Yr wythnos nesaf, mi fydd hi’n Wythnos Weddi am Undeb Cristnogol. Hyd yn hyn, ychydig iawn o sylw mae hynny wedi’i gael yng Nghymru ac mae rhywun yn amau mai mynd heibio’n weddol dawel y bydd yr wythnos eleni, gydag ambell eithriad.

Cynhaliwyd yr Wythnos Weddi am y tro cyntaf cyn belled yn ôl ag 1908, a phenderfynwyd ar ddyddiadau’r cyfnod fel wyth nos o Ŵyl Cyffes Pedr (18 Ionawr) hyd at Ŵyl Tröedigaeth Paul (25 Ionawr), er y gall hyn amrywio – cynhelir yr wythnos adeg y Pentecost mewn rhai rhannau o’r byd. Ond faint nes ydyn ni at undeb neu undod Cristnogol yn 2016, tybed?

Pobl ifanc o wahanol eglwysi yn Latfia sydd wedi paratoi’r deunyddiau ar gyfer eleni, ar y thema ‘Halen y Ddaear’. Oherwydd ei safle daearyddol unigryw, mae Latfia’n gartref i Gristnogion o amryfal draddodiadau, a gwahoddwyd rhai ohonynt i gyfrannu deunydd ar gyfer y gwahanol ddyddiau. Anogaeth Pedr i’r rhai sydd newydd eu bedyddio i fyw bywydau sanctaidd ac i gyhoeddi ‘gweithredoedd yr Arglwydd’ (1 Pedr 2:9–10) yw sail y myfyrdodau, yn ogystal â’r delweddau o halen a goleuni, sy’n themâu diwylliannol pwysig yn Latfia.

Mae’n werth troi at yr adnoddau hyn, sydd i’w gweld ar wefan y mudiad Eglwysi Ynghyd ym Mhrydain ac Iwerddon (www.ctbi.org.uk/weekofprayer), ac yn arbennig at y llyfryn dwyieithog sy’n cynnwys myfyrdodau, gweddïau, cwestiynau i’w trafod ac awgrymiadau ymarferol y gellid eu dilyn ar gyfer pob dydd o’r Wythnos Weddi.

Felly, dyma ambell ddyfyniad o’r llyfryn ‘Halen y Ddaear’ a fydd, gobeithio, yn fodd o wneud i ninnau feddwl am undod Cristnogol yn ystod yr wythnos:

Pan yw Joseff yn rhannu ei freuddwyd gyda’i frodyr maen nhw’n adweithio gyda dicter a thrais oherwydd i’r freuddwyd awgrymu bod yn rhaid iddyn nhw ymgrymu o’i flaen. … Mae Iesu, fel Joseff yn y stori, yn datblygu gweledigaeth o undod i ni. Ond fel brodyr Joseff, yr ydym yn ofni’r weledigaeth pan fydd honno’n awgrymu y dylem ildio i ewyllys rhywun arall. Rydym yn ofni’r hyn y gallem ei golli. Ond mae’r weledigaeth yn ymwneud ag ennill: adennill ein brodyr a’n chwiorydd a wahanwyd oddi wrthym unwaith.

Yn rhy aml mae Cristnogion yn ceisio efengylu gydag ysbryd cystadleuol, gan obeithio llenwi eu heglwysi eu hunain. Mae uchelgais yn bwysicach na’r awydd i eraill glywed neges fywiol yr Efengyl. Gwir efengyliaeth yw taith o Emaus i Jerwsalem, y daith o unigedd i undod.

Newyddion da

Newyddion da yn wir!

Dyna bobl hyfryd,
mewn rhan mor hyfryd o’r dre:
dim mewnfudwyr,
dim troseddwyr,
dim carchar.

Ficer newydd:
ifanc, gwyn, a diolch byth yn ddyn,
i gyd-fynd â tho newydd yr eglwys a’r gegin newydd
fwyaf diweddar
a gostiodd filoedd.

Y tlodion?
O, ie. Y tlodion …

Onid oes cyfraniadau wedi eu hanfon
i le o’r enw Trydydd Byd?
Ac onid oes rhywun yn casglu tuniau a phethau
i Fanc Bwyd yn rhywle?

Ond mae hon yn ardal dda.

Nid yw llonyddwch cysglyd ei Suliau’n gwybod
am ocheneidiau angen,
nac oernadau poen,
na chri anobaith.

Ydi, mae’r cyfan drosodd am flwyddyn arall a diolch fyth am weld nos Ystwyll er mwyn cael tynnu’r trimins a’u cadw’n ddiogel am y tro – er bod y tŷ’n edrych braidd yn llwm hebddyn nhw.

Fe glywais sawl un oedd wedi cael llond bol ar holl ffws a ffwdan y Nadolig yn dweud – ‘Dim ond diwrnod ydi o wedi’r cwbwl’. Ond gobeithio nad ydyn ni’n rhoi neges y Nadolig i gadw gyda’r trimins, gan fod honno’n berthnasol drwy’r flwyddyn, fel mae Mererid Hopwood yn ein hatgoffa:

Mae gwaith y Nadolig yn dechrau pan ddaw dydd Nadolig i ben,
Pan fydd Santa di’i throi hi am adre a’r goeden yn ddim byd ond pren.

Pan fo’r tinsel yn saff yn yr atig, yn angof mewn dau neu dri blwch,
Y cyfarchion a’r cardiau ’di’u llosgi ac ‘Ysbryd yr Ŵyl’ yn hel llwch.

Bryd hynny mae angen angylion i dorchi’u hadenydd go iawn
A bryd hynny mae angen lletywr all wneud lle – er bo’r llety yn llawn.

Yr un pryd mae galw am fugail i warchod y defaid i gyd,
Fel mae galw am ddoethion a seren i egluro tywyllwch y byd.

Mae ’na alw am gast drama’r geni drwy’r flwyddyn i weithio’n gudd,
Am fod gwaith y Nadolig yn anodd, yn ormod o waith i un dydd.
Oes, mae angen rhai i wneud ‘gwaith y Nadolig’ bob dydd o’r flwyddyn, dybiwn i. Nid yr un ydi gwaith pawb, wrth gwrs: mae angen rhai i warchod, rhai i ymchwilio a dehongli, a rhai i ganfod atebion lle mae hynny’n ymddangos yn amhosib.

Neges debyg sydd gan Howard Thurman (1899–1981), awdur Affro-Americanaidd eang ei ddylanwad, pregethwr grymus ac ymgyrchydd brwd o blaid hawliau sifil. Fe’i ganed yn Florida, a’i fagu mewn cymdeithas lle roedd apartheid yn dal mewn grym. Ond fe wnaeth gyfraniad nodedig iawn at ‘waith y Nadolig’ drwy helpu i sefydlu eglwys amlddiwylliannol yn San Fransisco – y gyntaf yn America. Dyma’i ddehongliad ef o ‘waith y Nadolig’:

Wedi i gân yr angylion ddistewi,
wedi i’r seren gilio o’r ffurfafen,
wedi i’r brenhinoedd a’r tywysogion
ddychwelyd adref,
wedi i’r bugeiliaid ddychwelyd
at eu praidd,
yna bydd gwaith y Nadolig yn dechrau:
canfod y colledig,
iacháu’r clwyfedig,
bwydo’r newynog,
rhyddhau’r carcharor,
ailadeiladu’r cenhedloedd,
dwyn heddwch i blith y bobl,
creu cerddoriaeth yn y galon.

(Amser i Dduw, gol. Elfed ap Nefydd Roberts, 2004)

Mae sialens i bob un ohonom yn y geiriau yma ar ddechrau blwyddyn, a gobeithio y bydd hi’n bosib inni i gyd greu cerddoriaeth yng nghalonnau pobl yn 2016.

Chwarae â thân

Rhaid fod tipyn o waed yr hen Ebenezer Scrooge ynof fi. Ni allaf yn fy myw â deall pam y gwerir yr holl filiynau drwy’r byd i gyd ar sioeau tân gwyllt i ddathlu blwyddyn newydd, a’r torfeydd yn tyrru i ganol dinasoedd i wylio’r cyfan. Eleni gwelsom ddameg drawiadol yn cael ei hadrodd ar eitemau newyddion o Dubai.Tra’r oedd y ddinas honno yn disgwyl tanio’r tân gwyllt, a gynlluniwyd yn drylwyr, aeth gwesty ar dân yn hollol ddirybudd. Nid oedd cyswllt am wn i rhwng y ddau dân. Ond ynghanol bywyd cymdeithas a gwledydd, mae’r cyswllt yn amlwg. Bydd gwladwriaethau yn cynlluno’u trais yn ofalus, ond y canlyniad yw mwy o drais, a thrais direol. Gallwn ni alw’n bomio yn “surgical”, ond bydd y canlyniadau’n wenfflam.

Eto meddai gwleidyddion y gwledydd, a chatrodau lluosog cefnogwyr Donald Trump, beth allwch chwi ei wneud ag eithafiaeth Mwslemaidd ond ei ladd. Yng ngeiriau Hilary Benn, yr unig beth a wyddom am ffasgaeth yw fod yn rhaid ei ddifa: felly rhaid difa Mwslemiaid eithafol. A’r tristwch yw fod Cristnogion drwy’r gwledydd yn llyncu areithiau Trump a Benn fel yr unig ffordd i waredigaeth.

Caed agwedd arall ar yr un safbwynt yn ddiweddar: rhaid ateb Mwslemiaeth drwy Gristnogaeth eithafol meddir. Rhaid cael efengylu ymosodol yn cyhoeddi mai drwy Grist yn unig mae iachawdwriaeth. Rhaid achub holl grefyddwyr byd, ynghyd â’r paganiaid a’r anffyddwyr, eu hachub oll i’r Iesu. Dyma’r hen efengylu imperialaidd eto’n codi ei ben.

Ond y mae yna ambell lef wahanol yn llefain yn yr anialwch, megis un Hugh C. Howey. Yr ateb i eithafiaeth Mwslemiaeth, meddai, yw mwy o eithafiaeth. Dywed iddo gael ei fagu yn Gristion, a’i fagu i gredu mewn dryllau. Bellach nid yw’n credu yn y naill na’r llall. Mae’n credu yn awr mewn heddychiaeth eithafol a maddeuant eithafol. Wrth sôn am ddryllau mae’n siarad fel Americanwr yn gweld problem cenedl sy’n credu mai meddu dryll yw sylfaen diogelwch a rhyddid yr unigolyn. Pa ryfedd fod Americanwyr yn seilio eu ffydd ar rym a thrais os yw unigolion a theuluoedd yn ymddiried yn y dryll sydd ganddynt yn y drôr?

Ond y mae haeriad Howey, iddo gefnu ar Gristnogaeth er mwyn cael ffydd mewn heddychiaeth a maddeuant, yn dangos pa fath o Gristnogaeth a ddysgwyd iddo. Cristnogaeth wedi ei gwreiddio ym mhwysigrwydd yr achubiaeth bersonol. Cristnogaeth yn seiliedig ar rym a nerth y Duw a fydd yn trechu ei elynion. Ac fel rhan o’r broses honno bydd y Duw hwnnw yn bendithio’r rhai a fydd yn rhyfela i ladd y “drygionus”. Y mae’r Gristnogaeth honno yn broblem fawr, nid yn unig i Americanwyr, ond hefyd i ninnau yng Nghymru. Mae’r Gristnogaeth a arddelwyd gennym dros y canrifoedd wedi gwyro’n aml oddi wrth yr hanfod a welwyd ym mywyd Iesu.

Yr her i ninnau fydd canlyn yr Iesu sy’n eithafol ei gariad a’i faddeuant.

Mae gan sawl un ohonom, dybiwn i, edmygedd mawr o grefft y cartwnydd. Dawn amheuthun iawn yw medru dal gwirionedd yr eiliad mewn un ffrâm gryno i wneud sylw bachog ar sefyllfa gymdeithasol neu wleidyddol. Weithiau bydd yn goglais, dro arall yn dychanu, ac ar adegau dim ond codi awgrym o wên wrth i ni gytuno â chraffter y sylw miniog.

Byth ers i William Hogarth, tad y cartŵn cyfoes, arloesi gyda’r cyfrwng yn y ddeunawfed ganrif, daeth cylchgronau a phapurau newydd i sylweddoli gwerth y cartŵn fel modd o feirniadu a chystwyo’n gynnil. Perffeithiwyd y grefft gan rai fel Osbert Lancaster a gynhyrchodd filoedd o gartwnau i’r Daily Express ganol y ganrif ddiwethaf. Heddiw, mae’n anodd iawn gwella ar gynigion deifiol “yr anfarwol Matt” fel y bydd Dewi Llwyd yn cyfeirio ato yn lled aml ar fore Sul wrth fodio drwy dudalennau’r Sunday Telegraph. I ni yng Nghymru, mae cartwnau Cen yn y cylchgrawn Golwg gyda’r goreuon yn gyson, bob amser yn ffres ac amserol.

Ym myd crefydd, bu rhai fel yr arlunydd Hywel Harries, yn wreiddiol o’r Tymbl, yn gynhyrchiol iawn yn pwnio’r sefydliadau crefyddol yn haeddiannol ddigon yn ystod chwedegau’r ugeinfed ganrif. Yn yr Unol Daleithiau wedyn, bu ambell i enghraifft o waith disglair Charles M. Schulz gyda Charlie Brown, Peanuts a Snoopy yn gyfraniadau diwinyddol llawn cystal ag ambell i gyfrol swmpus, hunan-dybus gan academyddion di-ddychymyg. Fe gofiwn mai Tony Campolo ysgrifennodd y rhagair i’r gyfrol “The Gospel According to at The Simpsons” sy’n dadansoddi athrylith Matt Groenig. Does ryfedd i Rowan Williams gyfeirio at y gyfres fel un o’r rhaglenni mwyaf crefyddol ar deledu.

Serch hynny, braidd yn araf fuom ni fel Cristnogion i gofleidio’r cartŵn fel cyfrwng i ddweud ein neges. O ganlyniad, braf iawn yw gweld tudalen Facebook Cristnogaeth 21 yn gwneud iawn am hynny drwy roi sylw cyson i waith cartwnydd o’r enw David Hayward, sy’n galwi’i hun yn “Naked Pastor.” Mae’n disgrifio’i grefft fel “arlunydd graffiti ar furiau crefydd”, ac mae’r cynhyrchion yn wirioneddol dda. Unwaith eto, mae grym y llun yn werth mil o eiriau, ac yn ein gorfodi i feddwl o ddifrif am sawl pwnc. Mae selogion y dudalen Facebook yn cael llawer o foddhad yn postio cartwnau Hayward ar y we, ac yn cyfeirio at nifer o ffynonellau eraill. Byddai’n werth i chi ymweld â’r dudalen, a’r gwahoddiad hwnnw yw ein anrheg Nadolig ni i chi am eleni. Beth am gofrestru ar dudalen Facebook Cristnogaeth 21?

Wn i ddim a fyddai Mathew na Luc wedi medru tynnu llun fel Cen Cartŵn neu Matt Pritchett, ond yn sicr roedden nhw’n artistiaid di-hafal am greu lluniau gyda geiriau. Lluniau a fwriadwyd i bwrpas; lluniau a delweddau a grëwyd i ddyrchafu person yr Iesu, a phob cameo bach prydferth yn werth mil o eiriau. Lluniau oedd yn cymryd yn ganiataol y byddai’r darllenydd yn deall y cyd-destun ysgrythurol a hanesyddol.

Trueni ein bod ni weithiau yn dewis peidio gweld y tu hwnt i’r darlun bach tlws hwnnw.

Nadolig Llawen iawn i chi,

Cristnogaeth 21.

(Bydd yr e-fwletin nesaf yn eich cyrraedd ddydd Sul, Ionawr 3ydd)

E-fwletin Rhagfyr 20fed, 2015
Mae gan sawl un ohonom, dybiwn i, edmygedd mawr o grefft y cartwnydd. Dawn amheuthun iawn yw medru dal gwirionedd yr eiliad mewn un ffrâm gryno i wneud sylw bachog ar sefyllfa gymdeithasol neu wleidyddol. Weithiau bydd yn goglais, dro arall yn dychanu, ac ar adegau dim ond codi awgrym o wên wrth i ni gytuno â chraffter y sylw miniog.
Byth ers i William Hogarth, tad y cartŵn cyfoes, arloesi gyda’r cyfrwng yn y ddeunawfed ganrif, daeth cylchgronau a phapurau newydd i sylweddoli gwerth y cartŵn fel modd o feirniadu a chystwyo’n gynnil. Perffeithiwyd y grefft gan rai fel Osbert Lancaster a gynhyrchodd filoedd o gartwnau i’r Daily Express ganol y ganrif ddiwethaf. Heddiw, mae’n anodd iawn gwella ar gynigion deifiol “yr anfarwol Matt” fel y bydd Dewi Llwyd yn cyfeirio ato yn lled aml ar fore Sul wrth fodio drwy dudalennau’r Sunday Telegraph. I ni yng Nghymru, mae cartwnau Cen yn y cylchgrawn Golwg gyda’r goreuon yn gyson, bob amser yn ffres ac amserol.
Ym myd crefydd, bu rhai fel yr arlunydd Hywel Harries, yn wreiddiol o’r Tymbl, yn gynhyrchiol iawn yn pwnio’r sefydliadau crefyddol yn haeddiannol ddigon yn ystod chwedegau’r ugeinfed ganrif. Yn yr Unol Daleithiau wedyn, bu ambell i enghraifft o waith disglair Charles M. Schulz gyda Charlie Brown, Peanuts a Snoopy yn gyfraniadau diwinyddol llawn cystal ag ambell i gyfrol swmpus, hunan-dybus gan academyddion di-ddychymyg. Fe gofiwn mai Tony Campolo ysgrifennodd y rhagair i’r gyfrol “The Gospel According to at The Simpsons” sy’n dadansoddi athrylith Matt Groenig. Does ryfedd i Rowan Williams gyfeirio at y gyfres fel un o’r rhaglenni mwyaf crefyddol ar deledu.
Serch hynny, braidd yn araf fuom ni fel Cristnogion i gofleidio’r cartŵn fel cyfrwng i ddweud ein neges. O ganlyniad, braf iawn yw gweld tudalen Facebook Cristnogaeth 21 yn gwneud iawn am hynny drwy roi sylw cyson i waith cartwnydd o’r enw David Hayward, sy’n galwi’i hun yn “Naked Pastor.” Mae’n disgrifio’i grefft fel “arlunydd graffiti ar furiau crefydd”, ac mae’r cynhyrchion yn wirioneddol dda. Unwaith eto, mae grym y llun yn werth mil o eiriau, ac yn ein gorfodi i feddwl o ddifrif am sawl pwnc. Mae selogion y dudalen Facebook yn cael llawer o foddhad yn postio cartwnau Hayward ar y we, ac yn cyfeirio at nifer o ffynonellau eraill. Byddai’n werth i chi ymweld â’r dudalen, a’r gwahoddiad hwnnw yw ein anrheg Nadolig ni i chi am eleni. Beth am gofrestru ar dudalen Facebook Cristnogaeth 21?
Wn i ddim a fyddai Mathew na Luc wedi medru tynnu llun fel Cen Cartŵn neu Matt Pritchett, ond yn sicr roedden nhw’n artistiaid di-hafal am greu lluniau gyda geiriau. Lluniau a fwriadwyd i bwrpas; lluniau a delweddau a grëwyd i ddyrchafu person yr Iesu, a phob cameo bach prydferth yn werth mil o eiriau. Lluniau oedd yn cymryd yn ganiataol y byddai’r darllenydd yn deall y cyd-destun ysgrythurol a hanesyddol.
Trueni ein bod ni weithiau yn dewis peidio gweld y tu hwnt i’r darlun bach tlws hwnnw.
Nadolig Llawen iawn i chi,

COP 21

Yn sgil cynhadledd fawr y Cenhedloedd Unedig, COP 21 ym Mharis, daeth cynhesu byd eang a newid hinsawdd i frig yr agenda ryngwladol ac yn bwnc cyhoeddus llosg.

Da o beth hynny. Ers blynyddoedd bu siarad gwag a nemor ddim ymdrech i ddatrys y broblem. Union 50 mlynedd yn ôl cyflwynwyd yr adroddiad cynhwysfawr cyntaf am y peryglon i Arlywydd America, Lyndon Baines Johnson. Ers hynny, gwariwyd amser, arian ac allyriadau carbon ar gynadleddau o Rio i Durban, ac o Copenhagen i Kyoto heb gyflawni bron ddim. O ganlyniad, gwelwyd crynhoad y CO2 yn yr awyr eleni yn croesi’r 400 c.y.m. (o’i gymharu â llai na 270 cyn y Chwyldro Diwydiannol), a lefelau’r holl nwyon tŷ gwydr yn cyfateb i 480 c.y.m. o ran CO2, gyda thymheredd ein byd yn codi dros 1oC yn uwch na’r cyfnod cyn-ddiwydiannol. Gwelwyd tanau enfawr yng Nghanada, Rwsia, Califfornia, Indonesia a Brasil, a gwres marwol mewn rhannau o Iran, Irac, India a Phacistan. Cafwyd sychder mewn llefydd fel San Paula, Califfornia ac yn Ethiopia, a stormydd a llifogydd dirif mewn llefydd eraill. Roedd hyn i gyd yn rhagarweiniad arwyddocaol i COP 21.

Roedd Cynhadledd Paris yn ddechreuad da, ond heb fod yn ddigon. Cyflwynir y broblem fel mater amgylcheddol, ac i raddau fel pwnc economaidd pan ddaw hi’n fater penderfynu pwy sy’n talu. Ond fel y cyhoeddodd y Pab Ffransis, mae i’r holl fater oblygiadau moesol a chymdeithasol dwys.

Os ydym am osgoi naid o dros 2oC yng nghyfartaledd tymheredd ein planed, dim ond am tua 20 neu 30 mlynedd y medr ein hallyriadau barhau ar y lefel bresennol. Amcangyfrifir bod dogn o tua 1000 biliwn tunell o CO2 yn weddill i’r holl ddynoliaeth. Os methwn ni gyflawni’r toriadau angenrheidiol, y tlawd a’r anghenus fydd yn dioddef fwyaf. Disgwylir i dalpiau mawr o Bangladesh a’r Aifft ddilyn Cantre’r Gwaelod dan y don, a rhagwelir y bydd llif y ffoaduraid i Ewrop ac America yn troi’n afon gref.

Am mai ni yn y Gorllewin datblygedig sy’n gyfrifol am ddefnyddio’r rhan helaethaf o’r ddogn CO2 a ganieteir, a gan i ni seilio ein golud ar losgi tanwydd ffosil rhad, mae’n naturiol fod y gwledydd tlawd yn mynnu eu hawliau a’u siâr, ac am i ni dalu iddyn nhw am ddatbygiad mwy ‘gwyrdd’.

Rhaid i ni wynebu’r gwrthdaro rhwng ffiseg a moeseg, a phenderfynu sut i rannu’r dogn o allyriadau sydd ar ôl i ni. Yn y drefn bresennol, mae’r dosbarthiad adnoddau yn hynod anghyfartal. Ar y cyfan, y cyfoethog ym mhob gwlad sy’n cyfrannu fwyaf y pen at allyriadau, ond y tlawd ym mhobman fydd yn dioddef fwyaf pan ddaw problemau newid hinsawdd yn fwy eglur. Fel ag erioed, bydd y cyfoethog yn medru prynu eu ffordd allan o unrhyw drybini.

Lle felly mae Cristnogion a’r capeli Cymraeg yn sefyll? A ydym yn fodlon cwtogi er mwyn y rhai llai breintiedig? Neu o leiaf, a ydym yn fodlon gwario ar ynysu ein tai, prynu ceir trydan, cefnogi mentrau ynni adnewyddol yn ein broydd, osgoi gwastraffu bwyd ac ynni, osgoi teithiau di-angen a mynd ati i lobïo ein gwleidyddion i fabwysiadu polisïau adeiladol?

Dydy hi ddim yn chwyldroadol foesol i honno bod gan bawb yn y byd hawliau cyfartal. Oni welir hynny yn nysgeidiaeth yr Iesu?

‘Pen blwydd hapus, i’r baban Iesu
Pen blwydd hapus iawn i ti.’

Mae rhywun wedi gwrando ar y plant yn canu’r garol syml yna ers sawl Nadolig bellach.

Ond gwrandewais arni o’r newydd yn yr Ysgol Sul y Sul diwethaf ar ôl darllen gair gan ein gweinidog yng nghylchlythyr y Capel yn awgrymu bod y sôn cyson am ddathlu Iesu’r baban yn gwneud iddo deimlo’n anghyfforddus.
A rhywsut fe wnaeth y garol hon grynhoi’r cyfan. Onid ydy hi’n od? Gwrandewch eto:

‘Pen blwydd hapus, i’r baban Iesu
Pen blwydd hapus iawn i ti.’

Dathlu camu ymlaen flwyddyn mae rhywun mewn parti pen blwydd. Dathlu blwydd, dyflwydd, deunaw, un ar hugain, a’r degawdau, y ganrif. Dathlu dod yn berson yn ei oed a’i amser. Dathlu tyfu, datblygu, aeddfedu.

Ond dymuno pen blwydd hapus i’r BABAN Iesu mae’r garol hon. Mae’r Iesu rhywsut yn faban tragwyddol.

Y peryg ydy ei bod hi cymaint haws dathlu’r diniwed. Cofleidio’r ddelwedd daclus, gynnes, glud a’r stabl lân sydd byth yn drewi.

Mae yna hen jôc sy’n mynnu ein bod ni’n treulio rhai blynyddoedd yn dysgu ein plant i siarad a cherdded ac yn treulio gweddill eu bywydau nhw’n dweud wrthyn nhw am eistedd i lawr a bod yn dawel.

Dyw’r baban yn y preseb ddim yn symud. Mae o’n gorwedd yn llonydd a chysglyd ac angylaidd ac, am y tro, yn ddibynnol ar yr oedolion am ei gysur a’i gynhaliaeth. Ac os ydyn ni’n troi’n cefnau am eiliad, fe fydd o yno, pan wnawn ni droi’n ôl, yn yr un lle’n union ag oedd o.

Ond fel y gŵyr unrhyw riant, er gwaetha’r ddibyniaeth lwyr yna dros y misoedd cyntaf hynny, bod y gwaith caled yn dechrau y diwrnod hwnnw yr ydych chi’n troi rownd a dydy’r babi ddim lle gadawsoch chi o. Mae o wedi rowlio i rhywle, gwaeth byth wedi rowlio oddi ar rhywbeth – gwely neu gadair esmwyth ac yn crio ar lawr. Fydd y babi ddim yn llonydd am flynyddoedd wedyn.

Ac wedyn mae o’n dechrau siarad, a meddwl drosto’i hun, a strancio, a gwybod y cwbl ac ateb yn ôl. Yn herio’n barhaus.

Rhywsut dydy’r Iesu hwnnw ddim mor hawdd i’w gwtshio.
Yr Iesu aflonydd heriodd y drefn, y farn a’r rhagfarnau.

Rhywsut dydy’r Iesu hwnnw ddim yn gorwedd mor gyfforddus yng nghanol rhialtwch masnachol y Nadolig modern. Yr Iesu dyfodd, ddatblygodd ac a aeddfedodd. Yr Iesu dyfodd yn oedolyn o Iddew peryglus.

Felly wrth i’r Nadolig nesáu beth am beidio cael ein temtio i aros gyda’r baban.

Dathlwn y geni ar bob cyfri ond dathlwn fod y babi wedi tyfu yn broffwyd aflonydd, oedd yn meddwl drosto’i hun, yn strancio yn gwybod y cwbl, yn ateb yn ôl ac yn herio’n barhaus.

Parwn i ddymuno pen blwydd hapus, nid i’r baban, ond i’r Iesu sy’n dal yn ‘fyw’ ac yn dal i aflonyddu drwy gyfrwng ei eglwys ar y ddaear.

Pen blwydd hapus bos!

Mae’n adfent, a bellach mae hyd yn oed yr eglwysi yn cael ymuno â phawb arall wrth edrych ymlaen at y Nadolig!
Mae’r wythnosau nesaf yn ein harwain at un olygfa fydd yn gyfarwydd i bawb bron. Yn union fel mae’r groes yn curo ‘M’ fawr McDonalds, ‘afal’ Apple a ‘thic’ Nike fel logo, mae’n siŵr bod golygfa’r geni yn curo’r Mona Lisa, y Swper Olaf a tho’r Sisitine fel yr olygfa gelfyddydol fwyaf cyfarwydd o’r cyfan.
Ond wrth gwrs, hyd yn oed ar dystiolaeth yr efengylau, ddigwyddodd pethau ddim fel maen nhw yn y llun. Doedd y doethion a’r bugeiliaid ddim yno ar unwaith. Mewnforir symbolau’r asyn a’r ychen o Eseia. Mae’r cadachau yn ragfynegiant symbolaidd o rwymau’r croeshoeliad.
Does neb, ag eithrio plant rhai selebs, yn cael eu geni’n enwog. Does neb yn cael eu geni o wyryf nac yn cael eu croesawu gan lu nefol. Ond gellir gweld sut mae traddodiad o’r fath yn tyfu o gwmpas rhywun sy’n byw bywyd bendigaid. Roedd hi’n bwysig ei fod o’n bwysig o’r dechrau. Roedd hi’n bwysig ei fod yn cyflawni’r disgwyliadau ac ar yr un pryd yn estyn y disgwyliadau.
Dydy cydnabod y pethau hyn ddim yn tynnu oddi ar ryfeddod y stori ond yn ychwanegu ati.
Ar y naill law mae arwyddocâd oesol i’r delweddau hyn, ond ar y llaw arall mae arwyddocâd newydd iddyn nhw o flwyddyn i flwyddyn ac o gyfandir i gyfandir.
Fyddai rhai, yn yr oes ddu a gwyn sydd ohoni, am i ni gredu mai un math o wirionedd sydd; un absoliwt, ffeithiol, gwyddonol. Fe gollon ni fel gwareiddiad y gallu i dderbyn bod mwy nag un ffordd o ddeall ac o ddysgu. Dealltwriaeth rhesymeg a theimlad, y logos a’r mythos, y pen a’r galon. Ac fe osodon ni’r ddau benben â’i gilydd. Rydym yn dlotach o’r herwydd.
Yn hytrach na golygu ffordd amgenach o ddeall pethau nad ydy gwyddoniaeth yn gallu eu hegluro, bron na ddaeth ‘myth’ i fod yn gyfystyr â chelwydd. ‘Stori sy’n esbonio’ yw diffiniad cyntaf GPC o’r gair a ‘cred gyfeiliornus’ yw’r ail. Mae cryn wahaniaeth rhwng y ddau.
Yn y cyd-destun geiriadurol hwn dwi’n credu fod gan olygfa’r geni wirionedd oesol i’w rannu. Roedd y bugeiliaid cyffredin di-ddysg yno ar ôl clywed stori am ‘ddyfod Duw i’r byd’. Ond fe roedd y sêr ddewiniaid yno hefyd – y gwyddonwyr amyneddgar, yn chwilio, am weld, am gael prawf ac am brofi fod Crist wedi ei eni.
Ond i mi mae yna wirionedd penodol i’r myth y Nadolig hwn. Daeth Duw cariad ar ffurf y Crist diniwed a chroesawu’r tlawd a’r cyffredin ar ffurf y bugeiliaid, a’r dieithriaid o’r dwyrain ar ffurf y doethion, ac fe drowyd y prif gymeriadau’n ffoaduriaid. Y tlawd a’r dieithr a’r rhai ar ffo oedd yno ar y dechrau, trwy gydol a thu hwnt i’w fywyd meidrol.
Hen ddelwedd gyfarwydd sy’n ddelwedd fyw o bresennol anghyfarwydd ac ansicr. Cadwn hyn mewn cof wrth deithio tua Bethlehem eleni.

Crist y Brenin? Fyddwch chi’n meddwl am Grist fel Brenin? Nid felly y bydda’i yn meddwl amdano. Glastwr o frenhiniaeth sy’ gennym ni yn y wladwriaeth Brydeinig, dim ond cysgod grym. Wedi’r cyfan mewn brenhiniaeth ‘go iawn’ does yna ddim pleidlais ar orchymyn y brenin! A phe baem ni’n priodoli i Grist holl nodweddion brenin neu frenhines ddynol, fe fyddem ni’n chwilio’n ofer am y nodweddion sy’n peri i ni feddwl amdano fel cyfaill, meddyg, gwaredwr, brawd heb sôn am Dad neu Fam. Y mae pob cymhariaeth ddynol yn rhannol, weithiau’n anaddas ac weithiau’n gwbl gamarweiniol.

Rwy’n hoff iawn o’r chwedl am Sant Gwynllwg, nawdd-sant hen eglwys gadeiriol Casnewydd a ddechreuodd ei yrfa fel arweinydd y llwyth yn lleidr gwartheg. Dwyn ei wraig wnaeth e hefyd, ond hi a’u mab Cadog a droes galon ei gŵr tuag at Grist. Ar ôl ei dröedigaeth byddai ei bobl yn cyfeirio ato fel ’Brenin nad oedd yn lladrata’. Gynt, dyna’r unig math o arweinydd/frenin y gawson nhw brofiad ohono.

Ond mae’r stori am sefydlu, yn y flwyddyn eglwysig, Sul ar gyfer ‘Crist y Brenin’ a thymor ’y Deyrnas’ o’i flaen yn stori anrhydeddus ddigon. Yn y tridegau ‘brenhinoedd’ bygythiol pennaf Ewrop oedd Stalin yn Rwsia, Hitler yn yr Almaen a Mussolini yn yr Eidal. Y Pab a sefydlodd dymor y Deyrnas a Sul Crist y Brenin, yn wrthgyferbyniad i’r rhai oedd yn tra arglwyddiaethu ar deyrnasoedd y ddaear. Fel Cyhoeddi Crist sy’n Arglwydd a gwrthod dweud ‘Caesar sy’n Arglwydd’. Dim ond felly y gellir gwneud synnwyr o’r ddelwedd.

Gwir bod y syniad o frenhinedd yn hynod o bwysig yn yr Hen Destament- fel

delfryd i hiraethu amdani yn llyfr y Salmau, ac fel realiti tra siomedig yn hanes Israel. Dafydd oedd y gorau, a go brin ei fod e’n sant! Ond i’r genedl Duw ei hun oedd yn Frenin. Ond a ydi’r ddelwedd yn un ddefnyddiol i ni heddi?

I’m tyb i, byddai’r syniad glastwraidd o frenhinedd gwleidyddol yn cosi ‘n anghyfforddus i fwyafrif dilynwyr Cristnogaeth 21, ond rydyn ni i gyd yn dueddol i chwilio am arweinydd effeithiol, grymus y gellir ymddiried ynddo neu ynddi, rhywun fydd yn cynrychioli ein dyheadau cymdeithasol, economaidd, diwylliannol, llwythol a chenedlaethol. A’n tuedd ydi eu dyrchafu gyntaf a chael gwared arnyn nhw wedyn.

Ac yn hanes y ddynoliaeth byddai brenhinoedd yn aml yn cael eu lladd / eu haberthu pan fyddai dyddiau eu defnyddioldeb yn bygwth dod i ben.

Chwarae teg i’r Pab hwnnw am herio’r gorthrymwyr (dau wedi cyrraedd eu lle trwy bleidlais). Ac mae’n ffordd reit effeithiol i godi trafodaeth am ein hiaith a’n ffordd o siarad yn ystyrlon am Grist. Wedi’r cyfan y mae symbol o fam a baban yn disodli’r brenin yn fuan iawn yn nhymor y Nadolig, tymor Emmanuel.

Mae lliwiau’r Tricolor Ffrengig yn goleuo adeiladau eiconaidd y cenhedloedd. Glas coch a gwyn dros dŷ opera Sydney, ar sgwâr Trafalgar a thros Gampfa’r Mileniwm yng Nghaerdydd, yn fynegiant o sefyll mewn cydymdeimlad â Ffrainc mewn awr o drallod cenedlaethol. A hynny’n dod ar ôl her miloedd o bobl yn ffoi o’r dwyrain. Pwy na ochneidiai wrth weld dinistr mor enbyd yn cael ei gynhyrchu gan saith o bobl. (Erbyn meddwl bu saethu un arch-ddug, yn Sarajevo yn 1914 yn ddigon i gychwyn y Rhyfel Byd cyntaf.)

Wrth feddwl yn syfrdan am y pethau hyn daeth i’m meddwl bod tebygrwydd rhwng y cyfan hyn a beth ddigwyddodd pan ddymchwelodd yr Ymerodraeth Rufeinig. Nid byddin drefnus a disgybledig a danseiliodd yr ymerodraeth honno, ond llwythi’r gogledd mewn trybestod yn gorlifo, Fandaliaid, Gothiaid a Fisigothiaid a’r lleill a barodd i Rufain dynnu nôl o oruwch-lywodraethu Ewrop gan adael i’r canrifoedd ddiflannu i’r oesau ‘Tywyll’. Lle’r oedd Cristnogaeth wedi dechrau egino, tyfodd oesau cymysg ‘Crêd’. Trôdd yr hen etifeddiaeth ‘arwrol’ mewn barddoniaeth a chwedlau ‘yn rhywbeth gwahanol’. Yn dal yn llawn trais a gwaed.

Yn Efengyl Marc 13 y mae’r disgyblion yn gwahodd Iesu i edmygu’r deml, gwaith Herod yn anrhydeddu ei dras Iddewig, gyda help technoleg a chyfoeth Rhufain. Doedd gan Iesu ddim i’w ddweud o’i blaid. Yn wir, y tebygrwydd yw bod Iesu yn ei feirniadaeth ddeifiol ar y deml yn adlewyrchu hiraeth dwys mewn un garfan o’r genedl am y Deml gyntaf a ddinistriwyd cyn y gaethglud. Y gwrthryfel Iddewig a dynnodd holl rym Rhufain i ddinistrio’r deml a’r cwbl yr oedd hi, hyd yn oed yn ei amherffeithrwydd, yn ei gynrychioli.

Rhywbeth tebyg yn ddiau yw gobaith ISIS sy’n codi o raniadau y tu mewn i Islam. Ymddengys bod bwriad i greu anrhefn treisiol llwyr wrth gynhyrfu gwrthdaro dialgar diatal. Yr oedd yn y diwylliannau hynafol, heb na deddf na chyfiawnder, ofni anrhefn a fyddai’n llwyr ddinistrio cymunedau cyfan. Mor hawdd ydoedd i bobl ymffyrnigo – fel y frwydr yn y ‘saloon-bar’ pan yw pawb yn ymuno i ddyrnu’n ddi-drugaredd ac yn ymuno yn y ffrae, beth bynnag oedd honno. Ychydig dros wythnos yn ôl bu farw gŵr eithriadol a sylwodd ac a ddiffiniodd y duedd hon a rhoi i haneswyr a gwleidyddion a diwinyddion (a llu o ddisgyblaethau eraill) offeryn newydd miniog i ddadansoddi ymddygiad y cenhedloedd. Diolch am waith René Girard, Ffrancwr o dras a dreuliodd oes yn gweithio ym mhrifysgolion America ac a fagodd sawl cenhedlaeth o ddisgyblion y gellir yn deg eu galw yn dangnefeddwyr. Clywir mwy eto am ddylanwad ei ddamcaniaeth fimetic am ymddygiad y ddynoliaeth damcaniaeth sy’n mynd yn ddyfnach na damcaniaethau Marx na Freud.

O edrych ar y deml dywed Iesu y gellid dinistrio’r cwbl heb adael carreg ar garreg. Ac wrth ymhelaethu â’i ddisgyblion disgrifiodd y rhyfeloedd, a’r daeargrynfâu a fyddai’n goddiweddyd y ddynoliaeth. Doedden nhw ddim i boeni gormod amdanynt, am y byddai’r cwbl yn wewyr, cyfnod cyn esgor ar fywyd newydd. Math o farw ac atgyfodi.

A chofio Irac, Afghanistan, Syria, y miloedd yn cyrraedd ynys Lesbos ac yn curo ar ddrysau Ewrop am fynediad, a’r argyfwng ecolegol sy’n ein bygwth mae lle i ddyfalu am beth ellir ei wneud i achub y byd rhag difodiant.

Clywais fam un o’r dynion y torrwyd ei ben ymaith gan ‘Jihadi John’ yn ocheneidio nad oedd hi’n ymfalchïo dim yn y newyddion ei fod wedi ei ladd. Doedd hi, meddai, ddim yn chwilio am ddial – fyddai hynny’n datrys dim. Tristau yr oedd hi bod dyn ifanc yn medru ymddwyn fel y gwnaeth. A oes digon o bobl sy’n chwennych heddwch, tangnefedd, cyfiawnder i newid y pwyslais o ddialedd a dicter i adeiladu tangnefedd ? Ydi hi’n rhy hwyr i’r tangnefeddwyr ?

‘Paid a’n dwyn i brawf; gwared ni rhag y Drwg.’