Cnoi Cil
Neville Evans

Lluniwyd yr erthygl hon yn wreiddiol ar gyfer aelodau capel Bethel, Penarth.

Yn 1962 cyhoeddwyd llyfr defosiwn Cristnogol gan y Parchedig T. Glyn Thomas gyda’r teitl Ar Ddechrau’r Dydd. Yn hwn mae’r awdur yn trafod amrywiol destunau mewn saith myfyrdod bob wythnos o’r flwyddyn. Rwy’n dal i chwilota ynddo gan fod Mr Thomas mor ddysgedig; ces y fraint o fod yn aelod yn ei gynulleidfa yn Ebenezer, Queen St, Wrecsam. Mae ganddo faes eang: gwyliau crefyddol, damhegion, cwestiynau, problemau cymdeithas ac ati. Ar gyfer Wythnosau 35 a 36 mae’n defnyddio penawdau trawiadol, sef ‘Allwedd-eiriau’ a ‘Rhagor o Allweddeiriau’.

Rwy’n sylwi bod yr arfer hwn yn amlwg mewn ysgrifau seciwlar erbyn hyn. Ar ddechrau ysgrif mewn cylchgrawn ceir bloc o eiriau dan y pennawd; bwriad yr awdur yw tynnu sylw darllenwyr at eiriau sy’n cyfleu hanfod yr erthygl. O hoelio sylw arnynt, mae’r awdur yn awgrymu y byddai’r darllenwyr ar eu hennill. Dod i ddeall y geiriau, dod i ddeall y testun – yn well efallai. Dyna, rwy’n tybio, oedd meddwl Mr Thomas. Dyma’i ddewis:

Wythnos 35: Gras – Maddeuant – Edifeirwch – Cymod – Sancteiddhad – Iachawdwriaeth – Cyfiawnder;

Wythnos 36: Ffydd – Gobaith – Cariad – Cariad Cristionogol – Ffordd Cariad – Dialedd Cariad – Y Tri Hyn.

Aeth bron i drigain mlynedd heibio ers cyhoeddi’r llyfr. Ydy’r dewis yn dal yn briodol? Ydy’r dewis yn dal yn ddealladwy? I ni? I eraill? Pa allweddeiriau a fyddwn i/ a fyddet ti am eu dewis ar gyfer heddiw? Dyma’r her: llunio myfyrdod byr (200 gair) ar un o’r geiriau hyn i helpu’n gilydd ac eraill sydd â diddordeb mewn deall yn well yr hyn sy’n ein cadw ni’n aelodau o eglwys Crist.

Wrth droi fy meddwl o gwmpas hyn, fe es at Y Mynegair i’r Beibl Cymraeg Newydd (1988), sy’n storfa o adnodau o Genesis i Ddatguddiad. Fy niddordeb oedd gwybod faint o adnodau sy yn y Beibl yn cynnwys rhai o allweddeiriau T. Glyn Thomas. Dyma ychydig o’r canlyniadau:  

NODIADAU

1. Cofier bod yr Hen Destament yn cynnwys mwy o adnodau na’r Testament Newydd.
2. Mwy adeiladol yw cymharu oddi mewn i golofn na rhes.
3. Prif gyfraniad ystadegau yw goleuo a chodi trafodaeth, ond maent hefyd yn cadw rheolaeth ar ein tuedd o bryd i bryd i ddychmygu sefyllfa nad yw’n bodoli ac na fu erioed yn real.

Tragwyddoldeb a chyfrifoldeb

Seiliedig ar bregeth a draddodwyd yn rhithiol i gynulleidfa’r Tabernacl, Efail Isaf, ar Sul, 25 Hydref 2020

Darlleniadau: Deuteronomium 34.1–10; Salm 90 (Beibl.net)

Mae ein dau ddarlleniad yn canolbwyntio’n sylw ar natur tragwyddoldeb. Mae hanes marwolaeth Moses yn Deuteronomium yn gwneud hynny trwy ein hatgoffa beth nad ydyw. Os ewch chi ar daith yng Ngwlad yr Addewid, fe welwch chi safleoedd sy’n gysylltiedig ag Iesu a Phedr, Mair a Martha, Abraham a Jacob – a beth bynnag fo cywirdeb archeolegol rhai o’r cysylltiadau yma, mae yna rywbeth i’w weld ac mae’r gweld yn gofiadwy.

Ond oni bai, efallai, i chi ddringo i ben mynydd Sinai, welwch chi ddim unman cysylltiedig â Moses. Mae’r hanes am ei farw yn dweud iddo gael ei gladdu ym Moab (nid yn Israel), a bod neb yn gwybod ymhle yn union. Dim creiriau, dim cofebau, dim arlliw iddo fod yno. Ac eto, byddai Iddewon yn dweud fod ganddo’r cofebau pwysicaf oll – llyfrau’r Torah a bodolaeth cenedl yr Iddewon hyd heddiw.

Mae mudiad Mae Bywydau Du’n Bwysig wedi dangos nad yw cael cofeb yn gwarantu coffâd da amdanoch yn y cenedlaethau a ddaw, ac nad yw bod yn ddi-gofeb yn golygu i chi gael eich anghofio. Pan daflwyd cerflun Colston i’r môr ym Mryste, fe gofiwyd am y cannoedd fu farw ar ei longau, a daflwyd yn gelain i’r môr, a sylweddolwyd – yn angof ni chânt fod.

Mae Salm 90 yn cael ei phriodoli i Moses – ymgais, dybiwn i, i gael tipyn bach o anfarwoldeb i’r gŵr heb gofeb. Mae’r salmydd, pwy bynnag ydoedd, yn myfyrio am dragwyddoldeb. Nid yn enw da dyn y gwelir hynny, meddai, ond ym modolaeth Duw ‘cyn i’r mynyddoedd gael eu geni a chyn bod y ddaear a’r byd yn bodoli’; ac mae hynny mor wahanol i bobl feidrol wrth i ni gael ein ‘hanfon ’nôl i’r pridd’ – darlun ychydig yn gignoeth i’n chwaeth ni, efallai, ond digon gwir serch hynny.

Dyma oedd y salm osod yn y darlleniadur rhyngwladol ar 25 Hydref. Ond yn hwnnw fe ofynnir i ni hepgor adnodau 7 i 12, yr adnodau sy’n sôn am lid Duw: dydyn ni ddim eisiau clywed rhyw bethau felly ar y Sul, mae’n amlwg. Ond dyw dechrau a diwedd y salm ddim yn gwneud unrhyw synnwyr heb yr adnodau hynny yn y canol. Fe fu hynny’n wir ers ei chyfansoddi, ond mae’n bendant yn wir yn ein hoes ni.

Dros y ganrif ddiwethaf fe fuom yn trefnu ein hoedfaon diolchgarwch bob hydref yn gwbl hyderus y byddai yna gynhaeaf yn ei bryd. Hyd yn oed os bydd ambell drafferth wrth i ni gynaeafu yng Nghymru, does dim angen i ni fecso, oherwydd bydd ein grym economaidd yn y byd yn sicrhau y cawn ni fewnforio bwyd o ble bynnag y mynnom, a gallwn barhau i ddiolch.

‘Anfeidrol Dduw rhagluniaeth, a Thad y greadigaeth,’ medd emyn Gwyneddon (Caneuon Ffydd, 97), ‘coronaist eto’r flwyddyn hon â’th dirion ddoniau’n helaeth’ – a gosodwyd yr emyn yno gan wybod y byddai’n wir bob blwyddyn. Yn ein hyder gorllewinol, fe aethom i weld tragwyddoldeb Duw yn y patrwm ffyddlon hwn. Yn yr oedfa ddiolchgarwch gyfoes, rydym hefyd yn ceisio cofio ‘trueiniaid byd’ (fel mae rhai emynau yn mynnu eu galw) sydd heb brofi llaw Duw yn yr un ffordd, ond hidiwch befo – bydd Cymorth Cristnogol yn gofalu am ambell friwsionyn o’r bwrdd ar eu cyfer nhw hefyd.

Cafodd ein hyder ei sigo ychydig eleni. Prin fu’r oedfaon diolchgarwch, yn un peth – ac arhoswch chi am yr wylofain a rhincian dannedd pan na fydd llysiau salad Sbaen yn gallu ein cyrraedd yn ddiogel fis Ionawr yn dilyn Brecsit caled. Ond fe allwn ni feio Tsieina am y feirws a Boris am y Brecsit, heb darfu ar ein sicrwydd diwinyddol fod Duw yn dal i ofalu amdanom ni.

Hynny yw, os nad ydyn ni’n darllen geiriau’r Salmydd yn yr adnodau yna a hepgorwyd o’r darlleniadur: ‘Dyna sut dŷn ni’n gwywo pan wyt ti’n gwylltio; mae dy lid yn ein dychryn ni am ein bywydau. Ti’n gwybod am ein methiant ni i gyd, ac yn gweld ein pechodau cudd ni. … Does neb eto wedi profi holl rym dy lid. Mae dy ddig yn hawlio parch! Felly dysga ni i wneud y gorau o’n dyddiau, a gwna ni’n ddoeth.’

Mae’r rhybudd yna’n atseinio yn emynau Cymru hyd at o leiaf y ddeunawfed ganrif: roedd Pantycelyn yn marchogaeth yn ddyddiol ‘dros y bryniau tywyll niwlog’, yn gwybod bob nos efallai na fyddai’n cyrraedd adre’n ddiogel, ac fe sefydlodd Howell Harris Gymdeithas Amaethyddol Brycheiniog nid i ddathlu sicrwydd y cynhaeaf ond am fod y cynhaeaf ar brydiau yn methu, a phobl ei sir ei hun yn llwgu.

Ond fe aeth y genhedlaeth neu ddwy ddiwethaf i gredu ein bod ni wedi concro’r ddaear, wedi datrys hyn oll – y gallem hepgor o ddarlleniadau’r Sul yr adnodau am lid Duw a’r alwad i ni fod yn ddoeth. Ond nid felly y mae.

Mae ein datrysiad tybiedig ni o broblem y cynhaeaf yng Nghymru wedi dibynnu ar losgi tanwydd ffosil a thynnu llawer mwy o’r ddaear bob blwyddyn nag y bwriadodd y Creawdwr erioed. Wyddai’r Salmydd ddim byd am gynhesu byd-eang – ond fe wyddai fod yna bris i’w dalu am gamddefnyddio rhoddion Duw.

Mae’r sicrwydd sydd wedi ein mwytho ni’n gyfforddus yn y gorllewin ers rhyw ganrif bellach yn diflannu o flaen ein llygaid. Do, fe gawsom gynhaeaf yng Nghymru eleni, ond chawsom ni ddim diolch amdano yn y capel. Mae bodolaeth ac ymlediad feirws angheuol wedi’i rag-weld gan wyddonwyr ers ugain mlynedd a mwy. Bellach fe ddaeth, a hyd yn oed os cawn ni frechiad, fe ddaw rhagor, wrth i ni reibio’r ddaear trwy fwyta’i hanifeiliaid a dinistrio’i chynefinoedd.

Bellach does dim rhaid i ni losgi’r coedwigoedd a’r gweundiroedd yn fwriadol er mwyn tyfu cnydau: rydym wedi cynhesu’r ddaear gymaint fel y byddant yn llosgi ohonyn nhw eu hunain. Fe wnaethom adennill tir o’r môr i dyfu bwyd; fe fydd y genhedlaeth nesaf yn gwylio’r môr yn ei ennill yn ôl, a fydd dim modd ei atal. ‘Dyna sut dŷn ni’n gwywo pan wyt ti’n gwylltio,’ medd y Salmydd, ‘mae dy lid yn ein dychryn am ein bywydau.’

‘O, peidiwch â dweud pethau fel’na,’ medd rhai wrtha i ar ôl pregeth y Sul. ‘Mae’n rhaid i chi roi gobaith i bobl.’ Oes, wir. Ond fe wyddai’r Salmydd nad trwy guddio breuder a thrallod bywyd y cawn obaith, ond trwy ei wynebu. Doedd bywyd erioed i fod yn rhwydd. Fe gofiwch chi, wrth i Adda ac Efa adael Eden, mai dyma ddwedodd Duw wrthyn nhw: ‘Felly mae’r ddaear wedi’i melltithio o dy achos di. Bydd rhaid i ti weithio’n galed i gael bwyd bob amser. Bydd drain ac ysgall yn tyfu ar y tir, a byddi’n bwyta’r cnydau sy’n tyfu yn y caeau. Bydd rhaid i ti weithio’n galed a chwysu i gael bwyd i fyw, hyd nes i ti farw a mynd yn ôl i’r pridd. Dyna o lle y daethost ti. Pridd wyt ti, a byddi’n mynd yn ôl i’r pridd.’ (Genesis 3:17–19). Nid bygythiad yw hynny, ond datganiad o sut mae pethau. Mae’r Salmydd, wrth ailadrodd y gwirionedd hwn, yn ei alw yn ‘llid Duw’, gan ddangos nad peth newydd yw dymuno i fywyd fod yn fwy cyfforddus a rhwydd nag yw e mewn gwirionedd.

Os oes gennych chi Netflix, gwyliwch, da chi, raglen ddogfen David Attenborough, A Life on our Planet, lle mae’n tystio i’w genhedlaeth ei hun dros y 90 mlynedd diwethaf etifeddu Eden a’i throi yn uffern. Fe aethom ni i gredu y gallem ni herio’r hyn a ddywedodd Duw wrth Adda, ond fedrwn ni ddim. ‘Ti’n gwybod,’ medd y salmydd, ‘am ein methiant ni i gyd, ac yn gweld ein pechodau cudd ni. … Felly dysga ni i wneud y gorau o’n dyddiau, a gwna ni’n ddoeth.’

Yn ystod Wythnos Hinsawdd Cymru (2–6 Tachwedd) byddaf yn aelod o banel yn trafod ‘Rôl cymdeithas wrth fynd i’r afael â newid hinsawdd’ – ai mater i lywodraethau a chwmnïau mawr yw hyn, neu oes gennym ni oll gyfrifoldeb? Does gen i ddim byd newydd i’w ddweud. Yn wir, efallai y dylwn fodloni ar ddarllen Salm 90, gan barhau hyd ei diwedd, sy’n lleisio, dybiwn i, ddyhead pob yr un ohonom, yn Iddewon, yn Gristnogion, yn anffyddwyr fel ein gilydd:

‘Gad i ni brofi dy gariad ffyddlon yn y bore, yn gwneud i ni ganu’n llawen bob dydd!
Gad i ni brofi hapusrwydd am yr un cyfnod ag rwyt ti wedi’n cosbi ni –
sef y blynyddoedd hynny pan mae popeth wedi mynd o’i le …
Boed i’r Meistr, ein Duw ni, fod yn garedig aton ni.
Gwna i’n hymdrechion ni lwyddo. Ie, gwna i’n hymdrechion ni lwyddo!’

Mae’r ymdrech sy’n ein hwynebu ni nawr i adfer y blynyddoedd ‘pan mae popeth wedi mynd o’i le’ (neu, fel y dywedodd y proffwyd Joel, y blynyddoedd a ddifawyd gan y locustiaid) yn ymdrech aruthrol. Ond nid y locustiaid wnaeth y dinistr hwn; ni, blant dynion, wnaeth. Mae David Attenborough yn credu ei bod hi’n dal yn bosibl i ni edifarhau o’n ffolineb, a byw mewn cytgord â’r Cread, y gall ein hymdrechion lwyddo.

Fe ddywedwn i nad ymdrech yn unig sydd ei hangen ond hefyd gweddi daer ar y Creawdwr ei hun. A fydd unrhyw un yn cofio ein hymdrechion ni? Pa ots? Os ymdrechwn, gallwn wedyn orffwys yn dawel yn y pridd fel Moses, yn gwybod i ni ymateb i alwad Duw yn ffyddlon fel y gwnaeth ef.

Mae’r Parch. Gethin Rhys yn Swyddog Polisi i Cytûn (Eglwysi ynghyd yng Nghymru), ond barn bersonol a fynegir yn yr ysgrif hon, a luniwyd ar 24 Hydref 2020.

Ffordd Trwy’r Drain

Traethawd 4 – Byw ar Ffiniau

Enid R Morgan

Rywdro, heb fod yn bell iawn yn ôl, yr oedd llwyth o bobl yn Awstralia na fu mewn cysylltiad â phobl wynion. Roedden nhw’n byw ar y tir gan ddefnyddio’u gwybodaeth draddodiadol am y tywydd, y creigiau a’r pridd, y planhigion a’r creaduriaid, i gynnal ffordd syml a chaled o fyw. Roedden nhw’n byw mewn cytgord â’u hamgylchedd mewn rhwydwaith o fannau cysegredig, mannau a wnaed yn sanctaidd trwy gysylltiadau a chof gwerin. Yr oedd eu pennaeth yn ŵr da, a’i bobl yn ei barchu ac yn ymddiried ynddo am ei fod yn gwneud penderfyniadau doeth. Ond mae’n digwydd, o dro i dro, nad ydi meibion y da a’r doeth o reidrwydd yn etifeddu’r daioni na’r doethineb. Yn wir, maen nhw’n gallu bod yn achos gofid. Mab felly oedd gan y pennaeth – un gwyllt a byrbwyll, yn colli ei limpin yn wyneb gwrthwynebiad ac i bob golwg heb ddiddordeb mewn dysgu dim. Gwyliai’r bobl ef gan obeithio bod digon o amser iddo ddysgu.

Yn anffodus bu farw’r pennaeth yn ddisyfyd, ac yn ôl arfer y llwyth, y mab hwn a ddaeth yn bennaeth newdd. Ac yntau’n etifeddu cyfrifoldebau eu dad yn llawer rhy ifanc, ni welai neb arwydd fod y pennaeth newydd am gymhwyso’i ymddygiad; os rhywbeth, âi yn fwy ffôl a phenboeth. Gwyliai’r bobl a phryderent. Yr oedd y llanc yn gwerylgar ac aflywodraethus, yn hoff o godi cweryl gyda llwythau cyfagos. Ni thalai sylw i hen arferion doeth nag i gytundebau am lwybrau a ffiniau.

Un diwrnod, aeth y pennaeth ifanc allan gyda’i gyfeillion i hela. Ond ar ôl mynd rhyw bellter cododd y bendro arno ac aeth i deimlo’n sâl. Doedd e ddim am gyfadde unrhyw wendid i’w gyfeilion, ond cyhoeddodd wrthynt ei fod am gael tipyn o lonydd ac yn mynd i orffwys dan goeden. Gorchmynnodd iddynt fynd ymlaen hebddo a dychwelyd yn yr hwyr. Gosododd ei hun yn gyfforddus yng nghysgod y goeden a’u gwylio’n ymadael. Dan y goeden fe gysgodd a breuddwydio. Er ei fod yn llanc ffôl gwyddai fod breuddwydion yn bwysig, a hyd yn oed wrth gysgu fe dalodd sylw; wrth ddeffro, cofiodd ei freuddwyd a threuliodd y dydd yn eu hail-fyw yn ei feddwl ac yn synfyfyrio am ei hystyr.

Yn ei freuddwyd dynesodd ato ffurf debyg i ddyn ac edrych arno’n ddifrifol a thrist. Dywedodd wrtho: “Ŵr ifanc, dwyt ti ddim yn byw yn dda. Dwyt ti ddim yn dangos unrhyw arwydd o ddoethineb wrth arwain dy bobl. Rhaid i ti newid dy ffyrdd a dod yn dangnefeddwr.” Cywilyddiodd y llanc canys fe wyddai fod ei ymddygiad yn gywilydd i’w dad ac iddo’i hun. Gwyddai fod ei bobl yn gynyddol ofnus. Yn ei freuddwyd yr oedd arno ofn a chywilydd. Dywedodd y ffurf ddynol wrtho: “Rhaid i ti newid dy ffyrdd. Rhaid i ti ddysgu cân newydd. Rhaid i ti dorri dy bicell a dod yn dangnefeddwr.”

Felly, yn ei freuddwyd dysgwyd iddo gân newydd a phan ddeffrôdd, dan y goeden yn y brithgoed, canodd y gân drosodd a throsodd nes iddi ddod yn rhan ohono. Pan ddychwelodd ei ffrindiau i’w gyrchu yr oedd y newid mewnol yn y llanc yn hysbys. Yr oedd yn eistedd yn dawel heb ei aflonyddwch arferol. Dywedodd: “Fe gysgais, ac yn fy nghwsg breuddwydiais. Yn fy mreuddwyd dynesodd ffurf debyg i ddyn ataf ac edrych arna i’n ddifrifol a thrist. Dywedodd y ffurf wrtha i: ‘Ŵr ifanc, nid wyt yn byw yn dda. Nid wyt yn dangos unrhyw arwydd o ddoethineb wrth arwain dy bobl. Rhaid i ti newid dy ffyrdd a dod yn dangnefeddwr.’ Yr oedd arna i gywilydd oherwydd gwn yn iawn nad oes gennyf ddoethineb fy nhad a bod fy ngwylltineb yn peri cywilydd iddo. Rwy’n gweld bod ofn ar fy mhobl. Yn fy mreuddwyd yr oedd arna i ofn a chywilydd.” Syfrdanwyd ei gyfeillion, canys nid oedd y llanc erioed o’r blaen wedi cyfaddef bod arno ofn na chywilydd. Aeth ymlaen: “Dywedodd y ffurf ddynol wrtha i, ‘Rhaid i ti newid dy ffyrdd. Rhaid i ti ddysgu cân newydd. Rhaid i ti dorri dy bicell a dod yn dangnefeddwr.’’’ Yna, cododd ei lais a chanu ei gân newydd i’w gyfeillion. Cymerodd ei bicell a’i thorri dros ei ben-glin. Yn y man dychwelodd at ei bobl yn ŵr gwahanol.

Cenhedlaeth neu ddwy’n ddiweddarach, daeth pobl wynion o bell a chyrraedd y rhan honno o Awstralia a dwyn gyda hwy athrawon oedd hefyd yn genhadon. Ryw ddydd daeth y bobl i gyd ynghyd i wrando beth oedd gan yr athrawon gwynion i’w ddweud. Soniodd un ohonynt am ŵr o’r enw Iesu a ddaeth i achub y ddynoliaeth o effeithiau trais, dicter a chasineb. Yng nghysgod coeden yn y lle mwyaf anrhydeddus eisteddai pennaeth y llwyth a hwnnw mewn gwth o oedran. Pan orffennodd y cenhadon, cododd ei law mewn ystum urddasol a chyhoeddi: “Y Gwaredwr Iesu yr ydych yn sôn amdano – yr wyf i eisoes wedi cwrdd ag ef.”

Adroddwyd y stori hon gan ŵr o’r enw Wali Fejo wrth gynulleidfa o Gristnogion o bedwar ban y byd a ddaeth ynghyd yn Brasil dan nodded Cyngor Eglwysi’r Byd i drafod y thema ‘Un Efengyl, Sawl Diwylliant’. Un o drigolion cynhenid Awstralia a gweinidog Methodus ydoedd. Cymerodd saib wrth adrodd y stori gan adael i arwyddocâd yr hanesyn wawrio ar y gynulleidfa fawr. Yna ychwanegodd, “Y cwbl rydyn ni’n gofyn ganddoch chi, bobl y Gorllewin, yw eich bod yn edrych o’r newydd am arwyddion o’r efengyl yn ein diwylliant ni.”

Saib arall. Yna, “Rydyn ni’n chwilio’n galed am yr arwyddion hynny yn eich diwylliant chi.”

Mae’r stori am Dduw’n ymweld â chrwydryn dan dderwen yn Genesis 18 yn un o straeon allweddol yr Hen Destament. Mae’r stori am dri angel yn ymweld ag Abraham weithiau’n cael ei galw’n ‘proto-evangel’ – y cip cyntaf ar yr efengyl oedd i ddod. Os oedd Duw’n gallu siarad ag Abraham yr Aramead crwydrol dan dderwen yn Mamre, oni allai’r Duw hwnnw, mewn rhyddid breiniol, lefaru wrth Awstraliad dan goeden yn y brithgoed? Gwelir munudau o’r fath, munudau darpar-efengylaidd yn hanes gwerin a thraddodiadau llawer o ddiwylliannau dros y byd. Ond yn aml ni chwiliwyd amdanynt, ac nis clywyd. Yn rhy aml, daeth yr efengyl atynt ar gynffonnau byddinoedd a grym masnachol.

Edrych am ‘arwyddion o’r efengyl’ mewn diwylliant a wnaeth y Tad Vincent Donovan o Urdd Tadau’r Ysbryd Glân pan aeth i fyw gyda llwyth crwydrol y Masaai yn Kenya. Yr oedd wedi colli ei ymddiriedaeth yn hen batrwm yr ‘orsaf genhadol’, oedd yn golygu dwyn pobl grwydrol i mewn i ganolfan. Yn lle hynny, aeth ati i fyw gyda’r Masaai a chrwydro gyda hwy. Gwrandawodd a sylwi, gan wneud ei orau glas i ddysgu beth oedd gwerthoedd a rhagdybiaethau’r hen ddiwylliant hynod hwn. Aeth cryn amser heibio cyn iddyn nhw ofyn iddo pam nad oedd yn ceisio’u perswadio i newid eu ffordd o fyw fel yr oedd y gwynion eraill wedi gwneud. Ei ateb oedd fod ganddo rywbeth i’w gynnig iddynt os oedden nhw’n fodlon gwrando. Roedd yn funud ddramatig a mentrus. Gallen nhw fod wedi gwrthod. Roedd e’n dibynnu ar eu hymateb. Eu dewis hwy fyddai gwrando.

Trefnwyd cyfres o gyfarfodydd, a byddai ef yn disgrifio ac yn egluro’r newyddion da am Iesu. Yr oedd eu hymateb yn feddylgar a dwys, a dechreuwyd proses o ddysgu beth oedd prif bynciau’r ffydd. Yn y pen draw dyma’r bobl, gan ddeall y newid yr oeddynt yn mentro arno, yn cytuno i dderbyn a pharatoi ar gyfer y newid hwn a chael eu bedyddio.

Ond yr oedd un unigolyn nad oedd wedi bod yn gyson bresennol yn y gwersi ac a ymddangosai’n reit ddifater am beth oedd yn digwydd. Amheuai’r Tad Vincent a oedd yn barod i’w fedyddio. Ond pan awgrymodd y dylid ei adael allan, yr oedd y gwrthwynebiad i’r syniad yn unfryd elyniaethus. Yr oedd eu bywyd crwydrol yn mynnu undod amcan a chyd-ddeallwriaeth. Naill ai roedden nhw i gyd yn dod yn Gristnogion, neu ni fyddai neb: pawb neu neb ohonynt. Roedden nhw’n perthyn i’w gilydd.

Rhydd y Tad Vincent enghraifft arall o sut y datblygwyd yr undod hwn a’i gynnal gan y llwyth cyn iddo gyrraedd. Mae’n disgrifio proses a ddefnyddiai’r llwyth i ddwyn cymod ar ôl cweryl rhwng unigolion neu deuluoedd. Yr oedd y grŵp cyfan yn cymryd y cyfrifoldeb o ofalu am y rhai oedd wedi cweryla neu anghytuno. Byddai proses o drafod ac egluro, derbyn cyfrifoldeb ac ymddiheuro o’r ddwy ochr. Pan fyddai’r amser i ymddiheuro wedi dod, byddai’r teuluoedd ar y ddwy ochr yn paratoi pryd o fwyd ar gyfer aelodau’r teulu y buont yn cweryla â hwy. Roedd y pryd bwyd yn cael ei baratoi fel arwydd o ymddiriedaeth, o faddeuant a dechreuad newydd. O safbywnt Cristnogol, yr oedd yn gweithio fel sagrafen. Gwyddent am rym difaol unrhyw gam nas maddeuwyd, sut y gallai ddinistrio cyfeillach a’r cyd-ddealltwriaeth rhyngddynt. Gallai mewn gwirionedd beryglu bodolaeth y llwyth. Mewn diwylliant cymunedol a chytun yr oedd y syniad o ynysu a diarddel un unigolyn am ddim mwy na dealltwriaeth annigonol o gynnwys y ffydd yn gwbl amhosibl. Rhaid bod ffydd o’r fath yn gwbl anghywir. Dyma funud o roi prawf ar y Tad Vincent a’i neges.

Er mai ei amcan oedd dwyn efengyl bur a syml, heb olion o’i ragdybiaethau personol ef ei hun, sylweddolodd y Tad Vincent fod ei fagad diwylliannol gorllewinol, ei ‘bolisi bedydd’ wedi ei heintio gan agwedd unigolyddol y Gorllewin. Yr oedd bedyddio’r llwyth cyfan, gan gynnwys unigolyn heb ei baratoi’n drylwyr, yn ddatguddiad o beth oedd cyfamod â chenedl gyfan. Cafodd yr efengylydd wers gan y rhai y daeth i’w dysgu. Dysgu ar y ffin.

Ond pan ddaeth y cyfle cyntaf i weinyddu’r Ewcharist, cyfarfu’r Tad Vincent ag anhawster diwylliannol arall. Ymhlith y Masaai, dydi gwŷr a gwragedd ddim yn bwyta gyda’i gilydd. Annerbynniol ac amhosibl ei ddychmygu! Ond os oes yng Nghrist nac Iddew na Groegwr, na gwryw na benyw, na chaeth na rhydd, yna yn yr Ewcharist mae calon yr efengyl yn dweud ein bod i gyd yn un yng Nghrist. Felly, dylai gwŷr a gwragedd dderbyn y bara a’r gwin ym mhresenoldeb ei gilydd am eu bod ym mhresenoldeb Christ, yno yn yr Ewcharist, calon yr efengyl. Penderfynodd y Tad Vincent na allai syflyd o’r fan honno. Felly, i’r llwyth hwn yr oedd yr Ewcharist cyntaf yn chwyldroadol a newydd am fod gwŷr a gwragedd yn bwyta gyda’i gilydd, ond yr oedd hefyd wedi ei wreiddio yn eu profiad o gymod a grym maddeuant yn eu traddodiad eu hunain. Iddyn nhw yr oedd yn gamu allan o’u diwylliant ond yn dderbyn bod yr efengyl yn cyhoeddi rhywbeth newydd, anodd a chwyldroadol. Camodd y Tad Vincent a’r Masaai i dir neb, dros y ffin, a chamu drwy berth o ddrain a chael yno ‘fan dymunol’ a chreadigaeth newydd.

Mewn cyd-destun ehangach, gellid nodi nad yw’r eglwys a fynnodd fod gwŷr a gwragedd yn derbyn y cymun gyda’i gilydd ddim eto wedi caniatáu i wragedd arwain y dathlu hwnnw. Wrth i genedl neu lwyth dderbyn yr efengyl, mae yna gymhwyso graddol yn digwydd. Dydyn ni ddim yn gollwg gafael ar ein rhagdybiaethau, ac yn tybio bod Duw yn cytuno â’n syniadau ni o beth sy’n iawn a chymeradwy.

Teitl llyfr Vincent Donovan yw Christianity Rediscovered ac mae’n cyfleu sut yr oedd ailddarganfod y ffydd ar y ffin rhwng diwylliannau yn broses fentrus ond drawsnewidiol hefyd. Yn aml cynigiwyd y newyddion da heb wahaniaethu rhwng ‘hanfod yr efengyl’ a’n diwylliant ni ein hunain. Yn waeth fyth, fe orfodwyd y ffydd yn sgil grym milwrol a masnachol a’i heintio yn y broses. Hyd yn oed pan âi cenhadon tlawd o Gymru, aent â llyfr emynau a harmoniwm! A dysgid i’r plant yng Nghymru ganu dan gysgod hiliaeth ymerodrol:

Draw, draw yn China a thiroedd Japan,
Plant bach melynion sy’n byw;
Dim ond eilunod o’u cylch ym mhob man
Neb i ddweud am Dduw.
Iesu, cofia’r plant …

Y drafferth gyda chynnal traddodiad diwylliannol yw ei bod yn hawdd ei uniaethu â chalon yr Efengyl, a gall rydu gwerthoedd crefyddol a chrebachu ein hamgyffred o Dduw ac o beth yw bod yn ddynol. Nid gwers fach foesol am fod yn garedig yw dameg y Samariad Trugarog ond beirniadaeth ddeifiol ar system grefyddol a oedd yn gorfodi ei harweinwyr, yn lefiaid ac offeiriaid, i ymddwyn mewn ffordd greulon o annynol. Mae Iesu’n cyflwyno’r Samariad, sy’n talu affliw o ddim sylw i’r tabŵ am waed a defod litwrgaidd, fel un sy’n fendigedig rydd i ymddwyn fel dyn hael, caredig a dynol. Mae’n ddyn da a thrugarog yn union am ei fod yn rhydd i fod yn hael. Nid dim ond beirniadu rhagrith y parchusion yr oedd Iesu, ond dinistrio sail eu duwioldeb. Dyma danseilio sicrwydd y gymdeithas dduwiol, Phariseaidd, fod sicrhau eich bod yn rhydd o bob ‘aflendid’ yn sail i foeseg. Mae’n dweud, ar ffurf dameg, fod eu hymddygiad yn eu rhwystro rhag cadw craidd y ddeddf sylfaenol o garu Duw a charu cymydog. Nid ‘rhywun yn debyg i ni’ yw cymydog, ond unrhyw berson dynol ar y ffordd ar draws yr anialwch.

Piwritaniaeth hen a newydd

Eleni yw 400 mlwyddiant hwylio’r Mayflower i America, yn cludo piwritaniaid Prydeinig oedd yn awyddus i addoli a byw yn eu ffordd eu hunain yn y Byd Newydd. Fe drefnwyd pob math o ddathliadau ar gyfer yr achlysur, ond wrth gwrs – yn groes i bob disgwyl – fe brofodd yn anos dathlu yn 2020 nag y bu i hwylio yn 1620.

Un peth fu’n bosibl bryd hynny a heddiw yw cyhoeddi llyfrau, ac es i ati i ddarllen cyfrol arbennig Stephen Tomkins, The Journey of the Mayflower: God’s Outlaws and the Invention of Freedom (Hodder & Stoughton, 2020). Digwydd bod, yn ystod yr wythnos yr oeddwn yn ei darllen fe gyhoeddwyd y trefniadau ar gyfer ail ‘gyfnod clo’ Cymru er atal y coronafeirws rhag ymledu, ac fe fu llawer yn gweld yn natganiadau Llywodraeth Cymru na ddylid bod yn prynu na gwneud dim nad oedd yn “angenrheidiol” ryw biwritaniaeth newydd – ffordd amgen (ac anfwriadol, mae’n sicr) o ddathlu’r 400 mlwyddiant!

Mae piwritaniaeth wedi cael enw drwg ar hyd y canrifoedd. Pobl oedd am rwystro pobl eraill rhag mwynhau, pobl surbwch a dihiwmor, pobl wedi’u gwisgo o’u corun i’w sawdl mewn du – dyna ddelwedd boblogaidd o’r piwritan. Rhan o rinwedd llyfr ardderchog Tomkins yw ein hatgoffa nad felly yr oeddynt, mewn gwirionedd.

Nod piwritaniaeth, yn y bôn, oedd puro Eglwys Loegr. Ei phuro rhag holl olion Catholigiaeth, a hefyd ei phuro rhag anfoesoldeb oddi mewn iddi, a oedd yn llygru ei phregethu a’i sacramentau. Mi oedd y piwritaniaid yn gosod safon uchel iawn o ran ysbrydoledd, purdeb buchedd a ffyddlondeb Beiblaidd i’r sawl a fynnai fod yn rhan o’r eglwys, a hyd yn oed yn fwy felly i’r sawl a ddymunai fod yn weinidog neu’n bregethwr.

Mae Tomkins yn darlunio sut y bu raid i’r bobl ymroddedig hyn ymgodymu â pharadocs canolog eu cenhadaeth. Roeddynt am gael Eglwys Wladol a oedd yn gwbl bur. Golygai hynny, wrth gwrs, ddiarddel y sawl oedd yn amhur. Ond fyddai’r Eglwys Wladol ddim wedyn yn eglwys hollgwmpasog, gan y byddai’n rhaid i rai fod y tu allan iddi. Yn raddol fach, dros ganrif, bron, fe ddaeth y piwritaniaid i sylweddoli fod yn rhaid i hynny olygu mai gwirfoddol yw aelodaeth yn yr eglwys. Ni ellir gorfodi aelodaeth eglwysig ar bobl, oherwydd fe fydd rhai pobl amhur wedyn yn yr eglwys, gan lygru’r holl sefydliad. (Wrth gwrs, mae yna broblemau eraill ynghylch piwritaniaeth hefyd, yn enwedig tuedd gwahanol bobl i ddiffinio ‘purdeb’ mewn gwahanol ffyrdd. Mae Tomkins yn dangos pa mor frwnt ar adegau fu’r cecru cydrhwng y piwritaniaid eu hunain – trasiedi Protestaniaeth byth oddi ar hynny, a’r rheswm dros fodolaeth Cytûn a’r mudiad ecwmenaidd. Ond testun ysgrif arall yw hynny.)

Yn groes i’r stereoteip, nid oedd y piwritaniaid cynnar yn wrthwynebus i bleser na chwerthin. Roeddent yn cymryd eu crefydd o ddifrif, mae hynny’n sicr, ond roedd ganddynt hiwmor hefyd. Roedd y pamffledi dychanol a gyhoeddwyd yn enw Martin Marprelate (y bu gan y Cymro John Penri law sylweddol yn eu cyfansoddi, gydag eraill) yn ddeifiol ryfeddol eu cynnwys. Yn wir, maent yn gwneud i hiwmor Spitting Image ymddangos yn hynod o ddof mewn cymhariaeth! Roedd hiwmor a diddanu cynulleidfa yn arf bwysig wrth geisio puro’r eglwys – eu gwrthwynebwyr oedd yn eu darlunio fel pobl ddibleser, er mwyn iddynt golli cefnogaeth gyhoeddus.

Felly, mae ystyr fodern “piwritaniaeth” mewn gwirionedd yn gwneud anghyfiawnder â’r piwritaniaid gwreiddiol. Fodd bynnag, mae yna rywbeth yn gyffredin rhwng y ddwy ystyr, sef paradocs gorfodi purdeb.

Fe fu raid i’r piwritaniaid yng ngwledydd Prydain ac wedyn yn America roi’r gorau i geisio gorfodi purdeb ar y gymdeithas gyfan, a throi yn lle hynny at gynnig arweiniad trwy esiampl. Mae Tomkins yn dangos sut y bu i fwy nag un o wrthwynebwyr y piwritaniaid cynnar fynd ati i ddarllen eu gwaith er mwyn eu dilorni – a chael tröedigaeth o weld cryfder eu dadl, dyfnder eu hargyhoeddiadau a thrylwyredd eu dealltwriaeth o’r Beibl. A chofiwch, wrth ymuno â’r Piwritaniaid yn oes Elisabeth, byddai dynion a merched (a diddorol gweld cymaint o ferched oedd yn ganolog i’r mudiad) ar unwaith yn wynebu cael eu harestio, eu poenydio ac – mewn ambell achos, megis Penri – eu dienyddio.

Ym myd 2020, nid iachawdwriaeth rhag uffern y mae pobl yn ei grefu, ar y cyfan, ond iechydwriaeth rhag y coronafeirws. Am y tro cyntaf ers canrifoedd, fe aeth Llywodraethau’r Deyrnas Unedig ati i reoleiddio crefydd, gan hyd yn oed wahardd i gynulleidfaoedd gyfarfod. Byddai’r hen biwritaniaid yn adnabod y cyfreithiau newydd sy’n gwahardd ymgynnull – er y byddent yn synnu pa mor ysgafn yw’r gosb sydd ynghlwm â’u torri.

Er tegwch i Lywodraeth Cymru, fe fu hi ar hyd y daith yn ymwybodol o oblygiadau bod mewn gwlad (yn wahanol i Loegr a’r Alban) sydd heb grefydd sefydledig, ac yn ymgynghori’n gyson â chynrychiolwyr yr holl brif grefyddau. Mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn ofalus iawn i beidio â cheisio rheoleiddio crefydd, ond yn hytrach reoleiddio ymgynnull – at unrhyw bwrpas. Mae’n llinell denau ryfeddol, ond ar wahân i un llithriad pan fuont mor ffôl ag argymell y gallai oedolyn fedyddio’i hun er mwyn i bawb arall gadw pellter, mae Llywodraeth Cymru wedi cadw ar ochr gywir y llinell honno – ac felly’n ymddwyn yn dra gwahanol i lywodraeth Elisabeth I.

Fe gododd y ddadl biwritanaidd ei phen eleni nid ynghylch rheoleiddio crefydd yn yr ystyr draddodiadol, ond ynghylch rheoleiddio crefydd fawr ein cymdeithas fodern – siopa. Byddai piwritaniaid oes Elisabeth I wedi synnu a rhyfeddu at y nwyddau a’r moethusrwydd y gallwn eu prynu (os oes arian gennym) yn ein hoes ni. Ond fe ddaw pob mantais â’i phroblemau. Fe fu’r piwritaniaid cynnar yn ymgynnull mewn bythynnod ac ystafelloedd bychain mewn tafarndai, yn methu’n lân â chadw pellter rhyngddynt. Heddiw, coridorau cyfyng rhwng silffoedd yr archfarchnadoedd yw’r mannau lle mae cadw pellter yn anodd.

A dyna biwritaniaeth Llywodraeth Cymru yn sydyn yn dod i’r golwg. Penderfynwyd cyfyngu siopa i nwyddau “angenrheidiol” yn unig, a gorfodi siopau i werthu dim ond yr hyn y mae’r Llywodraeth yn ei ystyried yn angenrheidiol. Pan heriwyd Prif Weinidog Cymru Mark Drakeford am hynny mewn cynhadledd i’r wasg y diwrnod cyn dechrau’r ail glo, roedd ganddo ddadl driphlyg o blaid y rheoleiddio digynsail hwn:

• Byddai’n gwastatáu cystadleuaeth rhwng siopau bychain ac archfarchnadoedd.
• Byddai’n golygu y byddai pobl yn treulio llai o amser yn hamddena mewn siopau, yn edrych ar y silffoedd.
• Byddai pobl yn “ddyfeisgar” ac yn helpu ei gilydd i drwsio pethau sydd wedi torri a benthyg pethau sydd eu hangen, yn hytrach na rhuthro i brynu rhywbeth newydd.

Mae hon yn ddadl anarferol gan lywodraeth gwlad seciwlar, fodern. Ond nid yw’n gwbl annisgwyl: yn ystod yr haf cefais drafferth defnyddio tocyn mantais mewn archfarchnad gan i mi brynu gwin, ac mae’r gyfraith newydd sy’n gosod isafbris am alcohol yng Nghymru yn gwahardd defnyddio cynigion arbennig i’w brynu. Mae llawer ohonom – gan fy nghynnwys i – wedi pregethu yn erbyn alcohol a materoliaeth yn gyffredinol, yn enwedig yn y cyfnod hyd at y Nadolig. Go brin i ni gael llawer o effaith, mewn gwirionedd. Mae’r mudiad amgylcheddol hefyd yn tynnu ein sylw at y difrod a wnawn trwy or-brynu yn lle adnewyddu, ceisio’r newydd yn lle trwsio’r hen. Ond dyma lywodraeth yn gorfodi purdeb yn ein ffordd o fyw.

Rhaid cyfaddef fy mod mewn dau feddwl am hyn. Rwy’n croesawu derbyn sail cymaint o ’mhregethau diweddar gan Lywodraeth Cymru! Ond rwy hefyd yn anesmwyth gyda’r gorfodi. Rwy’n wynebu’r un paradocs â’r un a wynebwyd gan biwritaniaid 400 mlynedd yn ôl – rwy am i bobl newid trwy iddynt gael eu hargyhoeddi ac nid trwy i’r wladwriaeth eu gorfodi, a hynny gan fy mod, fel Annibynnwr, yn ddisgynnydd ysbrydol i John Penri a’i gyfeillion a sylweddolodd na allent orfodi eu purdeb ar genedl gyfan.

Nid dadl fyrhoedlog fydd hon. Os ydym am achub y ddynoliaeth rhag argyfwng yr hinsawdd ac argyfwng colli’r byd naturiol, yna bydd raid i ni ymwrthod â nwyddau dianghenraid, nid am bythefnos ond am byth. Ar y llaw arall, os ceisir gorfodi hynny ar y boblogaeth, tebyg y byddant yn gwrthryfela yn union fel y gwnaethant pan geisiodd Oliver Cromwell atal rhialtwch y Nadolig, yn ystod y cyfnod byr pan fu’r piwritaniaid mewn grym.

Gwaddol bwysig gan biwritaniaeth i ni yw rhyddid – rhyddid crefyddol, ond rhyddid rhag rheoleiddio ar ein bywydau mewn ffyrdd eraill hefyd. Fe aeth y rhyddid hwnnw yn benrhyddid i lawer, ac mae ein byd naturiol yn dioddef yn arw oherwydd ein hunanoldeb. Mae angen rheoli’r dinistr rywfodd. Ond a ellir gorfodi purdeb yn yr 21ain ganrif, pan fethwyd mor llwyr â gwneud hynny yn yr 16eg a’r 17eg ganrif? Ac os na ellir, sut mae sicrhau cydbwyso rhodd y piwritaniaid o ryddid â’u gweledigaeth am burdeb yr eglwys a’r gymdeithas?

Efallai y dylem oll fynd i bori yn hanes oes gythryblus y Mayflower, nid yn unig i wneud yn iawn am y diffyg dathlu cyhoeddus eleni, ond hefyd i ddeall yn well ein problemau cyfoes ein hunain.

Mae’r Parch. Gethin Rhys yn Swyddog Polisi i Cytûn (Eglwysi ynghyd yng Nghymru), ond barn bersonol a fynegir yn yr ysgrif hon, a luniwyd ar 24 Hydref 2020.