Archif Awdur: Golygydd

E-fwletin 5 Mai, 2019

Bod yn Fenyw … yn 2019

Mae bod yn fenyw, yn hytrach na dyn, yn dal yn anfantais yn y byd sydd ohoni. Rydan ni wedi hen arfer gweld gwragedd y byd Moslemaidd yn gorfod cuddio eu benywdod trwy eu gwisg;  mewn rhai llefydd maent yn anweledig  gan eu bod yn gorfod cadw i’r cartref. Mae stori Malala, y ferch ddewr o Affganistan, sydd wedi gorfod wynebu bygythiadau i’w bywyd am feiddio ceisio cael yr un hawliau addysg â bechgyn, yn brawf o’r anawsterau sydd yn wynebu merched yn y byd Moslemaidd. Yn y byd Iddewig cyfoes wedyn, mae’n arferiad gan rai selogion i’r wraig gerdded ychydig o gamau y tu ôl i’w gwr;  y gŵr yw’r meistr yn y cartref ac oddi cartref.

Ond, cyn i ni ym Mhrydain bwyntio bys at wledydd eraill, beth am y bygythiadau, y casineb a’r sarhad sydd i’w weld yn ein gwlad yn sgil y gwahaniaeth barn ar ôl refferendwm Brexit yn 2016? Mae hyn i gyd i’w weld yn fwy amlwg ble mae merched yn y cwestiwn. Mae bygythiadau yn erbyn merched sydd yn aelodau seneddol yn fwy niferus ac, fel y gwyddom, llofruddiwyd un ohonynt. Mae rhai ymgeiswyr  etholiadol  yn sarhau merched yn ddyddiol, ac aelodau seneddol benywaidd yn benodol.

Ond, nid yn y byd gwleidyddol yn unig y mae diffyg cyfartaledd amlwg rhwng merched a dynion. Yn gymharol ddiweddar y daeth yr hawl i ferched gael eu hordeinio yn Eglwys Loegr a’r Eglwys yng Nghymru, a hynny ar ôl trafodaethau hir a dadleuol. Mae rhai clerigwyr ac aelodau eglwysig yn dal i wrthwynebu, a rhai yn gwrthod derbyn y cymun gan ferch o offeiriad. Bu’r Eglwys yng Nghymru yn trafod y mater unwaith eto ychydig ddyddiau’n ôl.  Nid yw’r Eglwys Gatholig wedi dechrau’r drafodaeth eto.

Ond, cyn i  Anghydffurfwyr ganmol ein hunain am ein bod wedi ordeinio menywod ers rhai blynyddoedd bellach, edrychwn yn fwy craff ar sefyllfa ein capeli. Mae’r mwyafrif llethol o’n cynulleidfaoedd yn ferched ac eto mae mwyafrif y swyddi o fewn y capeli yn dal i fod yn nwylo’r dynion. Gwaeth na hynny, clywais yn ddiweddar fod barn wedi ei datgan mewn cyfarfod o weinidogion Anghydffurfiol  na ddylai merch gymryd rhan mewn gwasanaeth cyhoeddus, ac yn enwedig na ddylai bregethu i ddynion! Dichon fod croeso i ferched baratoi paned a glanhau ond faint o wahaniaeth  sydd rhwng hynny a sefyllfa merched yn y gwledydd Moslemaidd ac Iddewig yn y Dwyrain Canol?   Mae rhai gyda rhagfarnau fel hyn yn hoff  o ddyfynnu o’r Beibl fel tystiolaeth lythrennol ac awdurdodol.

Ond a yw hyn yn gyson ag agwedd yr Iesu at ferched? Yn ystod y Pasg cawsom ein hatgoffa o bwysigrwydd merched wrth y Groes, wrth y bedd gwag a’u tystiolaeth yn y dyddiau cynnar. Cawn hanesion am yr Iesu yn rhoddi parch a sylw i wragedd fel y wraig o Samaria wrth y ffynnon a Mair Magdalen a’r teulu ym Methania. Mae’n  nodwedd arbennig o Efengyl Luc.

Ni allaf yn fy myw, yn yr unfed ganrif ar hugain, ddeall y teimladau negyddol yn erbyn merched ym mysg Cristnogion,  a hynny gan ferched eu hunain ar brydiau.  Mae’n fwy o ddirgelwch eu bod  yn cael eu cyfiawnhau trwy lynu wrth agweddau oedd yn bodoli yn y gymdeithas yn oes Iesu, ddwy fil o flynyddoedd yn ôl.

 

E-fwletin Sul y Pasg Bach

E-fwletin Sul y Pasg Bach


“Ni bu un awr heb ei nef,
Ni bu dydd heb ei ddioddef;
                 ..............
Llon a thrist fel llanw a thrai,
Bri a surni yw'n siwrnai.”

Felly y mae Gwynn ap Gwilym yn agor yr awdl a enillodd iddo Gadair Abergwaun yn 1986. ‘Cwmwl’ oedd y testun, a chanodd awdl goffa i’w dad a fu farw o’r clefyd creulon ‘Motor Neuron’

Ond y mae’r ddau gwpled yn crynhoi’r profiad dynol i’r dim. Fe wyddom i gyd am y copaon golau ac am y dyffrynnoedd pygddu. Chwedl J. C. Jones, Dinas Mawddwy, ‘Weithiau profi dyfroedd Mara, weithiau’r gwin pereiddia’i flas’. Mae i ninnau ein horiau euraid a’n horiau tywyll ym mhob agwedd o’n bywyd. Darllenais, yn rhywle, mai cydnabod hynny, y pegynnu rhwng uchelfannau a dyfnderoedd y bywyd ysbrydol, a barodd i rywrai o saint yr eglwys ddechrau galw’r Sul yma yn ‘Pasg Bach’. 

‘Low Sunday’ yw’r enw Saesneg ac, yn ôl un o ffynonellau Google, yn enw sy’n perthyn yn fwyaf neilltuol  i’r traddodiad Anglicanaidd. Gwell gen i’r enw Cymraeg. Mae yna ryw naws gwahanol i’r ‘Pasg Bach’ rhagor ‘Low Sunday’.

Sefyll ar y copa y buom Sul diwethaf, Sul Y Pasg. Y copa golau, disglair, gobeithiol, a rhannu’r hen, hen gyfarchiad sydd mor newydd a gwefreiddiol ag erioed, ‘Yr Arglwydd a gyfododd. Efe a gyfododd yn wir’. Yna daw profiad y disgyblion cyntaf i’n rhan ninnau, ‘ymhen wythnos, yr oedd y disgyblion unwaith eto yn y tŷ … y drysau wedi eu cloi,”  Yn y gwaelodion. Profiad anhygoel y Sul cynt  wedi pylu ac oeri dan draul a straen a her bywyd wythnos arall, a hwythau’n gwybod fwy am ofn a thywyllwch na dim arall.

Fe wyddom ninnau fel y gall amgylchiadau newid mewn moment. Gall trefn a phatrwm ein bywyd chwalu mewn eiliad. Gall ein holl gynlluniau a’n breuddwydion ddiflannu fel gwlith y bore.

Meddai William Barclay:  ‘Things happen to us and to others which baffle our understanding; life has its problems to which there seem to be no solutions and its questions to which there seem to be no answers. Life has its dark places where there seems nothing to do but despair’.

 Yna, pan oedden nhw yn y man isaf, ‘daeth yr Iesu’.  I ganol yr ofn a’r ansicrwydd, yr anobaith a’r digalondid. A dyma sylweddoli ei fod Ef gyda hwy o hyd, yn wyneb ac er gwaethaf yr amgylchiadau.

                 "Yr Arglwydd sydd yr un
                                  er maint derfysga'r byd;
                                er anwadalwch dyn
                                   yr un yw ef o hyd;"

Yn oedfa hwyrol Sul y Blodau bendith fawr fu cael addoli dan arweiniad cyfaill a lwyddodd i ddod â golau newydd ar yr hanes cyfarwydd.  Byrdwn ei neges oedd bod angen i ni ‘weld’ yr Iesu ar ei ymdaith i ganol bywyd heddiw, ac i ddal ein gafael yn yr Iesu hwnnw sydd, fel erioed, yno ar ein cyfer ni i gyd. Yr Iesu sydd yr un ar y Pasg Bach fel ar Y Pasg. Iesu’r cariad anorchfygol sy’n drech na grym pob anobaith, digalondid a marwolaeth. Neges berthnasol iawn i eglwys yr Atgyfodiad a aeth yn eglwys y Pasg Bach.

Pasg Bach cysurlon a chalonogol i chi!

E-fwletin Sul y Pasg

 

Chwyth ef…!

Canodd W. J. Gruffydd unwaith am y Bedol a Bethel, ac y mae’r ddau sefydliad erbyn hyn o dan fygythiad. Ym Methel WJG mae capel yr Annibynwyr newydd gau, a gweddillion y gynulleidfa wedi cael lloches dros dro yng nghapel bach y Wesleaid, tra bod y Bethel gwreiddiol yn dal ati i fyny’r ffordd. Yn y cyfamser, mae gŵr busnes nid anenwog wedi prynu’r Bedol i gadw’r achos i fynd yno, ac mae newydd gynnig gofod i’r pentre i agor siop yno gan fod siop y pentre newydd gau. Y bwriad yw rhedeg y siop ar sail gydweithredol.

Mae sawl enghraifft o dafarnau sydd wedi eu “hachub” gan y gymuned, a’u rhedeg yn gydweithredol. Dyna fu’r hanes yn Llithfaen a Chlawddnewydd ers blynyddoedd, ac yn fwy diweddar dyna’r hanes ym Mryngwran ym Mȏn a’r Dafarn Sinc yn Sir Benfro. Ac yn awr y mae gweithgarwch mawr ar droed i godi arian i brynu Tafarn y Plu yn Llanystumdwy a’r Heliwr yn Nefyn.  A’r hyn sy’n gyrru’r ymgyrchoedd hyn yw’r teimlad bod angen gwarchod adnodd cymunedol, lle gall pobol gymdeithasu a chynnal pob math o weithgareddau.

Yn y cyfamser, mae ein capeli yn cau un ar ôl y llall heb unrhyw ymdrech i’w hachub, er mai’r capeli hyn oedd  canolfannau cymunedol a diwylliannol ein magwraeth ni oll. Ond mae mor amlwg ȃ hoel ar bost os nad yden ni am weld pentrefi a threfi a chefn gwlad Cymru yn gwbwl ddi-gapel yn y dyfodol, rhaid i’r ateb godi o’r gymuned ei hun. Ofnaf fod yr awdurdodau enwadol wedi methu rhoi arweiniad, ac felly mae’r bȇl yn ein dwylo ni.

Gwn nad wyf yn dweud dim byd newydd, ond rhaid inni ei ddweud hyd nes y gallwn droi’r geiriau yn weithredu. Rhaid dyfalbarhau i uno cynulleidfaoedd, a gwneud penderfyniadau ymarferol a chall parthed ein hadeiladau. Os nad yw hi’n ymarferol i addasu un o gapeli’r ardal, yna rhaid edrych ar adeiladau eraill sydd ar gael i’r gymuned. Yn wir, mae manteision o rannu adeiladau gyda gweithgareddau gwahanol, gan fod gwir angen cydio gwaith Cristnogol wrth ymdrechion eraill yn ein cymunedau.  Nid rhywbeth ar wahân i waith y Cristion yw darparu cartrefi i’r digartref, neu ofal i’r henoed, neu roi cymorth i rai sy’n byw gyda dementia i fyw bywyd mor llawn ȃ phosib, neu gasglu bwyd i’r banc bwyd lleol, a chant a mil o ddyletswyddau eraill. Oni allwn ni brofi i’n pobol ifanc fod Cristnogaeth yn gwneud gwahaniaeth i’n cymdeithas yn ogystal ȃ diwallu ein hanghenion ysbrydol, ni welaf obaith adfywiad o unrhyw fath.

Tanlinellwyd y neges hon imi yn ddiweddar wrth i dair oedfa gael eu dileu, un am fod y capel wedi cau, a dwy am nad oedden nhw’n credu y byddai digon yn troi i mewn i gyfiawnhau fy siwrne. Ac yn yr un cyfnod, pobol ifanc (wel, ifanc yn nhermau cynulleidfaoedd ein capeli ta beth) yn llawn brwdfrydedd yn cysylltu yn gofyn am gymorth i godi arian i achub y dafarn leol am nad oedd gan y gymuned ganolfan arall at eu defnydd. O am brofi’r brwdfrydedd hwnnw dros gadw capel – neu dros adfywio capel.

Dwi ddim am orffen heb daro nodyn mwy cadarnhaol, achos wedi’r cyfan, efengyl y gobaith a’r posibiliadau mawr yw efengyl Iesu Grist. Y mae yna arwyddion gobaith, ond y mae’r hen hualau yn bygwth eu tagu; mae’r gyfundrefn yn bygwth llesteirio’r ysbryd. Boed felly i’r gwynt y galwodd Williams Parry arno ers talwm chwythu drwy’r synagog ar y ffordd i’r dafarn!

E-fwletin Sul y Blodau

Newid ein perthynas

Dwi wedi mentro i mewn i’r ardd yr wythnos hon i dacluso ychydig ar dyfiant cynnar y gwanwyn a gwaredu pren marw’r gaeaf, er mwyn sicrhau bod y drain a’r chwyn yn cadw bant. Mae’r menig cryfion allan a pheiriant neu ddau i’m cynorthwyo gyda’r gwaith. Bydd yn dda paratoi ar gyfer medru mwynhau’r ardd yn yr haf a chael cyfle i dreulio amser yng nghanol natur ac i ffwrdd o dywyllwch ystafelloedd wedi’u cynhesu’n artiffisial. Awyr iach a haul cynnes, hyfryd…gobeithio.

Bydd yn braf cael cyfle i dreulio amser yn yr ardd dros y pythefnos nesaf gyda’r Pasg wedi cyrraedd a’r plant (a’r athrawon gobeithio) yn mwynhau saib cyn rhialtwch yr arholiadau.

Bydd hefyd yn braf cael cyfle i fynd i’r ardd am seibiant, i ffwrdd o wallgofrwydd gwleidyddiaeth y misoedd diwethaf ac ansicrwydd y misoedd i ddod.

Mae effaith trafodaethau Brecsit (ie, trafodaethau’n unig ar hyn o bryd) ar ein cymunedau lleol ni yn fy mhryderu’n fawr. Rwy’n gweld torri ar gyllidebau lleol yn dwyn gwasanaethau hanfodol i ben, ein gwasanaeth iechyd yn gwanychu’n ddyddiol, digartrefedd yn ein trefi a’n dinasoedd yn cynyddu a’r rhai sydd ar y ffin denau o fod yn ddigartref yn beryglus o uchel.

Ond y gwaethaf oll, yw’r atgasedd tawel ond gwenwynig sydd wedi codi ymysg ein cymdogion yn ein cymunedau tuag at fewnfudwyr ac at bobl sydd wedi cyfrannu ers degawdau i fecanwaith cymhleth ein cymunedau a’n gwasanaethau ac sydd wedi bod yn derbyn llythyron i adael ac i ddychwelyd i’w “gwledydd eu hunain”. Rydyn ni gyd wedi darllen eu hanesion.

Wrth baratoi ar gyfer gwasanaeth y Sul diwethaf a hefyd wrth ddilyn cwrs Grawys Beibl.net ac Eglwys Bresbyteraidd Cymru (adnodd ardderchog gyda llaw), trawodd un adnod fi, yn fwy nag erioed o’r blaen. Yr adnod yw’r un sy’n sôn am eiriau Iesu wrth Mair ac Ioan wrth iddo gael ei groeshoelio…

“Pan welodd Iesu ei fam yn sefyll yno, a’r disgybl oedd Iesu’n ei garu yn sefyll gyda hi, meddai wrth ei fam, “Mam annwyl, cymer e fel mab i ti,” ac wrth y disgybl, “Gofala amdani hi fel petai’n fam i ti.” Felly o hynny ymlaen aeth mam Iesu i fyw gyda’r disgybl hwnnw.” (Ioan 19:26-27)

Dwi wedi ceisio rhoi fy hun wrth droed y Groes gyda Mair ac Ioan. Beth oedd yn mynd trwy feddyliau Mair ac Ioan wrth i Iesu ddweud hyn, wrth iddyn nhw weld ei mab a’i gyfaill yn marw ar y groes? Sylwch hefyd mai dweud mae Iesu ac nid gofyn.

Mae’r hyn a ddeallaf o’r adnod hon eleni’n wahanol i’r gorffennol. Mae wedi codi’r cwestiwn ynof ac yn fy ngweddïau i Dduw fy nghryfhau yn y diwrnodau gwallgof hyn. Y mae geiriau Iesu’n dweud wrthym am newid ein perthynas er mwyn addasu i ddigwyddiadau’r presennol a’r hyn sydd i ddod. Sut allwn ni wneud hyn yn 2019? Sut allwn ni newid ein perthynas â’n gilydd, yn ein cymunedau, yn ein heglwysi i adlewyrchu Cariad Iesu Grist y Pasg hwn?

Mae yna rywbeth ynof – yr wythnos yma ta beth,  sy’n gyndyn iawn i dynnu’r drain o’r ardd yn llwyr. Pob bendith i chi dros yr Wythnos Fawr.

Agweddau ar ffydd a chredu

Agweddau ar ‘Ffydd’ a ‘Chredu’

Catrin H. Williams
Prifysgol Cymru, y Drindod Dewi Sant

Mae amryw o’r trafodaethau diwinyddol ar ‘grefydd’ a ‘ffydd’ yn ystod y deng mlynedd diwethaf wedi ceisio ymateb i’r llu o lyfrau ac erthyglau a gyhoeddwyd gan awduron sydd yn galw eu hunain yn ‘atheistiaid newydd’.[1] Nid gormodiaith yw dweud bod dadleuon a rhethreg rhai fel Richard Dawkins a’r diweddar Christopher Hitchens wedi bod yn gyfrifol am greu darlun syml a stereotypaidd o ‘grefydd’ fel ffenomen ffwndamentalaidd a gwrth-ddeallusol. Gwelir hyn yn y modd y mae Dawkins yn crynhoi ei ddadl ar ddechrau ei gyfrol, The God Delusion: ‘I’r mwyafrif o gredinwyr ar draws y byd, mae crefydd yn debyg i’r hyn a ddysgir gan bregethwyr fel Jerry Falwell  … a rhai fel Osama bin Laden neu’r Ayatollah Khomeini’.

Nid yw Dawkins am gydnabod ei fod yn delio â ffenomen sy’n llawer mwy cymhleth mewn gwirionedd. Iddo ef, gellir rhannu’r cyfan a drafodir yn ddau gategori taclus: ffydd gibddall a digwestiwn ar y naill law ac yna, ar y llaw arall, yr hyn y gellir ei brofi y tu hwnt i bob amheuaeth ar sail tystiolaeth a rheswm. Mewn ‘atheistiaeth newydd’ dim ond yr hyn y gellir ei brofi y dylid ‘credu’ ynddo. Beth bynnag fo’r ymateb i safbwynt Dawkins a’i gyfeillion – ac mae llu o awduron wedi dadlau’n chwyrn yn eu herbyn – mae ‘atheistiaeth newydd’ yn symbol o rywbeth llawer mwy arwyddocaol yn y drafodaeth gyfoes ar grefydd, sef bod y disgwrs yn aml wedi’i barlysu gan begynu digyfaddawd rhwng dau fath o ‘gred’, sef sicrwydd ffydd ar y naill law (a gysylltir â thueddiadau ffwndamentalaidd, yn enwedig o fewn Cristnogaeth ac Islam), a sicrwydd anghrediniaeth ac anffyddiaeth ar y llaw arall. Ac ynghanol y fath bolareiddio, yr hyn sydd wedi mynd ar goll yw’r gwahanol raddfeydd o fewn y sbectrwm rhwng ‘ffydd’ a ‘diffyg ffydd’ – rhwng credu a pheidio â chredu. Y duedd, ar y naill begwn a’r llall, yw troi Duw – neu’r syniad o Dduw – yn wrthrych all lenwi bwlch neu ei droi’n ffigur y gellir ei osod o’r neilltu yn llwyr.[2]

A’r hyn sydd yn rhedeg fel llinyn arian drwy’r naill safbwynt a’r llall yw’r angen am sicrwydd ac eglurder, heb unrhyw le i gwestiynu a mynegi amheuon. Mynegir hyn yn effeithiol gan Verna Dozier yn ei chyfrol, Confronted with God: ‘We resist living with the doubt, incompleteness, confusion and ambiguity that are inescapable parts of the life we are called to live. Living by faith means living by unsureness. We cannot bear the uncertainties with which the gospel message calls us to live. We cannot bear having to take a risk that this is the way to go. We cannot bear our inability to know absolutely. So we hurry up and create some certainties that will relieve us of that anxiety’.[3]

Beth yw ‘Ffydd’?

Mae’r ffactorau a’r ystyriaethau hyn yn codi cwestiwn sylfaenol gyda golwg ar thema’r gynhadledd hon: ai dyma mewn gwirionedd yw ‘credu’, ai dyma sut mae diffinio ‘ffydd’? Ar gyfnodau penodol yn ei hanes, mae’r Eglwys Gristnogol wedi ceisio egluro’i safbwynt ar faterion cred gan lunio datganiadau craidd a ddiffinnir fel credoau neu gyffesion ffydd. Y cyntaf o’r credoau hyn oedd Credo’r Apostolion, er iddo gael ei lunio o leiaf ganrif ar ôl disgyblion/apostolion Iesu,[4] ac yna – rai canrifoedd yn ddiweddarach – lluniwyd Credo Nicea (325 OC) a Chredo Chalcedon (451 OC).[5] Anghofiwn yn aml mai dyma oedd y drefn, oherwydd ein tuedd yw cymryd yn ganiataol fod Cristnogaeth wedi rhoi mynegiant i’w chreodau creiddiol o’r cychwyn cyntaf ac mai dim ond yn ddiweddarach y cawsant eu cymhwyso i fywyd yr Eglwys. Dyma godi cwestiwn sylfaenol ynghylch sut mae diffinio ‘credu’ a ‘ffydd’.

Os rhoddir ystyriaeth i’r eirfa Roeg berthnasol yn y Testament Newydd, y gair a gyfieithir fel ‘cred’ neu ‘ffydd’ yw pistis, er mai gair ydyw a ddefnyddir yn bennaf i gyfleu’r syniad o deyrngarwch, ymddiriedaeth, ac ymlyniad. Mewn cyfrol ddiweddar ar y pwnc hwn,[6] pwysleisia Teresa Morgan nad yw’r eirfa yn y Testament Newydd wedi’i chyfyngu i’r hyn a gysylltir yn aml heddiw â ffydd, sef argyhoeddiad cadarn y gall rhywbeth ‘amhosibl’ ddigwydd. Dyma fu’r duedd, er enghraifft, wrth geisio dehongli geiriau Iesu yn Efengyl Luc: ‘Pe bai gennych ffydd gymaint â hedyn mwstard, fe allech ddweud wrth y forwydden hon, “Coder dy wreiddiau a phlanner di yn y môr”, a byddai’n ufuddhau i chwi’ (17:6).

Ond yn holl lyfrau’r Testament Newydd, swyddogaeth y gair ‘ffydd’ (pistis) a’r ferf ‘credu’ (pisteuō) yn anad dim arall yw cyfleu’r syniad o berthynas o ansawdd arbennig. Pan fo awduron fel Paul ac Ioan yn sôn am ffydd yn Nuw, nid credu ynddo fel gwrthrych sydd ganddynt mewn golwg (na chredu mewn cyfres o ffeithiau a chyffesion) ond ymddiried yn Nuw a cheisio dod i berthynas ag ef: ‘Pistis and fides are fundamentally relational concepts and practices, centring on trust, trustworthiness, faithfulness, and good faith.’[7] Awgryma rhai diwinyddion, o ganlyniad, y gall hyd yn oed pobl ‘agnostig’ arddangos ffydd. Gallant fynegi ansicrwydd ynghylch bodolaeth Duw neu sicrwydd nad ydynt yn gwybod y cyfan amdano, ond ar yr un pryd gallant ymddiried yn nysgeidiaeth Iesu ac arddangos ymlyniad at gymuned o gredinwyr. Nid yw ‘ffydd’ o angenrheidrwydd yn golygu derbyn cyfres o osodiadau, ac nid yw’r syniad o ‘gredu’ yn gyfystyr â meddu gwybodaeth ‘sicr’ ond yn hytrach ddysgu byw gyda’r hyn nad ydym yn ei wybod. Nid oes ffin gadarn rhwng ffydd ac amheuaeth.

Diwinydda ynghylch ‘Ffydd’

Ers dyddiau cynnar yr Eglwys Gristnogol, bu ei diwinyddion yn myfyrio ar amrywiol agweddau o ‘ffydd’ a ‘chredu’. Yr oedd Awstin Sant, er enghraifft, yn gwahaniaethu rhwng dau gategori neu ddull o ‘wybod’: scientia (gwyddoniaeth) a sapientia (doethineb) (De Trinitate xii). Tra bod y meddwl, mewn scientia, yn canolbwyntio ar yr hyn y gellir ei amgyffred yn ddiriaethol neu y ceisir ei feistroli, mewn sapientia mae’r meddwl yn creu perthynas â’r gwirionedd hwnnw sydd y tu hwnt i ddirnadaeth ddynol.[8] I Awstin, a nifer o feddylwyr cynnar eraill, nid oedd diwinydda yn gyfystyr â sicrwydd a dogmatiaeth, sef yr union elfennau all gau’r meddwl i gwestiynau newydd ac atebion newydd. Yn hytrach, yr oeddent yn eu hystyried eu hunain fel rhan annatod o drefn y greadigaeth ac, oherwydd eu statws fel bodau creëdig, yr oeddent yn barod i gydnabod na allent wybod y cyfan. Nid ffenomen estron mewn Cristnogaeth, felly, mo ansicrwydd ac amheuaeth. Yr oedd y tadau cynnar yn aml yn trafod ‘arwahanrwydd’ neu drosgynoldeb Duw ac yn cyfaddef na allent ei amgyffred a’i ddiffinio yn fanwl. [9] Mewn traddodiadau canoloesol yn ogystal, mae ffigurau dylanwadaol fel Tomos Acwin yn dadlau nad yw’n bosibl trafod Duw yn nhermau ‘bodolaeth’ ffigur personol ond yn hytrach fel energeia – egni bywiol a dirgel.[10] Mae’r agwedd hon yn wahanol iawn i’r darlun diriaethol ac anthropomorffaidd o Dduw a ddaeth yn boblogaidd yn llawer diweddarach.

 Ond mae ffydd – a diwinydda ynghylch ffydd – yn gyfystyr â mynd ar daith, a bod yn chwilfrydig ac yn ymchwilgar yn ystod y daith honno. Dyma paham mae amryw o ddiwinyddion, yn enwedig yn ystod y degawd diwethaf, yn dadlau nad pwrpas crefydd yw chwilio am atebion terfynol i gwestiwn bodolaeth Duw – fel petai’n ‘wrthrych’ y gellir ei drafod a’i ddofi – ond codi cwestiynau nad ydynt o angenrheidrwydd yn cau’r drws ar ansicrwydd.

Un sydd wedi rhoi sylw arbennig i gwestiynau o’r fath yw Alex Wright yn ei gyfrol Exploring Doubt,[11] lle mae’n cynnig cyfres o fyfyrdodau ar ‘golled’ – colli perthynas, colli ffydd, colli sicrwydd – yn dilyn cyfnod arbennig o anodd yn ei fywyd personol. Trafodir yr holl elfennau hyn yng nghyd-destun llanw a thrai arfordir Norfolk, sef tirlun a ddefnyddir fel symbol o’r hyn sydd yn amwys, yn annelwig, yn ansefydlog ac yn newidiol mewn bywyd. Nid oes unrhyw beth yn sicr, meddai Wright, yn enwedig yng nghyswllt cwestiwn ffydd: ‘It is in hiddenness, not transparency, that life’s meanings may most eloquently be expressed. It is in doubt, not certainty, that we are led towards a proper sense of our true worth and humanity’.[12]

Ond nid syniad newydd a drafodir gan Alex Wright, er mai ef yw un o’r diwinyddion prin i roi mynegiant llawn a chreadigol i’w botensial. Hyd yn oed o fewn cloriau’r Testament Newydd ceir awgrym o arwyddocâd ansicrwydd ac amwyster. Mewn fersiynau cynnar o Efengyl Marc, sef y cyntaf o blith y pedair efengyl, ni chynhwysir naratif benodol sydd yn cyfateb i’r adroddiadau yn Mathew, Luc ac Ioan ynghylch ymddangosiadau’r Crist atgyfodedig. Yn hytrach mae Efengyl Marc, os derbynnir y diweddglo byr (16:1–8) yn hytrach na’r un estynedig (16:1–20),[13] yn cloi ar nodyn amwys. Mae’r disgyblion wedi dianc, tra mae’r gwragedd sydd yn nesáu at y bedd yn llawn ofn o ganfod ei fod yn wag ac eto’n dweud dim ynghylch yr hyn a welwyd ganddynt: ‘Daethant allan a ffoi oddi wrth y bedd, oherwydd yr oeddent yn crynu o arswyd. Ac ni ddywedasant ddim wrth neb, oherwydd yr oedd ofn arnynt’ (16:8). Hyd adnod olaf y naratif, mae Marc yn darlunio pobl fel rhai sydd yn llawn ofn a theimlad o fethiant. Ond paham diweddu ar y fath gywair? Ai bwriad Marc yw bwrw ei ddarllenwyr oddi ar eu hechel, a chodi cwestiynau newydd ynghylch natur a phwrpas ffydd? Ai’r nod yw awgrymu mai mewn absenoldeb (yn y cyswllt hwn, absenoldeb corff Iesu) y mae gwreiddio ffydd? Yn ôl pob tebyg, cymer Marc yn ganiataol fod darllenwyr a gwrandwyr ei efengyl eisoes yn gwybod am yr atgyfodiad, ac – yng ngoleuni hynny – mae cloi ar nodyn o ansicrwydd yn troi’r cyfan wyneb i waered: mae presenoldeb mewn absenoldeb. Mewn geiriau eraill, fe bwysleisia Marc ar ddiwedd ei naratif mai diffyg gwybodaeth ac amheuaeth yn aml yw mangre ffydd, a’r unig ddewis mewn sefyllfa o’r fath yw dysgu byw gydag ansicrwydd. Yn hytrach na chynnig ateb i holl gwestiynau dyrys bywyd, gall ffydd herio pobl i fyw gyda’r realiti bod rhai pethau na ellir eu dirnad yn llwyr.   

Yn ddiweddarach o fewn Cristnogaeth datblygodd y traddodiad fod Duw gymaint y tu hwnt i ddealltwriaeth ac amgyffrediad dynol fel nad yw’n bosibl adnabod Duw yn gyflawn; yn wir, dadleuir mai dim ond trwy gydnabod diffyg gwybodaeth am Dduw y gellir dod i adnabod Duw. Dyma a elwir y via negativa – yn llythrennol, y ffordd neu’r llwybr negyddol (o ddiwinydda).[14] Dim ond ar sail y paradocs hwn, sef adnabyddiaeth trwy ddiffyg adnabyddiaeth, y gall pobl symud y tu hwnt i’w dulliau cyfyngedig ac annigonol o roi mynegiant i’w profiad o Dduw. Mynegir y traddodiad hwn yng ngweithiau diwinyddion megis Dionysius yr Aeropagydd o’r chweched ganrif, sydd yn datgan bod Duw mor wahanol i’r greadigaeth fel na ellir dweud unrhyw beth amdano gydag unrhyw fesur o gywirdeb: Duw yw’r Un Dienw sydd yn meddu nifer o enwau. Mae cyfrinwyr diweddarach, yn enwedig rhai o’r unfed ganrif ar bymtheg megis Teresa o Avila (1515–82) ac Ioan y Groes (1542–91), hefyd yn dweud bod siarad am Dduw yn golygu rhoi mynegiant i’r hyn sydd mewn gwirionedd yn anesboniadwy, yn annirnadwy ac yn annealladwy. Dyma paham yr oeddent yn cyfeirio mewn modd enigmatig (‘iaith apoffataidd’) at elfennau gwrthgyferbyniol fel tywyllwch ac absenoldeb, nid yn yr ystyr eu bod yn gwadu bodolaeth Duw ond ar sail y gred fod Duw y tu hwnt i ddealltwriaeth dynol a daearol; ni ellir ei amgyffred ond mewn sibrydiad, mewn amrantiad, mewn ‘llef ddistaw fain’. Mae syniadau o’r fath wedi dod yn boblogaidd unwaith eto mewn diwinyddiaeth gyfoes[15] – ac yn ddull effeithiol o gywiro’r math o grefyddoldeb sydd yn argyhoeddedig ei bod yn bosibl gwybod y cyfan am Dduw. 

Delweddu Duw

Mewn atheistiaeth newydd, ac yn enwedig yn y modd y’i cyflwynir gan Richard Dawkins, rhywbeth dros dro yw ansicrwydd – gwacter a lenwir maes o law gan ddarganfyddiadau gwyddonol newydd. Ond mae ffwndamentaliaeth o bob math, crefyddol a digrefydd, yn gwrthod y syniad o ‘absenoldeb’ Duw. I’r ffwndamentalydd crefyddol, mae sicrwydd ynghylch bodolaeth a phresenoldeb Duw yn cau allan bob cwestiwn a phob arwydd o amheuaeth. Awgryma Tina Beattie yn y cyswllt hwn nad oes rhyddid yn perthyn i Dduw mewn ffwndamentaliaeth o’r fath, ac o’r herwydd nid oes rhyddid ychwaith yn perthyn i’r sawl sy’n meddu sicrwydd. Mae ffwndamentaliaeth atheistaidd hefyd yn troi cefn ar y dychymyg a’r math o greadigrwydd all ddeillio o’r rhyddid hwn. Ffydd, nid sicrwydd, medd Beattie, sydd yn esgor ar ddychymyg creadigol.[16]

Y syniad o berthyn i rywbeth llawer mwy na’r byd o’u cwmpas all egluro yn ogystal paham mae diwinyddion ac awduron crefyddol ar hyd y canrifoedd wedi ceisio ‘delweddu’ Duw gan ddefnyddio iaith ffigurol i roi mynegiant i’w hymchwil am Dduw a’u profiad o Dduw. Sail hyn yw’r ddealltwriaeth fod Duw yn wahanol i bopeth arall ond, ar yr un pryd, y dylid gwneud ymgais i siarad amdano mewn modd y gall pobl ei ddeall. Fodd bynnag, nid yw iaith ar ei phen ei hun yn ddigonol; mae angen dychymyg hefyd. Golyga hyn fod delweddaeth yn gwbl allweddol i bwrpas diwinyddiaeth, oherwydd mae delweddau a symbolau yn gyfryngau pwerus wrth roi mynegiant i’r ymchwil am y trosgynnol a’r ymgais i gyfleu’r profiad dynol/daearol o’r dirgelwch dwyfol/nefol. Mae amryw o destunau’r Testament Newydd eisoes yn tystio i’r ‘strategaeth’ ddiwinyddol yma, yn enwedig Efengyl Ioan a gweledigaethau apocalyptaidd Llyfr Datguddiad.[17]

Mae geiriau barddonol a delweddol yn gwbl angenrheidiol wrth drafod beth a phwy yw Duw, beth yw cariad, a beth yw dechrau a diwedd pob peth. Dyma’r cwestiynau a gyfyd yn aml wrth i bobl geisio canfod ystyr i’w bywydau, a hynny am eu bod yn gwrthod derbyn bod ffeithiau ‘gwyddonol’ a thystiolaeth empeiraidd yn gallu cynnig ateb boddhaol i’w cwestiynau dyfnaf. Ac mae defnyddio iaith ddelweddol wrth geisio mynegi’r dirgelion pennaf yn dangos y gall ansicrwydd, amhendantrwydd ac amwyster hefyd esgor ar greadigrwydd.

Lle Ansicrwydd ac Amhendantrwydd

Anghofir yn aml nad yw hanfodion ‘creadigol’ ffydd, ar y naill law, a gwybodaeth wyddonol, ar y llaw arall, yn gorfod cystadlu yn erbyn ei gilydd. Ni all gwyddoniaeth gynnig atebion i bob cwestiwn oherwydd nid yw’n llwyddo i gwmpasu’r cyfan. Mae argyhoeddiadau cadarn hefyd yn gallu arwain at ffug obeithion, ac mae’r un peth yn wir am y sicrwydd a ddaw yn sgil credu ei bod yn bosibl canfod yr ateb i bob cwestiwn.

Ni ddylid difrïo amheuaeth ac ansicrwydd. Rhaid bod yn agored i drafod materion annisgwyl ond hefyd i wynebu’r cwestiynau hynny na ellir eu hateb yn derfynol. Mae angen chwilfrydedd ac amynedd, dyfalbarhad a gostyngeiddrwydd – i drafod cwestiynau ffydd ond hefyd er mwyn gallu magu digon o hyder i fyw gydag ansicrwydd.

[1] Gweler yn enwedig Richard Dawkins, The God Delusion (Llundain: Bantam Press, 2006); Christopher Hitchens, God Is Not Great: The Case Against Religion (Llundain: Atlantic Books, 2007). Gweler hefyd Daniel C. Dennett, Breaking the Spell: Religion as a Natural Phenomenon (Llundain: Allen Lane, 2006).

[2] Gweler ymhellach Peter Rollins, The Idolatry of God: Breaking the Addiction to Certainty and Satisfaction (Llundain: Hodder & Stoughton, 2013).

[3] Confronted by God: The Essential Verna Dozier, gol. Cynthia Shattuck a Fredrica Harris Thompsett (Efrog Newydd: Seabury Books, 2006), t. 49.

[4] R. Tudur Jones (gol.), Ffynonellau Hanes yr Eglwys: 1. Y Cyfnod Cynnar (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1979), tt. 52–4.

[5] Ffynonellau Hanes yr Eglwys, tt. 126–7;

[6] Teresa Morgan, Roman Faith and Christian Faith (Rhydychen: Oxford University Press, 2015).

[7] Morgan, Roman Faith and Christian Faith, t. 503.

[8] Gweler Mark A. McIntosh, Divine Teaching: An Introduction to Christian Theology (Llundain: Wiley-Blackwell, 2007), t. 156.

[9] Frances Young, God’s Presence: A Contemporary Recapitulation of Early Christianity (Caergrawnt: Cambridge University Press, 2013), 65.

[10] Thomas Aquinas: Commentary on Aristotle’s Metaphysics, ix:5 (cyf. John P. Rowan, 1995).

[11] Alex Wright, Exploring Doubt: Landscapes of Loss and Longing (Llundain: Darton, Longman and Todd, 2016).

[12] Exploring Doubt, t. 12.

[13] Nodir yn aml gan ysgolheigion fod geirfa ac arddull 16:9–20 yn wahanol i’r hyn a geir yn 16:1–8. Gweler Larary W. Hurtado, Mark: New International Biblical Commentary (Peabody: Hendrickson, 1983), tt. 283–5; Morna D. Hooker, A Commentary on the Gospel According to St Mark (Llundain: A&C Black, 1991), tt. 382–3, 88–9.

[14] Gweler, er enghraifft, Charles M. Stang, ‘Negative Theology from Gregory of Nyssa to Dionysius the Aeropagite’, yn Julia A. Lamm (gol.), The Wiley Blackwell Companion to Christian Mysticism (Rhydychen: Blackwell, 2017), 161–76.

[15] E.e., Karen Armstrong, The Case for God (Efrog Newydd: Random House, 2009).

[16] Tina Beattie, The New Atheists: The Twilight of Reason and the War on Religion (Llundain: Darton, Longman and Todd,2007), tt. 170–73.

[17] Gweler, er enghraifft, Craig R. Koester, Symbolism in the Gospel of John: Meaning, Mystery, Community (Minneapolis: Augsburg Press, 2003).

Dechrau – credo

Credo

Cynog Dafis 

Rhyfeddu ac Ymostwng

Plygwn yn ostyngedig yn wyneb rhyfeddod y Bydysawd

ei bellteroedd anrhaethol

ei alaethau a’i fydoedd aneirif

ei yriant creadigol

ei undod a’i drefn

dirgeledigaethau gofod ac amser

ceinder y bychanfydoedd cuddiedig

gwyrth Bywyd

Gwerthfawrogwn y fraint anrhaethol o gael bod yn rhan, ennyd awr, o lif Bywyd ar ein planed amhrisiadwy ni.

Derbyn Cyfrifoldeb

Cydnabyddwn gyfrifoldeb arbennig Dynoliaeth i drysori a gwarchod cyfoeth y byd naturiol

Cydnabyddwn

ein galluoedd unigryw ymysg yr anifeiliaid

ein tueddiad i ymrannu, chwalu a dinistrio

ein hunanoldeb barus a’n creulondeb

Ymrwymwn o’r newydd i oresgyn tueddiadau gwaethaf ein natur

i fyw mewn cytgord â’n cyd-ddynion

i fod yn stiwardiaid cariadus ar fyd natur

i wneud daioni ac i hyrwyddo Cariad

i ddilyn esiampl ac ufuddhau i ddysgeidiaeth Iesu

ac i weithio dros ddyfodiad ei Deyrnas ar y ddaear

 

Credu

Credwn mai ein pennaf gyfrifoldeb yw gwneud Cydymdeimlad yn rym gloyw ac egnïol yn ein byd, gan ymrwymo

i drin eraill fel y dymunem ni gael ein trin

i ymwrthod â thrais ac i hyrwyddo heddwch

i laesu dioddefaint ein cyd-greaduriaid

         i ddiorseddu ein hunain o ganol bywyd ac

         i gydnabod ein cyd-ddibyniaeth

         i fawrygu sancteiddrwydd cysegredig ein cyd-ddynion oll

‘Mae Teyrnas gref, a’i rhaith yw Cydymdeimlad maith’

Amen

 

E-fwletin 7fed Ebrill, 2019

Clywed am hanes Nehemeia a’i bobl, gyda chymorth Duw, yn ailadeiladu waliau Jerwsalem mewn dosbarth Beiblaidd yn ddiweddar.  Dod i wybod mwy am ei bwyslais ar weddi a’i anogaeth ar i bobl gydweithio er mwyn adfer y ddinas wrth droi at gyfres ddiddorol Rhys Llwyd am y proffwyd a’i gredo a’i waith.

Mynegodd Nehemeia ddigon o gonsýrn am Jerwsalem a dod i adnabod angen ei gymuned.  Rydym yn byw mewn oes ac amgylchiadau gwahanol iawn heddiw ond mae arwyddocâd o hyd i hanes Nehemeia mewn perthynas â’r eglwys Gristnogol.

Beth yw’n consýrn ni am gyflwr yr Eglwys?  Ydyn ni’n adnabod ei hanghenion?  Mae yna lond trol o gonsýrn a siarad dibendraw am hyn ond mater arall yw gweithredu!  Pan ddaw hi’n fater o wneud rhywbeth mae’n haws yn aml iawn i ni, fel yr estrys, guddio’n pen yn y tywod. Gwell gadael i bethau fod a pheidio â meddwl gormod am yfory. Mae yna nifer o deuluoedd ifainc, llawer ohonynt wedi’u denu o’r wlad i’r dref am amryw resymau, yn dal i chwilio am eglwys i addoli ynddi heddiw. Ond nid chwilio fel ddoe ychwaith.  Nid y flaenoriaeth yw enwad neilltuol, fel, efallai, yn nyddiau tad-cu a mam-gu. Yn hytrach, awydd mawr y teuluoedd hyn heddiw yw dod o hyd i eglwys fyw sy’n cofleidio’r gymuned o’i chwmpas.  A, gwaetha’r modd, dyw hynny ddim bob amser yn rhwydd.  Chwilio maen nhw am eglwys lle mae sŵn plant yn hytrach na thawelwch a marweidd-dra. Eglwys sy’n anturio, arloesi ac yn herio yn hytrach na gweld problemau a pheryglon. Eglwys sydd heb ei llyffetheirio gan hen gadwynau a strwythurau enwadol. A lle mae eglwys fyw mae’r teuluoedd yno  – yn gymysg oll i gyd o ran enwadaeth.  Natur yr eglwys sy’n eu huno.

Ond beth mae llawer o’r teuluoedd hyn yn ei weld o’u cwmpas y dyddiau hyn?  Sefyllfa ranedig gyda phobl mewn sawl man, oddi mewn i’r un filltir sgwâr yn aml, yn ymlwybro’n flinedig i wahanol flychau a rheiny’n ddigon difflach.  A’r capeli hynny’n rhygnu byw a phalu ymlaen, doed a ddêl.  Maent yn sôn am ddod ynghyd i gydaddoli ond prin os o gwbl yw’r achlysuron hyn.  A sut mae teuluoedd ifainc yn dod i wybod am eglwys fyw yn y lle cyntaf meddech chi?  Wel, drwy’r cyfryngau newydd yn aml iawn.  Mae’r eglwys fyw’n cofleidio technoleg gyfoes.  Mae gan dechnoleg y grym i ddod â phobl ynghyd mewn dulliau na welwyd erioed o’r blaen.  Mae presenoldeb ar lein yn gweithredu fel drws ffrynt i’r eglwys fyw! 

Diolch am hanes Nehemeia. Mae o leiaf un peth creiddiol sy’n gyffredin i Nehemeia a ninnau heddiw, sef ein hangen am help Duw.  Ond efallai mai dymchwel yn hytrach na chodi muriau yw’n her fawr ni!

Dechrau – achos i faddau

Achos i Faddau … Achos i Feddwl: Pererindod Bersonol

Rocet Arwel Jones

 Map

Mae cyfeirio at y bywyd ysbrydol fel taith yn hen, hen, ystrydeb. Ond nid wyf yn rhy falch i ddefnyddio hen ystrydebau, felly os wnewch chi faddau i mi a’i a chi ar daith. Fydd llawer o’r golygfeydd yn hynod o gyfarwydd i lawer ohonoch chi, felly eto rwy’n erfyn am eich maddeuant. Ond siawns, o’r holl gynulleidfaoedd yn y byd, y dylwn i allu dibynnu arnoch chi am hynny, o leiaf! I hwyluso’r daith dyma gynnig mymryn o fap i chi.

Er fy mod yn perthyn i’r eglwys o’r crud rwy’n cyfrif bod y daith hon wedi cychwyn yn haf 2013.

Fe gychwynnais ar daith o fod yn aelod, ac hyd yn oed yn flaenor, yn credu’n llythrennol-oddefol yn yr hyn a glywn o Sul i Sul, i ddechrau holi o ddifrif be rwy’n gredu ac os ydw i’n credu.

Rwyf wedi dod i’r casgliad nad oes dim Duw hollalluog.

Rwyf wedi dod i’r casgliad fy mod yn credu yn Iesu, boed hwnnw’n hanesyddol, yn fytholegol neu’n ychydig o’r ddau.

Rwy’n ymgodymu gydag arwyddocâd y ddau beth yna.

Rwy’n ymgodymu hefyd gyda’r baich sydd ar yr eglwys gyfoes o ran dysgeidiaeth a hanes.

Yn syml mae’r traddodiad yr wyf i, a’r rhan fwyaf ohonoch chi wedi ein geni a’n magu ynddo wedi cyrraedd y diwedd a hynny’n ystadegol ddi-droi’n-ôl. Os byddaf byw i oed fy mam fydd pob capel wedi cau, ag eithrio ambell un mewn canolfannau sydd a phoblogaeth i gynnal un neu ddau o achosion. Ar hyn o bryd rydyn ni wedi troi tua’r pared ac yn disgwyl y diwedd yn stoicaidd.

A hawdd deall pam. Hwn yw ein traddodiad ni, hwn yw fy nhraddodiad i, trwy’r ffenest hon rwy’n gweld y byd, nid wyf yn gwadu nad oes ffenestri eraill yr un mor ddilys i’w cael, ond hon, fel fy iaith a fy niwylliant, yw’r ffenest ysbrydol yr wyf i’n edrych ar y byd drwyddi.

Mae’r ffenest yn prysur dywyllu.

Felly beth nesaf? Tipyn bach o finlliw ar yr amdo? Chwilio am flagur ir yn y boncyff celain? Bodloni ar griw o eneidiau hoff gytûn i gyfathrebu gyda nhw? Dechrau eto? Fel unigolyn, fel cynulleidfa? A yw hynny’n golygu diffinio, ymffurfio, cenhadu?

Dyna i chi fap digon blêr! Ymlaen!

Cychwyn

Hoffwn gredu fy mod o ddydd i ddydd yn un parod i faddau. Rai blynyddoedd yn ôl cefais achos i geisio maddau i rai oedd wedi gwneud cam â fi. Ond pan ddaeth hi’n ddydd o brysur bwyso methais â maddau i’r unigolion hynny oedd wedi chwalu fy myd a fy mreuddwydion, a fy ngobeithion ynglŷn â’r cyfleon allwn i eu cynnig i fy nheulu. Methais, methais yn llwyr. Allwn i ddim. Alla’i ddim, hyd heddiw, a thaflu’r baich hwnnw oddi ar fy ngwar. Ac fel gronyn o dywod mewn esgid mae hynny’n fy mhoeni, ac yn fy ngyrru i gwestiynu natur ac ystyr yr hyn rwy’n ei gredu.

Wedi’r cyfan rwyf, dros hanner canrif, wedi fy magu mewn traddodiad sy â maddeuant wrth ei galon; rwyf wedi fy nerbyn iddo fel oedolyn a fy nghodi’n flaenor, ac wedi priodi, bedyddio a magu fy mhlant yn y traddodiad hwnnw. Siawns na ddylai’r angen, yr awydd, a’r gallu i faddau fod yn ail natur i mi? Ond, pan fo’r angen fwyaf, nid felly mae hi. A yw fy ymdrech i a fy rhieni, ac ymdrech fy ngwraig a minnau wrth fagu ein plant ein hunain, yn wastraff llwyr o’r herwydd?

Felly, cychwynnais ar daith i chwilio beth yn union ‘ddylwn’ fod yn ei wneud.

 

Y daith o gyfrol i gyfrol

Dechreuais drwy chwilio am grynodeb o ‘eiriau Iesu’. Nid barn yr efengylau neu’r apostolion ond beth yn union oedd Iesu ei hun wedi ei ddweud. Geiriau, ymadroddion, dywediadau a damhegion Iesu wedi eu hynysu, allan o bob cyd-destun. Deuthum ar draws Jesus Christ in His Own Words ar Amazon.[1]

Wrth gwrs, buan y deuthum i sylweddoli nad geiriau Iesu verbatim oedd y rhain. (A dechreuais bendroni yr un mor fuan, a oeddwn i erioed wedi credu mai geiriau Iesu oedden nhw mewn gwirionedd.) Ar y gorau, yr hyn oedden nhw oedd geiriau oedd wedi eu priodoli i Iesu ddegawdau ar ôl iddo farw. Fel arall, yr hyn oedden nhw oedd geiriau’r hen broffwydi wedi eu gosod yng ngenau Iesu. Felly, a oedd yr ymarferiad hwn o unrhyw ddefnydd i mi?

Roedd yr ymarferiad yn un dadlennol iawn.

Deuthum ar draws y llyfr Kissing Fish: Christianity for People Who Don’t Like Christianity a’r gymuned sy’n cael ei harwain gan Roger Wolsey.[2] Llyfr digon blêr o ran ei resymu a rhyw deimlad o ruthr o’i gwmpas o. Ond drwy hwnnw y dechreuais sylweddoli bod cymuned o bobl oedd yn credu bod yna ffordd wahanol o ddehongli Cristnogaeth. Bod modd dehongli Cristnogaeth.

Arweiniodd hyn fi at waith John Shelby Spong a mudiad y Progressive Christians yn yr Unol Daleithiau, oedd wrth gwrs yn cynnig corff o waith ysgolheigaidd i arwain chwilfrydedd dyn.

Rwyf wedi pendroni llawer ynglŷn â’r cyfieithiad o ‘Progressive Christians’. Mae Cristnogion Blaengar yn fy nharo fel cyfieithiad braidd yn ymhonnus. Ond o bori yng Ngeiriadur Prifysgol Cymru cynigir rhai cyfystyron diddorol megis ‘eiddgar, eofn, beiddgar, rhyfygus’ a rhywsut mae’r rheiny’n gweddu’n well. At hynny cynigia Geiriadur yr Academi ‘pleidiol i gynnydd’. Tybed a fyddai Cristnogion Cynnydd yn well cyfieithiad?

Trwy Spong a Borg ac eraill dysgais am gronoleg y Testament Newydd. Dysgais nad oedd llyfrau’r Testament Newydd wedi eu cyfansoddi yn y drefn y gosodwyd hwy yn y Beibl.[3] Mae’n ddadlennol eu darllen yn nhrefn eu cyfansoddi rhwng canol y ganrif gyntaf a dechrau’r ail, rhwng ugain mlynedd a chanrif ar ôl marwolaeth Iesu. Mae’n dechrau, wrth gwrs, gyda saith llythyr Paul a gyfansoddwyd yn y 50au, Marc yw’r cyntaf o’r efengylau wedi ei dilyn gan Mathew a Luc a daw Ioan gryn dipyn yn ddiweddarach; daw’r Datguddiad tua’r canol. Cynnyrch yr eglwys fore wrth iddi ddatblygu yw’r efengylau yn hytrach na’i maniffesto. O’u darllen yn eu trefn gronolegol gellir olrhain datblygiad rhai o’r credoau sy’n ganolog i’n ffydd ni heddiw. Bwriadwyd pob un ar gyfer cynulleidfaoedd gwahanol a sefyllfaoedd gwahanol iawn ar lawr gwlad. Wrth i ddehongliad o brofiad ffydd a chyd-destun traddodiad gael eu gosod mewn geiriau ar femrwn a phapur, ac o’u gosod mewn geiriau eu rhewi mewn credoau, a’u carcharu mewn dogmâu, mae gwerth y profiad a’r dehongliad yn mynd yn llai ac yn llai dros amser, fel mynyddoedd yn cilio ar orwel pell.

Dysgais ychydig am y traddodiad Iddewig o midrash[4], o lapio unigolion ysbrydoledig o’r presennol yn ngeiriau a gweithredoedd proffwydi mawr y traddodiad a thrwy hynny gyfiawnhau eu lle hwythau yn yr olyniaeth honno o broffwydi.

Dysgais am y gwahaniaeth sylfaenol a’r tebygrwydd hanfodol rhwng mythos a logos[5]. Gwirionedd empirig a gwirionedd storïol. Mae myth wedi tueddu i fynd yn gyfystyr â chelwydd yn ein byd simplistig ni, ac mae’n bryd adfer bri y gwirionedd mytholegol. Mae’n traddodiad ni wedi ei wreiddio mewn traddodiad Iddewig oedd yn deall midrash, yn clywed ac yn deall mai geiriau a gweithredoedd yr hen broffwydi oedd yn cael eu priodoli i Iesu mewn rhai cyd-destunau, ac yn deall mai atgyfnerthu ei arwyddocâd a’i wirionedd hanesyddol o oedd y dyfyniadau hynny o fytholeg y genedl ac nid eu tanseilio. Y pellaf yn y byd oedd/mae neges Iesu’n mynd o’r gwreiddyn daearyddol ac amseryddol hwn tebyca’n y byd ydyn ni, fel ‘cenedl-ddynion’ y ganrif gyntaf, a Christnogion byd-eang y canrifoedd ers hynny, o geisio deall a chyfiawnhau’r mythau traddodiadol mewn modd llythrennol. Ac wrth i’r mythos fynd benben â’r logos, heb ddealltwriaeth byw o’r traddodiad, mae’r logos yn rhwym o ‘ennill’ bob tro.

Mae’n siŵr bod yr hanfodion symlaf hyn o’r traddodiad Iddewig rwyf wedi eu codi dros y misoedd diwethaf yn ymddangos yn gwbl amlwg ac elfennol i ysgolheigion a lleygwyr triw i’w hysgolion Sul a’u dosbarthiadau Beiblaidd. Ond nid wyf y naill na’r llall. Mae fy addysg i yn dod o ysgolion Sul diwedd y 70au a’r pulpud ar y Sul, a dyw’r pethau hyn byth yn cael eu trafod. Teimlaf ryw elfen o siom a dicter nad yw’r unigolion a’r arweinwyr a astudiodd y pethau hyn mewn prifysgolion yn rhannu eu dysg (nad yw’n chwyldroadol o newydd na herfeiddiol) ond yn hytrach yn ei gadw iddyn nhw eu hunain, fel offeiriaid yn cadw cyfrinachau’r cysegr sancteiddiolaf. Ac yn parhau â’r llythrenoldeb-goddefol sydd wedi ei gyfleu o genhedlaeth i genhedlaeth ers cymaint o amser. Y realiti ar lawr gwlad yw nad yw’r rhelyw o’r aelodau sy’n mynychu oedfa ar y Sul, na’r aelodau sy ddim yn mynychu ar y Sul, na’r cyhoedd y bydden ni’n dymuno iddyn nhw fynychu ar y Sul, yn gwybod mai storïau y mae modd eu dehongli, y dylid eu dehongli, sydd wedi eu bwriadu i’w dehongli, sydd yn y Beibl. Wrth gwrs mae hyn yn fygythiad i’r anghydffurfiaeth-gydymffurfiol sydd ohoni, ond siawns hefyd nad yw’n achubiaeth. Y ddealltwriaeth hon yw’r arfogaeth rydyn ni ei angen wrth ymrafael â thrafodaethau’r cyfnod tyngedfennol hwn.

Baich hanes

Ond mae perygl i hyn oll fod yn ddim mwy na gemau geiriol oherwydd mae rhaid i unrhyw Gristnogion cyfoes, er mwyn cyrraedd yr hanfod hwnnw, ddringo dros wirioneddau hyll Hanes. Dros groesgadau, rhagfarnau, obsesiynau a thorcyfraith eithafol.

Dyw Cristnogaeth na chrefydd ddim yn unigryw ymhlith achosion da sydd wedi troi yn achos dros drais a rhyfel. Yn eu hanfod mae ‘democratiaeth’, ‘sosialaeth’, ‘comiwnyddiaeth’ … i gyd yn syniadau da ond yn hwyr neu’n hwyrach mae pob cyfundrefn wedi gweld carfannau’n ‘bygwth’ y daioni hanfodol hwnnw ac wedi bod yn fodlon mynd i ryfel dros yr achos.[6] Mae rhai yn dadlau, yn achos y croesgadau, er enghraifft, bod clymu rhyfel ac ymerodraeth wrth achos yr eglwys yn caniatáu i ryfelwyr weld eu hunain fel seintiau gwyn yn hytrach na rhyfelgwn gwaedlyd. [7]

Fodd bynnag, mae’r achosion o dorcyfraith sy wedi eu hamlygu’n ddiweddar yn codi cwestiynau gwahanol eto. Er bod y gymnasteg moesol a meddyliol sy’n rhaid ei gyflawni i ddychmygu’r rhesymeg y tu ôl i’r croesgadau yn boenus o astrus mae’r un mor amhosibl cyfiawnhau’r cam-drin sydd wedi bod ar blant a merched a’r gymuned hoyw yn enw gras, cariad a maddeuant. Mae’r modd y mae obsesiynau rhywiol arweinwyr gwrywaidd yr eglwys wedi amlygu eu hunain dros y canrifoedd yn erchyll. Ac obsesiynau rhywiol y dynion hyn ydyn nhw, nid obsesiynau (neu flaenoriaethau) yr efengyl. Dychmygwch petai’r eglwys wedi rhoi’r un egni i mewn i drafod a gweithredu ar dlodi, trais a thrachwant ag a wnaeth dros y blynyddoedd ar ddewisiadau rhywiol rhai (ond nid y cyfan) o’u haelodau. Dychmygwch petai’r eglwys wedi plismona’r adnodau eraill yn Lefiticus sy’n sôn am fwyta cig moch a chorgimychiaid, am reolau gwisg a gwallt, mor obsesiynol â’r un am ryw hoyw.

Golyga’r erchyllterau hyn bod, ac y bydd, cilio a chefnu ysgubol, a thocio aruthrol ar y goeden eglwysig yn y gorllewin dros y blynyddoedd (efallai ychydig ddegawdau), nesaf. Mae Iwerddon dros y chwarter canrif ddiwethaf (rhwng ymweliadau’r ddau Bab) yn brawf diymwad o hyn.

Does dim modd i ni ddadlau bod ein rhan fach ni o’r traddodiad yma yn y Gymru anghydffurfiol yn rhydd o hyn. I’r rhai sydd ar y tu allan, Eglwys Crist yw Eglwys Crist ledled y byd, yn enwedig felly mewn oes o newyddion byd eang pedair-awr-ar-hugain. A waeth pa mor lân rydyn ni’n gweld ein hunain, does dim modd i ni ddianc rhag paent y brwsh sy’n paentio’r eglwys fel lle rhagrithiol, hunangyfiawn, obsesiynol ac, ar adegau, dieflig.

A oes modd neidio dros y clwydi hyn a holi’n hunain a’r rhai y bydden ni’n dymuno iddyn nhw gredu yr un fath â ni, i gychwyn ar daith i chwilio am nodwydd yr Iesu hanfodol hwnnw mewn tas wair o fytholeg ffosiliedig ac o hanes gwych a gwyrdroëdig?

Ar hyn o bryd rwy’n credu bod lle i’r ymchwil hwnnw a lle i’n traddodiad ni wrth chwilio am atebion i’r cwestiynau oesol hynny.

Baich Traddodiad

Ond mi rydyn ni lle rydyn ni. Moethusrwydd a hwylustod cydymffurfiaeth a llythrenoldeb, boed hwnnw’n llythrenoldeb-cul neu’n llythrenoldeb-goddefol, yw fod pawb yn credu, neu i fod yn credu, fwy neu lai yr un fath. Unwaith yr agorir y drws i ryddid barn a dehongliad mae’n anorfod (ac yn ddymunol) fod pobl yn credu pethau gwahanol. Fel dywedodd G. K. Chesterton, ‘When men choose not to believe in God, they do not thereafter believe in nothing, they then become capable of believing in anything’.[8]

Erbyn hyn mae’r nifer sy’n cyfrif eu hunain yn ddigrefydd yn y mwyafrif (53%) am y tro cyntaf. Cwyd hyn i 71% ymysg pobl rhwng 18 a 24. Ond nid yw’r rhain o reidrwydd ychwaith yn anffyddwyr cwbl seciwlar. Mae carfan dda yn credu mewn rhywbeth, 20% yn gweddïo (ond heb fod yn siŵr i bwy neu beth maen nhw’n gweddïo). Ar y cyfan maen nhw’n bobl rhyddfrydol sy’n creu mewn hawliau i hoywon, i ferched ac yn yr hawl i farw. Dydyn nhw ddim yn perthyn i ddosbarth penodol. Mae’r ystadegau yn dangos cilio o grefydd sefydliadol ond hefyd nad oes cynnydd ychwaith yn y rhai sy’n honni anffyddiaeth galed wrywaidd Dawkins a’i ddisgyblion.[9]

Felly mae sawl elfen o dyndra yma. Fyddwn i’n dadlau bod yr Iesu yr wyf fi yn ei arddel yn un a ddylai fod yn atyniadol i garfan dda o’r gymdeithas fodern. Ond mae Iesu wedi ei dynghedu i siarad iaith sy’n annealladwy i’r rhelyw o Gymry Cymraeg, a’i garcharu rhwng muriau sefydliadau amherthnasol. Ac yn unol â natur carchardai, does neb am dorri i mewn iddyn nhw.

Rwy’n perthyn i eglwys sydd, am wn i, yn cytuno ar y conglfeini – gras, maddeuant a chariad – ac yn caniatáu’r rhyddid, y cydweithrediad a’r parch angenrheidiol i ddehongli’r muriau rhwng y conglfeini hynny. Mae eglwysi Cymru yn frith o waith sy’n amlygu gras, maddeuant a chariad.

Ond yn gyffredinol mae ein gwasanaethau ni’n llawn o arferion, ymadroddion, geiriau a mân ddefodau oesoedd a fu. Mae ein llwybrau torfol ni tuag at y trosgynnol yn gul gan fieri a brwgaitj, geiriau ac ymadroddion sy’n annealladwy i’r rhelyw yn y gynulleidfa. Hyd yn oed o ddeall y geiriau unigol, o’u rhaffu at ei gilydd, maen nhw’n ddiystyr, yn ddieithr, yn ddifeddwl neu’n anghywir o ran dysgeidiaeth.

Canwn am ‘iachawdwriaeth yn yr Iawn’ neu ‘Pwy wnaeth y sêr uwch ben?’ a joio’r canu heb ddeall neu heb feddwl be rydyn ni’n ganu. I aralleirio Gwenallt, ‘gwae i ni wybod y nodau heb adnabod y Gair’.

Dysgwn ein plant bod y bugeiliaid, y doethion a’r angylion, Joseff, Mair a Christ mewn stabl i gyd yr un pryd – yn union fel yr arweiniwn nhw i gredu bod Sion Corn yn dod i lawr y simdde – ond yn achos Iesu dydyn ni byth yn cywiro’r camsyniad hwnnw.

Ddywedodd neb wrtha i: ‘Mae’n wir bod yna stori. Yn wir, mae yna storïau. Mae yna wirionedd yn y storïau. Ond dyw’r storïau ddim yn wir.’

Chwyldro?

Ar adegau rwyf wedi teimlo mai cryfder mawr Cristnogion Cynnydd yw rhestru yr hyn nad ydyn nhw’n gredu ynddo: o bechod gwreiddiol, i’r geni gwyrthiol, i’r atgyfodiad a duw hollalluog, a’u bod nhw’n ysgafn braidd ar yr hyn y maen nhw yn ei gredu.[10] Mae rhyw naws o chwyldro o gwmpas y cyfan.

Ond adlewyrchiad yw hynny o gyflwr ein traddodiad yn y cyfnod hwn yn ei hanes. Mae’n draddodiad statig wedi ei ffosileiddio ers degawdau os nad canrifoedd. O’r herwydd mae’n draddodiad brau. Hanfod traddodiad byw yw hyblygrwydd. Hen, hen beth sy’n adnewyddu ei hun, atgyfodi ei hun os mynnwch chi, yw traddodiad, a hynny yng nghyd-destun pob cenhedlaeth newydd. Coeden â gwreiddiau dyfnion, praff, ar y naill law a blagur a brigau ystwyth a thyner yn estyn yn chwilfrydig tua’r nefoedd ar y llaw arall. Bydd llawer o’r tyfiant newydd yn cael ei ddifa mewn drycinoedd, ond bydd rhai’n datblygu’n frigau cadarn ac yn ychwanegu at siâp y goeden am ganrifoedd i ddod. Dyw’r newidiadau hynny ddim ond yn cyrraedd cyweiriau chwyldro pan fo’r tyfiant yn peidio a phan nad yw’r goeden yn dilyn y drefn arferol o newid yn raddol o dymor i dymor, o genhedlaeth i genhedlaeth. Bryd hynny mae’n rhaid tocio a gobeithio bod y gwreiddyn yn parhau yn faethlon.

Byddai traddodiad byw wedi mabwysiadu darganfyddiadau mawr gwyddoniaeth y canrifoedd diwethaf yn raddol, fesul un. Byddai wedi dadansoddi’r gwirionedd mytholegol mewn ffordd wahanol fel mae’r traddodiad Iddewig gwreiddiol yn ei ddysgu i ni. Trwy hynny byddai’r traddodiad wedi cyfathrebu â phob cenhedlaeth newydd yn ei thro ac wedi ffynnu yn hytrach na mynd benben â’r darganfyddiadau diymwad hynny a gofyn i genhedlaeth ar ôl cenhedlaeth gredu yn yr anghredadwy. Weithiau fe wneir hynny mewn modd du a gwyn fel yn achos y creadigaethwyr a’u llythrenoldeb-cul. Dro arall, fel yn achos y rhan fwyaf o’n heglwysi ni, mae’n debycach o fod yn llythrenoldeb-goddefol, o beidio rhannu a chynnig dehongliad i gynulleidfaoedd a chyflwyno a chymryd yn ganiataol fod storïau’r Beibl yn Wir.

Felly yn y cyd-destun hwnnw mae’n anorfod bod rhaid tocio’n ffyrnig nes cyrraedd cyn agosed â phosibl at ryw hanfod. Mae’n rhaid gosod ffosiliau dogmatig y mythos ochr yn ochr â ffeithiau diymwad y logos a lle mae’r logos yn sefyll mae’n rhaid parchu hynny.

 Iesu?

Ond o fynd ati i docio, be ydyn ni’n debyg o’i ganfod yng nghraidd ein traddodiad? Rwy’n credu fod Iesu wedi bod. Nid wyf yn credu bod modd profi hynny gyda p-fawr, ond rwyf yn credu bod pobl wedi profi hynny gyda p-fach.

Gair bendigedig o amwys a chyfoethog yw ‘profi’. Mae ei amwysedd yn mynd at wraidd amwysedd ein ffydd ni a’i phroblemau hi y dyddiau hyn. Am y tro wna’i eu galw nhw’n profi-p-fawr a profi-p-fach.

Mae yna bedwar diffiniad yng Ngeiriadur y Brifysgol.

  1. Testio rhywbeth, rhoi rhywun ar ei brawf.
  2. Cael profiad o, gwybod trwy brofiad, dioddef, teimlo, synhwyro, canfod, gweld, cyffwrdd
  3. Blasu, bwyta, yfed.
  4. Dangos gwirionedd rhywbeth

Ddywedwn i mai dim ond yr olaf o’r pedwar sy’n profi-p-fawr a thri ohonyn nhw’n profi-p-fach.

‘Profwch o!’, yw’r gri, ac o’i brofi mae rhywbeth yn wir, nes ei fod yn cael ei wrthbrofi. Trefn resymol a rhesymegol na fyddwn i am ei newid. Profi-p-fawr.

Ein problem ni fel eglwys ers canrifoedd yw cael ein hunain i sefyllfa lle mae’r profi-p-fawr yn cael ei weld yn mynd benben â profi-p-fach. Dyw’r ddau ddim yn mynd benben. Maen nhw’n fathau gwahanol o gyrraedd at yr un nod.

Rwy’n credu mai rhan o’r prawf-p-fach hwnnw yw ein bod yn gweld effaith y fodolaeth honno dros y canrifoedd. Rwy’n credu bod Iesu wedi ei daflu fel carreg i lyn llonydd hanes a’n bod ni, hyd heddiw, yn profi’r tonnau mae’r garreg honno wedi ei gadael ar ei hôl. Diflannodd y garreg ond mae’r tonnau’n torri ar ein glannau ni dros gyfandiroedd byd a milenia amser.

Rhaid cydnabod bod elfennau megis ymerodraeth wedi hwyluso’r ymlediad hwnnw ond wrth graidd y neges mae’r person a’i hanes. Oni bai am ei ddilysrwydd o mae’r dewis o arwr (neu hyd yn oed wrth-arwr) i sefydlu mudiad o’i gwmpas yn un rhyfedd. A fyddai awduron ffuglen bropaganda yn dewis dychmygu arwr mor pathetig? Un a fu farw mewn modd mor anurddasol, wedi ei wawdio gan y tyrfaoedd ac hyd yn oed ei gefnogwyr ffyddlonaf wedi cefnu arno? Mae rhywun yn gwerthfawrogi myth y ‘brenin tlawd’ a ‘chadernid mewn gwendid’ ond heb fod â rhyw brofiad o’r Iesu hwn a fyddai dilynwyr cynnar y mudiad hwnnw wedi bod mor fodlon gosod eu hunain mewn lleiafrif peryglus o amhoblogaidd a marw dros arwr o’r fath pan oedd yna gymaint o ddewisiadau haws iddynt?

A bwrw bod y Testament Newydd wedi ei gyfansoddi dros ddegawdau ar ôl marw Iesu mae’n annhebygol y byddai hwn yn gymeriad y byddai unrhyw awdur nac awduron yn ei greu fel arwr i gynnull mudiad o’i gwmpas.

Yn yr un modd heb rym argyhoeddiad o’r gwir oedd yn hanesyddol agos mae’n annhebygol y byddai’r Iddewon hyn wedi cynnal y cof am Grist oddi fewn i’w traddodiad, cynnal ei stori yn a thrwy’r synagogau nes yn y diwedd bod traddodiad newydd, crefydd newydd, oedd hyd yn oed yn addoli ar ddiwrnod gwahanol, yn tyfu allan o’r traddodiad hwnnw.

Dyna’r ffeithiau, y logos hanesyddol, y tonnau sy’n torri ar ein glannau ni heddiw ers i garreg yr Iesu gael ei thaflu i mewn i’r llonyddwch.

Ond erys o leiaf dau gwestiwn ym meddwl y lleygwr yma. Beth os taw creadigaeth lenyddol yn unig, wedi ei greu i hyrwyddo achos cariad, gras a chyfiawnder, oedd Iesu? A yw hynny’n gwneud gwahaniaeth?

Ac os yw hynny’n wir ai peidio, beth mae hynny’n ddweud am dduw a’i fodolaeth?

Er fy mod, ar y cam hwn yn fy nhaith, yn credu ym modolaeth hanesyddol Iesu, mae’n rhaid cydnabod bod ein hadnabyddiaeth ohono yn greadigaeth fytholegol y dychymyg dynol (dyn yn llythrennol). O seilio ein byw a’n bod ar esiampl Iesu yn y Testament Newydd rydym yn seilio hynny ar blot, naratif a deialog a grëwyd ar ei gyfer gan nifer o awduron dros sawl degawd. Diflannodd y graig dan y dŵr, gadawyd ninnau’n darllen y tonnau. Mae’n rhaid i ni bwyso ar y fytholeg, a honno’n fytholeg sydd wedi gweu ei hun i mewn i ddefnydd hanfodol ein traddodiad diwylliannol, cymdeithasol a chyfreithiol dros y canrifoedd. Hon yw’r ffenest rydyn ni wedi ei hetifeddu ar y byd.

Ond o ddilyn y ddelwedd o Iesu y garreg yn cael ei thaflu i lyn llonydd hanes, a bwrw bod pob tystiolaeth o’i fodolaeth hanesyddol o wedi diflannu o dan y dŵr, onid oes rhaid holi pwy neu beth daflodd y garreg?

Duw?

Mae rheswm, mae’r logos, yn mynnu nad oes dim duw hollalluog yn eistedd ychydig uwchlaw’r cymylau yn edrych i lawr arnon ni. Wnaeth y duw hollalluog hwnnw erioed greu’r byd, felly doedd dim perffeithrwydd hanfodol, nac ychwaith unrhyw gwymp, dyw gwyrthiau ddim yn bosibl ac mae hynny’n cynnwys y geni gwyrthiol, ac yn yr un modd dyw codi’r meirw ddim yn bosibl.

Felly, os nad yw’n rhesymol credu mewn duw hollalluog na gwyrthiau goruwchnaturiol, beth mae’r Iesu hanesyddol/mytholegol yn ei ddweud wrthym am fodolaeth unrhyw fath o ddwyfoldeb?

Mae’n mynnu bod pobl wedi gweld rhinweddau anghyffredin y dyn hwn: ei gariad dieithriad, ei barodrwydd i estyn at yr ymylon a thros pob ffin gymdeithasol a gwleidyddol, ei barodrwydd i faddau, i dawelu’r dyfroedd a’u corddi, mewn modd ddychrynodd awdurdodau crefyddol ei oes. Gwelsant ei gariad a’i ddewrder a daethant i’r casgliad na allai hyn fod yn ddim ond mynegiant o’r dwyfol.

Hwn yw mantra’r Esgob Spong:

Rwy’n gweld Duw fel ffynhonnell bywyd sy’n ehangu fy ngallu i fyw; i fyw i’r eithaf.
Rwy’n gweld Duw fel Ffynhonnell Cariad sy’n fy rhyddhau i garu y tu hwnt i unrhyw rwystr; i garu’n afrad.
Rwy’n gweld Duw fel Sylfaen Bod sy’n rhoi’r dewrder i mi i fod y cyfan a alla’i fod.
Trwy fyw i’r eithaf rwy’n gwneud y Duw sy’n fywyd yn weladwy.
Trwy garu’n afrad rwy’n gwneud y Duw sy’n gariad yn weladwy.
Trwy fod y cyfan a alla’i fod rwy’n gwneud y Duw sy’n Sylfaen Bod yn weladwy.[11]

Mae’n prysuro, wrth gwrs, i fynnu nad cam tuag at greu credo neu ddogma yw’r mantra yma!

Nid dweud y mae o mai rhyw Dduw allanol sy’n creu bywyd ond mai Duw yw’r grym sy’n gyrru popeth i fynnu byw, pob anifail a phlanhigyn a pherson sydd dan yr amgylchiadau anoddaf un yn ymdrechu i’r eithaf i fyw. Iddo fo y grym hwnnw yw’r dwyfol. I fod yn driw i rym y dwyfoldeb hwnnw mae angen cariad a dewrder. Trwy wneud hynny rydym yn amlygu’r dwyfoldeb yn ein byw bob dydd.

Roedd Iesu’n amlygiad perffaith o’r dwyfoldeb hwnnw.

Os byddwn i am holi unrhyw un i fy nilyn i chwilio am y nodwydd Gristnogol honno yn y das wair fytholegol hanesyddol, yn y fan hyn fyddwn i’n cychwyn.

Ble ydw i ar fy map?

Felly ble ydw i wedi cyrraedd ar fy nhaith?

Nid wyf eto’n barod i gefnu ar draddodiad fy mam a nhad, er fy mod yn credu y byddaf yn dyst i’w derfyn.

Rwy’n cynhesu at y syniad o Gristnogaeth Cynnydd sy am weld cynnydd yn hytrach na chyni, ac sydd am wneud hynny trwy gynyddu dealltwriaeth a gwerthfawrogiad o arwyddocâd a gwirionedd y stori Gristnogol.

Nid wyf yn credu mewn Duw hollalluog, ond rwy’n dal i chwilio am ryw ddwyfoldeb.

Rwy’n credu yn Iesu (hanesyddol a/neu fytholegol) ac yn arwyddocâd ei ddysgeidiaeth a’r angen am ei ddysgeidiaeth heddiw yn fwy nac erioed.

Nid wyf yn siŵr sut mae hyn oll yn gorgyffwrdd.

Ac wrth gwrs rwy’n gwybod mai mynnu fy mod yn maddau fyddai Iesu!

Ble nesaf i’r traddodiad?

Os yw addoliad i ddatblygu mae’n rhaid i’r iaith a ddefnyddiwn fod yn onest a dealladwy. Mae’n rhaid clirio’r llwybrau o hen dyfiant. Allwn ni benderfynu gwneud hynny neu beidio. O wneud hynny, mae’r cwestiwn yn aros lle a sut fyddwn ni’n defnyddio’r eirfa honno? Ymysg ein gilydd wrth erchwyn gwely galar? Yn y wasg ac ar y cyfryngau cymdeithasol? Ac os bydd y geiriau’n denu, i ble ac at be fyddan nhw’n denu? I hen gapeli ac eglwysi sy’n oer a chyntefig? Ia, efallai mai dyna’n union lle mae pobl am fynd. Ond efallai y byddan nhw’n chwilio am amrywiaeth o leoedd? Pa fath o leoedd fydd rheiny?

Ond nes bod y neges a’r iaith yn gyfoes a gonest fydd rheiny ddim yn gwestiynau y bydd rhaid i ni boeni amdanyn nhw.

Ond yna yn rhywle mae’r tyndra rhwng y daith bersonol a’n taith ni fel teulu. Mae fy ymchwil personol i yn un peth. Peth arall yw lle rwy’n gweld fy hun yn eistedd yn y teulu Cristnogol a sut rwy’n gweld fy hun yn cyfrannu at, ac yn dwyn nerth o fforwm ffydd yn y Gymru gyfoes.

 

Llechen lân neu flagur newydd?

Mae Llyfr Glas Nebo, nofel ysbrydol, ysgubol, Manon Steffan Ros, yn gosod yr her honno i ni. Mae’r bachgen ifanc yn y nofel ôl-apcalyptaidd honno yn darganfod y Testament Newydd am y tro cyntaf ac yn hoffi’r Iesu mae o’n ei ganfod. Dyna ochr gadarnhaol y geiniog. Ochr negyddol y geiniog yw mai ar ôl Y Terfyn niwclear, ar ôl glanhau’r llechen, ac yn wir ei chwalu’n rhacs, yn unig, mae modd mynd yn ôl at yr hanfodion.

Nid coeden Cristnogaeth yw’r unig ddehongliad o’r hanfodion hyn ond hwn yw’n dehongliad ni. Yn y traddodiad hwn y gwreiddiwyd ni. Hon yw’n ffenest ni ar y byd. Ac os yw’r ffenest honno wedi cracio ac hyd yn oed wedi chwalu i’r fath raddau nes ein bod yn agored i bob drycin, nid wyf eto yn barod iddi gau ar y goleuni.

[1] Elizabeth Wallace, Jesus Christ In His Own Words, (Xulon Press, 2009).

[2] Wolsey, Roger, Kissing Fish: Christianity for People Who Don’t Like Christianity, (Xlibris, Corp., 2011).

[3] Borg, Marcus, Evolution of the Word: Reading the New Testament in the Order it Was Written, (HarperOne, 2012).

[4] Spong, John Shelby, Biblical Literalism: A Gentile Heresy, (HarperOne, 2016), t. 3.

[5] Karen Armstrong, The Case For God (Vintage, 2009).

[6] Havel, Vaclav, ‘Gair am Eiriau’, O’r Pedwar Gwynt (Haf 2018), tt. 28-9.

[7] Harari, Yuval Noah, Homo Deus: A brief history of tomorrow (Vintage, 2017), tt. 171-3.

[8] Nid yw’r arbenigwyr yn gallu cytuno ar union darddiad y dyfydniad hwn.

[9] National Centre for Social Research, British Social Attitudes 35 (2017) http://www.natcen.ac.uk/media/1469605/BSA-religion.pdf , http://www.natcen.ac.uk/news-media/press-releases/2017/september/british-social-attitudes-record-number-of-brits-with-no-religion/

[10] John Shelby Spong, Unbelievable: Why Neither Ancient Creeds Nor the Reformation Can Produce a Living Faith Today (HarperOne, 2018).

[11] Spong, John Shelby, Unbelievable: Why Neither Ancient Creeds Nor the Reformation Can Produce a Living Faith Today, (HarperOne, 2018), t. 283.