd y gwaelod pan mai’r honiad mwyaf trawiadol a wnaed gan un ymgeisydd yw ei fod yn wirioneddol ariannog. Pa fath o ddemocratiaeth yw hon lle na all neb fod yn ymgeisydd ond drwy honni ei fod mor oludog nes bod ymhell uwchlaw gwerin ei wlad?

Pa ryfedd fod hyd yn oed theocratiaeth wyrdroëdig Islam yn cael tir ffrwythlon i dyfu a lledu?

Llwybrau Gwyllt Ceibwr

Ni fyddwn yn disgrifio Wynmor fel dyn crefyddol. Ni welais ef mewn dillad parch. Ni chredaf ei fod yn selog mewn oedfaon. Ni fyddwn yn sgwrsio am bethau’r capel. Ond cafodd fagwraeth grefyddol. A gwn ei fod yn mynychu oedfaon cyson ar ei ben ei hun ar hyd yr arfordir. Gall yr arch fore-godwr gael ei weld yn fynych ar hyd y creigiau uwchben traethellau yng nghyffiniau Ceibwr. Ymddengys yn unig.
Ceidw ei olygon ar adar y môr yn troelli uwchben; eu hadenydd ar led yn plymio’n osgeiddig i’r gwaelodion. Clyw eraill yn sgegan ar wyneb y dŵr wrth i’r llanw olchi ar y creigiau. Gŵyr ei fod yn gwylio’r tragwyddol. Gwêl batrwm yr oesoedd ar hyd y darn hwnnw o arfordir. Ond beth sydd yn ei ddenu yno? Mae yna wyntoedd nerthol ac awelon main i’w teimlo yno.
Gallai ein cyfeirio at Traeth Coch a Chell Hywel gerllaw ac adrodd helynt cyrch Operation Seal Bay pan arestiwyd crugyn o bobl am fewnforio cyffuriau yn 1983. Cloddiwyd ogof danddaearol o dan gregyn y traeth ar gyfer storio digon o ganabis o’r math gorau, Lebanese Gold, i gyflenwi anghenion Llundain gyfan ar achlysur y Mardi Gras blynyddol. Gwerth £100,000 yn y cyfnod hwnnw.
Ond byddai Wynmor yn fwy tebygol o fynegi afiaith pe gofynnid iddo esbonio’r enw Cell Hywel. Dychmygai fod un o’r seintiau Celtaidd wedi mordwyo i’r fan mewn cwch bregus a sefydlu myfyrgell yn y creigiau. Byddai hynny’n ddigwyddiad llawer mwy cyffrous yn ei dyb na dilyn hynt y troseddwyr cyffuriau yn Llys y Goron Abertawe pa ddiwrnod.
Wrth ddychwelyd adref i frecwasta wedyn byddai canfod hen bostyn iet wedi’i daflu o’r neilltu yn sicr o’i gyffroi. Byddai’n siŵr o gydio ynddo a’i ercyd adref i’w weithdy. I chi’n gweld mae Wynmor yn artist. Rhan o’r paratoi i fod yn greadigol yw mynd mewn i awyrgylch y môr ben bore.
Tebyg y gorwedda’r postyn pren ar lawr am getyn nes bod y mynych sylwi arno yn y diwedd yn cynnig defnydd. Hwyrach y caiff ei naddu’n llyfn i fod yn fulfran neu aderyn drycin Manaw ar adain. Trwy ddefnyddio cynion llwydda i berswadio’r pren i gyfleu’r egni yna sydd yn yr adenydd yn dal yr aderyn yn yr awyr.
Bryd arall gwêl y pren yn ymffurfio’n Grist ar y Groes a phrin fod angen fawr o gwyro i gyfleu’r rhyfeddod a’r mawredd ar Galfaria. Dro arall try’r pren yn wyneb o arswyd dioddefwyr yr holocost. Braint artist yw caniatáu amrywiol ddehongliadau i lygad yr edmygydd. Sefyll ar glawdd yn atal creaduriaid rhag crwydro bu’r pystion am ddegawdau. Ond yng ngrym yr elfennau ac yn llaw’r artist troesant yn bethau amgenach.
Try at gynfas yr un mor ddeheuig i gyfleu presenoldeb llurs yn nofio ar y lli. O syllu’n ddigon hir fe glywch swish y tonnau tawel ynghyd â sawr y gwymon a’r cregyn. Gwelir eu cysgodion yn y dŵr. Maen nhw’n un â’r greadigaeth.
Mae’r hwylbren ar y curragh wedyn yn cyfleu anturiaeth wrth i’r hwyliwr gyrraedd pen ei siwrnai i benlinio’n ddiolchgar am ei ddiogelwch. Daw crefft a chelfyddyd y canrifoedd cynnar yn fyw. I chi’n gweld mae’r ysbrydol i’w weld yng ngwaith Wynmor. Perl o arddangosfa yw Llwybrau Gwyllt yn Oriel y Parc Cenedlaethol yn Nhudr’ath.
————————————————-
Dyma’r E-fwletin olaf am ychydig wythnosau. Byddwn yn dechrau anfon eto ganol mis Medi, ond daeth yn amser i gael seibiant am ychydig wythnosau. Llawer iawn o ddiolch i’r criw niferus o unigolion a gytunodd i lunio neges dros yr wythnosau ers mis Medi’r llynedd, ac edrychwn ymlaen at gael dosbarthu’r E-fwletinau eto yn yr hydref.
Yn y cyfamser, gobeithio y byddwch yn parhau i ddefnyddio’r Bwrdd Clebran, a chofiwch ein bod ar gael ar Facebook a Twitter hefyd. Bydd y negeseuon hynny’n parhau drwy’r haf.

Y Bitw Bach a’r Geiriau

Capel bitw bach yn y wlad yw Gideon ond ar ymyl ffordd arfordirol brysur. Mae’r tu fewn ar batrwm y Capel Salem hwnnw a baentiwyd gan Curnow Vosper. Corau cyfyng yn gorfodi’r hirgoes o leiaf i eistedd ar dro am y byddai’n siŵr o ddolurio ei bengliniau o’u gorfodi yn erbyn y pared blaen. Mae hanes i’w deimlo’n drwm yno. Yn y distawrwydd gellid yn hawdd dychmygu llais Endaf Emlyn yn canu am addolwyr y capel cyfatebol yng Nghwm Nantcol, Sir Feirionnydd. Mae’r ymdeimlad o ddoe yn hongian ar hyd y muriau. Cynhelir oedfaon achlysurol yno. Dyna ble’r oeddwn i ar fore Sul gwanwynol. Y gynulleidfa denau, henaidd, wedi’i gwasgaru fel cwrens mewn pancosen.
Cymrwyd at yr awenau gan deulu lleol. Y fam yn darllen yr efengyl. Y mab yn rhoi’r emynau mas. A’r tad yn gweddïo a chyhoeddi’r efengyl yn hyglod glir. Doedd yr un yn brin o hyder. Roedd y gwaith yn gyfarwydd iddyn nhw. Cafodd y tad ei hyfforddi i gymryd gofal o oedfaon gan ei gyn-weinidog pan oedd yntau’n wynebu ei lesgedd olaf. Mewn oes o brinder gweinidogion mynnai sicrhau aelodau cymwys i gyhoeddi’r Gair. Cyrhaeddodd y tad oed yr addewid ond parod yw i ddringo grisiau’r pulpud.
Bu’n pori yn Luc 23 gan ddelio â’r digwyddiade ar Y Groes. Dyfynnodd yn gyson o lyfrau’r Parch Maurice Loader, cyn-weinidog Capel Als, Llanelli. Cydiodd yn y cymal ‘heddiw byddi gyda mi ym Mharadwys’. Fe’n tywysodd i ryfeddu ar y fath ddatganiad gan ŵr a oedd yn wynebu poenau dirdynnol marwolaeth. Ond dyna roedd yn ei gynnig i’r troseddwr a groeshoelid yn ei ymyl. Pwysleisiodd y tad fod edifeiriwch yn bosib hyd y funud olaf un. Roedd yr argyhoeddiad hwn yn ffrwyth myfyrdod.
Cyflwynwyd hen wirionedd o’r newydd gan deulu oedd yn gytûn yn ei ffydd. Doedd y ffaith fod y mab yn cael ei ddisgrifio fel person Syndrom Down ddim yn amharu ar ei allu i gyfrannu i’r oedfa. Cyfartal ydym yng ngolwg Duw. Arhosodd y posibilrwydd o fynediad i Baradwys gyda mi am yn hir.
Treuliais y p’nawn yng nghwmni pererinion oedd am ymweld â mangreoedd oedd yn gysylltiedig â’r Crynwr a’r heddychwr Waldo Williams. Teithiwyd o fan i fan mewn bws bitw fach. Rhaid oedd oedi yma a thraw i roi cyfle i un o’r criw lefaru rhai o gerddi’r gyfrol Dail Pren. Gwrando ar eiriau eto. A hynny yn yr awyr agored gan synhwyro’r mawredd a berthyn i dreigl amser. A chofio. Erys rhai pethau’n ddigyfnewid ym mhrofiad dyn.
Pysgotwr ar lan Afon Cleddau yn chwilfrydig. Am wybod beth oedd wedi’n hudo at y Dderwen Gam. Heb erioed glywed am Waldo heb sôn am ei arfer o werthfawrogi tangnefedd y cread yn yr union fan ar doriad gwawr. Medrai uniaethu â hynny. Fe’n sobrwyd ninnau.
Wrth swpera yng nghwmni ein gilydd mewn tafarn yng nghanol y Preselau doedd y sgwrsio ddim yn afieithus ond yn dawel a bodlon. Diwrnod heb glywed sŵn tonfeddi gorsafoedd radio masnachol na sgrechfeydd y rhaglenni cystadlu ar y sianelu teledu.
Weithiau mae’r bitw bach a’r geiriau trymlwythog eu hystyr yn fwy na digon i fwydo enaid dyn ar y Sabath.

Y Bitw Bach a’r Geiriau

Capel bitw bach yn y wlad yw Gideon ond ar ymyl ffordd arfordirol brysur. Mae’r tu fewn ar batrwm y Capel Salem hwnnw a baentiwyd gan Curnow Vosper. Corau cyfyng yn gorfodi’r hirgoes o leiaf i eistedd ar dro am y byddai’n siŵr o ddolurio ei bengliniau o’u gorfodi yn erbyn y pared blaen. Mae hanes i’w deimlo’n drwm yno. Yn y distawrwydd gellid yn hawdd dychmygu llais Endaf Emlyn yn canu am addolwyr y capel cyfatebol yng Nghwm Nantcol, Sir Feirionnydd. Mae’r ymdeimlad o ddoe yn hongian ar hyd y muriau. Cynhelir oedfaon achlysurol yno. Dyna ble’r oeddwn i ar fore Sul gwanwynol. Y gynulleidfa denau, henaidd, wedi’i gwasgaru fel cwrens mewn pancosen.
Cymrwyd at yr awenau gan deulu lleol. Y fam yn darllen yr efengyl. Y mab yn rhoi’r emynau mas. A’r tad yn gweddïo a chyhoeddi’r efengyl yn hyglod glir. Doedd yr un yn brin o hyder. Roedd y gwaith yn gyfarwydd iddyn nhw. Cafodd y tad ei hyfforddi i gymryd gofal o oedfaon gan ei gyn-weinidog pan oedd yntau’n wynebu ei lesgedd olaf. Mewn oes o brinder gweinidogion mynnai sicrhau aelodau cymwys i gyhoeddi’r Gair. Cyrhaeddodd y tad oed yr addewid ond parod yw i ddringo grisiau’r pulpud.
Bu’n pori yn Luc 23 gan ddelio â’r digwyddiade ar Y Groes. Dyfynnodd yn gyson o lyfrau’r Parch Maurice Loader, cyn-weinidog Capel Als, Llanelli. Cydiodd yn y cymal ‘heddiw byddi gyda mi ym Mharadwys’. Fe’n tywysodd i ryfeddu ar y fath ddatganiad gan ŵr a oedd yn wynebu poenau dirdynnol marwolaeth. Ond dyna roedd yn ei gynnig i’r troseddwr a groeshoelid yn ei ymyl. Pwysleisiodd y tad fod edifeiriwch yn bosib hyd y funud olaf un. Roedd yr argyhoeddiad hwn yn ffrwyth myfyrdod.
Cyflwynwyd hen wirionedd o’r newydd gan deulu oedd yn gytûn yn ei ffydd. Doedd y ffaith fod y mab yn cael ei ddisgrifio fel person Syndrom Down ddim yn amharu ar ei allu i gyfrannu i’r oedfa. Cyfartal ydym yng ngolwg Duw. Arhosodd y posibilrwydd o fynediad i Baradwys gyda mi am yn hir.
Treuliais y p’nawn yng nghwmni pererinion oedd am ymweld â mangreoedd oedd yn gysylltiedig â’r Crynwr a’r heddychwr Waldo Williams. Teithiwyd o fan i fan mewn bws bitw fach. Rhaid oedd oedi yma a thraw i roi cyfle i un o’r criw lefaru rhai o gerddi’r gyfrol Dail Pren. Gwrando ar eiriau eto. A hynny yn yr awyr agored gan synhwyro’r mawredd a berthyn i dreigl amser. A chofio. Erys rhai pethau’n ddigyfnewid ym mhrofiad dyn.
Pysgotwr ar lan Afon Cleddau yn chwilfrydig. Am wybod beth oedd wedi’n hudo at y Dderwen Gam. Heb erioed glywed am Waldo heb sôn am ei arfer o werthfawrogi tangnefedd y cread yn yr union fan ar doriad gwawr. Medrai uniaethu â hynny. Fe’n sobrwyd ninnau.
Wrth swpera yng nghwmni ein gilydd mewn tafarn yng nghanol y Preselau doedd y sgwrsio ddim yn afieithus ond yn dawel a bodlon. Diwrnod heb glywed sŵn tonfeddi gorsafoedd radio masnachol na sgrechfeydd y rhaglenni cystadlu ar y sianelu teledu.
Weithiau mae’r bitw bach a’r geiriau trymlwythog eu hystyr yn fwy na digon i fwydo enaid dyn ar y Sabath.

Mae’n siwr y byddai selogion Cristnogaeth21 yn dweud fod gweddi yn sylfaenol i’w crefydd. Yn y crefyddau monotheistig mae hyn yn golygu siarad â Duw, Duw sy’n ymyrryd yn y byd ac ym mywydau pobl; erfyn arno, neu orchymyn iddo, wneud hyn neu beidio gwneud y peth arall.

Yn ddiweddar fe ddywedodd pregethwr yn ein capel ni mai peth anodd yw gweddïo, a hawdd gennyf ddeall hynny. Beth mae dyn i’w wneud os yw’n teimlo ei fod yn gweddïo ar wacter mawr, neu ar wal frics?

Mi ‘rydw i newydd orffen ail-ddarllen llyfrau Gretta Vosper, sy’n weinidog ar un o eglwysi Eglwys Unedig Canada yn Nhoronto, ac yn lladmerydd huawdl dros y Gristnogaeth Flaengar (Progressive Christianity). Mae’r ail gyfrol, Amen, yn ymwneud yn gyfangwbl â gweddi.

Yn 2001 fe draddododd hi bregeth yn ei heglwys yn dweud na fedrai bellach dderbyn y Gristnogaeth theistaidd, ddogmataidd, ac amlinellu oblygiadau hynny. ‘Roedd hi’n disgwyl y byddai raid iddi ymddiswyddo o’i gofalaeth, ond nid felly y bu. Fe dderbyniodd y gynulleidfa ei neges gyda chryn gydymdeimlad, a phenderfynu bwrw ymlaen gyda’i gilydd i chwilio am ffordd newydd, am Gristnogaeth a fyddai’n fwy cydnaws â’u profiad a’u dyheadau.

‘Roedd angen newid tipyn ar gynnwys y gwasanaethau, ac un peth a wnaethon’ nhw oedd hepgor Gweddi’r Arglwydd. Meddai Vosper “Our children were reciting a prayer about a God that almost none of their parents could relate to and most certainly did not want to hand down.” Yn ei lle fe aethant ati i addasu Gweddi Sant Ffransis (nad oes a wnelo hi ddim â’r sant hwnnw, gyda llaw) gan dynnu allan unrhyw gyfeiriadau ymyraethol. Fe gofiwch, mae’n siwr, fod pwyslais y weddi hon ar fyw a gweithredu yn hytrach na gofyn ac erfyn. Wedi hir drafod fe gytunwyd ar ffurf derfynol, a bellach mae’r weddi hon ar gof pawb o’r gynulleidfa. Ym mhob oedfa bydd un o’r plant yn ei ledio.

Mewn dau o’i lyfrau mae’r esgob Spong yn cyfeirio at ei arfer o dreulio dwyawr gyntaf pob dydd, o 6 i 8 bob bore, mewn gweddi, myfyrdod a darllen, fel paratoad at waith y dydd. Ond fe ddaeth i sylweddoli mai ei waith yn ystod y dydd oedd ei weddi; wrth fyw, caru, bod, cwrdd, wynebu, ymdrechu dros gyfiawnder y mae’n gweddïo. Mae Duw bellach i’w gael yn hwrli-bwrli bywyd prysur a thrafferthus . “God was found not in the stable rocks but in the rushing rapids.” Mae’n dal i dreulio’r ddwyawr foreol yn ei stydi, ond oriau paratoad ydyn’ nhw.

Ai dim ond un ffordd o weddïo sydd yna, plygu pen a chau llygaid, penlinio a phlethu dwylo efallai, a siarad yn dawel neu yn uchel? Os yw hyn yn ystyrlon ac yn fuddiol i lu mawr o bobl popeth yn iawn. Ond oni all byw ein bywyd fel Cristnogion ymhlith ein cyd-ddynion hefyd fod yn weddi?

Mae sŵn cofio canmlwyddiant y Rhyfel Byd Cyntaf wedi gostegu am dro wedi seremonïau cofio trychineb Gallipoli. Ond buan y daw yn ôl wrth i ganmlwyddiant brwydrau arbennig ymddangos ar ein calendrau.
Fe wyddom oll beth mor erchyll yw rhyfel. Lladd wrth y degau o filoedd; clwyfo corff a meddwl, ac effaith y clwyfau yn achosi anabledd i’r clwyfedig weddill eu hoes; achosi profedigaethau lawer i deuluoedd diniwed, distrywio bywyd teuluol, plant yn cael eu hamddifadu, a gwragedd yn weddwon yn eu hieuenctid; cartrefi , a’r cyflenwad bwyd ac angenrheidion eraill bywyd, yn cael eu distrywio.
Ond yn rhyfedd iawn, ar waethaf hyn i gyd, mae yna ymdeimlad ymhlith pobl yn gyffredin fod ymladd mewn rhyfel yn rhywbeth gogoneddus, anrhydeddus, yn rhywbeth i ymfalchïo ynddo. Fe edrychir ar aelodau o’r lluoedd arfog gydag edmygedd, a’u cymeradwyo wrth iddyn’ nhw orymdeithio. Fe roddir rhyddfraint trefi a dinasoedd i gatrodau, gan roi’r hawl iddyn’ nhw roi bidogau ar flaenau eu drylliau – dau offeryn lladd am bris un!
Ddydd Iau diwethaf fe ddaeth y Frenhines, neb llai, i Gaerdydd i roi baneri newydd i’r Gatrawd Gymreig mewn seremoni rwysgfawr, a dydd Sadwrn ’roedd hi eto yn llywyddu dros seremoni arddangos baneri’r Gwarchodlu Cymreig. Wedi’u hargraffu ar y baneri hyn mae enwau’r brwydrau y bu’r catrodau yn ymladd (yn fuddugol?) ynddyn’ nhw – y battle honours bondigrybwyll! A’r gair a glywyd ar wefusau pawb a holwyd ar y teledu oedd “proud.”
Hyd yn oed yn seremonïau Sul y Cofio mae presenoldeb aelodau o’r lluoedd arfog yn amlwg. “Byth eto” ddylai neges y seremonïau hynny fod, ond mae eu presenoldeb yn gweiddi “Rydym yn barod i gyflawni’r un erchyllterau eto os oes raid.”
Y drasiedi yw fod yr agwedd hon yn gysur i’r teuluoedd sydd wedi colli anwyliaid mewn rhyfel, y teimlad eu bod wedi colli’u bywydau wrth wneud rhywbeth anrhydeddus. Mor aml y dywedir fod aelodau’r lluoedd arfog yn aberthu’u bywydau dros eu gwlad, eu brenhines, neu dros ryddid. Ond rhaid cofio nad ydyn’ nhw yn ymuno’n wirfoddol yn y lluoedd arfog er mwyn cael eu lladd; y gorau y gellir dweud yw eu bod yn fodlon cymryd y risg o gael eu lladd yn ystod y broses o ladd eraill, wedi’u cyflyru i feddwl bod gwneud hyn yn destun balchder
Pam fod y bri hwn ar ogoniant mewn rhyfel yn dal i fod? I’m tyb i y mae’n rhywbeth sy’n perthyn i’r hen oesoedd a’r oesoedd canol, pan oedd brenhinoedd a gwladwriaethau yn fwy parod i ryfela, a hynny’n aml er mwyn y gogoniant yn unig. Mi fyddwn i’n tybio ein bod ni gryn dipyn yn gallach erbyn hyn, yn enwedig pan fo’r teledu yn medru dwyn yr erchylltra yn fyw i’n cartrefi. Ond rywfodd mae’r ymdeimlad o ogoniant a balchder fel pe bai’n cyfiawnhau rhyfela, er bod pob ystyriaeth arall yn dweud na ddylid gwneud hynny.
Yn y gorffennol mae rhywrai wedi’u dwyn o flaen llysoedd rhyngwladol ar gyhuddiad o “droseddu yn erbyn dynoliaeth.” Onid yw pob rhyfel yn drosedd yn erbyn dynoliaeth? ‘Does yna ddim gogoniant, anrhydedd na balchder mewn rhyfel, a’n dyletswydd ni fel Cristnogion yw cyhoeddi hynny’n glir ac yn groch. Mae bywydau pobl yn rhy werthfawr i’w gwastraffu ar geisio setlo problemau gwleidyddol – a chrefyddol – trwy drais.
Nodyn am yr Encil:
Bu ymateb da iawn i’r encil, ac ychydig o lefydd sydd ar ôl bellach. Os oedd ‘cyntaf i’r felin’ yn wir wythnos yn ôl, mae’n llythrennol wir erbyn hyn. Peidiwch â cholli’r cyfle. Cofrestwch HEDDIW. Naill ai atebwch y neges hon NEU e-bostiwch Pryderi Llwyd Jones, sef pryderi@btinternet.com
I’ch atgoffa:
Coleg Trefeca : Encil Cristnogaeth 21
o 6.00p.m. (swper) nos Fawrth Medi 22ain hyd at 3.30p.m. (Tê ysgafn) prynhawn Mercher, Medi 23ain.
Yng nghwmni Manon Steffan Ros ac Aled Jones Williams.
Thema : “Creadigrwydd ac Ysbrydolrwydd”.
Cost £43.50 (i gynnwys swper nos Fawrth a phryd amser cinio ddydd Mercher)

Beth bynnag yw’r gwahaniaethau rhyngddynt, mae gan Iesu, Muhamad a’r Bwda un peth enfawr a sylfaenol yn gyffredin: dychymyg crefyddol. Medrodd y tri, o’u diwylliannau cynhenid, ddychmygu ffurfiau amgen a newydd o fynegi yr hyn a alwn ni yn ‘yr ysbrydol’. Petai’r tri mewn meysydd eraill, – cerddoriaeth, dyweder, neu lenyddiaeth, – hwy fyddai Beethoven neu Tolstoi eu diwylliannau. (A wyf fi’n dweud mai cynnyrch y dychymyg yw’r crefyddol? Ydwyf, mae’n debyg. Y dychymyg ddaw gyntaf, wedyn y ‘duwiau’. Nid yw hynny o reidrwydd nac o gwbl yn golygu nad oes yna Bresenoldeb y tu allan i’r dychymyg. Ond ni allwn ni fyth wybod hynny.)

A hyn, debygaf fi, yw’r coll mawr yn ein cyfnod ni: diflaniad llwyr y dychymyg crefyddol. Nid ffwndamentaliaeth yw’r bwgan, nid seciwlariaeth ychwaith, yn sicr nid anffyddiaeth, ond y diffyg dychymyg crefyddol. Yr ydym wedi asio Cristnogaeth yn gyfan gwbl â’r mynegiant ohoni yn yr enwadau, fel na allwn weld dim erbyn hyn ond capeli ac eglwysi gweigion a’r ‘creisis’ parhaol.

Y cam cyntaf yw cydnabod fod y ffasiwn beth â ‘dychymyg crefyddol’ yn bod. Os oes gennych amheuaeth, yna darllenwch William Blake neu Forgan Llwyd. Yr ail gam – a hwn yw’r un mawr – yw ymryddhau Cristnogaeth oddi wrth enwadaeth. Fe ddaw tryblith o wneud hyn. Ond tryblith bob amser yw crud creadigrwydd. O’r tryblith yna y daw ymgais flêr ar ôl ymgais flêr i ‘ail-ysgrifennu’ Cristnogaeth.

Diolch am ddarllen. A dyma gyhoeddiad:

Fe addawyd rhagor o wybodaeth am Encil Trefeca, felly dyma’r manylion:

Coleg Trefeca : Encil Cristnogaeth 21

o 6.00p.m. (swper) nos Fawrth Medi 22ain hyd at 3.30p.m. (Te ysgafn) prynhawn Mercher Medi 23ain.  Yng nghwmni Manon Steffan Ros ac Aled Jones Williams.

Thema : Creadigrwydd ac ysbrydolrwydd.

Cost  £43.50 (i gynnwys swper nos Fawrth a phryd amser cinio ddydd Mercher)

Nifer yn gyfyngedig, felly cyntaf i’r felin. Rhowch wybod ar unwaith drwy’r wefan neu yn uniongyrchol i Pryderi Llwyd Jones (pryderi@btinternet.com). Yna fe gewch gadarnhad, yr amserlen yn llawn a chais am flaendal.