E-fwletin Chwfror 12fed, 23017

Ar ymweliad â Hong Kong rydych yn cael eich denu ar fore Sul i ymweld ag Eglwys Gadeiriol Sant Ioan, ynys Anglicanaidd yng nghanol holl amrywiaeth y ddinas ryfeddol hon. Mae’r eglwys yn gyfforddus lawn, llawer o fynd a dod yn ystod y gwasanaeth, a phrin yw’r Prydeinwyr sy’n bresennol. Y pregethwr gwadd yw ficer plwyf  Offchurch, Swydd Warwig, yno ar wahoddiad y Deon. Wrth gychwyn ar ei bregeth cewch yr argraff nad yw’n sicr sut i gyfarch y dorf ac mae’n dweud jôc sydd, mae’n debyg, wedi cael derbyniad da gan gynulleidfaoedd yn Lloegr: ‘Fi yw ficer plwyf Offchurch ond, peidiwch â phoeni, nid awdurdod rheoleiddio eglwysi yw Offchurch.’ Distawrwydd llethol. Does gan fawr neb unrhyw obadeia am beth y mae’r dyn yn sôn. 

Eglwys Gadeiriol Sant Ioan, Hong Kong.

Mae’r hanesyn yn tanlinellu pwysigrwydd bod yn berthnasol, a siarad mewn iaith sy’n ddealladwy am faterion sy’n rhan o brofiadau’r mwyafrif. Mae agweddau ar ein crefydda o Sul i Sul nad yw bellach yn berthnasol i’r aelodau, yn arbennig yr elfennau enwadol sy’n rhygnu ymlaen heb unrhyw gyswllt gyda realiti: cyfarfodydd undebau a chyfundebau, o bwyllgorau chwarter a chyfarfodydd misol a’r holl gyfundrefn sy’n cynnal y sioe. Does gan fawr neb unrhyw obadeia am beth y mae rhywun yn sôn.

Cefais ginio fin nos yng Nghaerdydd yn ddiweddar yn un o’r llefydd bwyta niferus yn yr Ais. Neilltuwyd bwrdd mawr yng nghanol y bwyty ar gyfer grŵp o esgobion Catholig. Daeth yn glir o’u siarad eu bod wedi bod mewn cynhadledd ryngwladol. Wrth i’r gwin lifo a thafodau ymlacio, daeth ebychiad gan un o’r cwmni: “Mae Anghydffurfiaeth yng Nghymru wedi marw!” Cefais fy nhemtio, do, i herio’r brawd, ond ymateliais. Pe byddai wedi haeru fod enwadaeth yng Nghymru wedi marw byddwn wedi cytuno’n llawen. Mae angen egni i newid ac i sylweddoli mai mewn undeb y byddai Anghydffurfiaeth yn gallu bod yn llais dylanwadol. Onid oes angen bwrw heibio’r hen oruchwyliaethau er mwyn symud ymlaen mewn ffydd? ‘Gwneud Anghydffurfiaeth yn bŵer o bwys eto’, a defnyddio’r idiom fodern. A hyderu nad jôc mo hynny.

"Am yr ysgol rad Sabothol
Clod, clod i Dduw …"
                        Roger Edwards (1811-86)

Cyflwynwyd Coleg y Werin, astudiaeth gan y Parchedig Ddr Huw John Hughes, i selogion yr Ysgol Sul ddoe, heddiw ac yfory ac i gofio’n annwyl am Miss Menai Williams (1923-2013), a fu’n ffyddlon iddi gydol ei hoes. 

Mae’r gyfrol yn drysor o wybodaeth am y cyfnod cynnar rhwng 1780 a 1851, am arloeswyr y mudiad, am eu dyheadau a’u gobeithion. Nod yr Ysgol Sul o’r cychwyn cyntaf oedd cyflwyno gwybodaeth am Gristnogaeth, a meithrin cenedlaethau o bobl yn hyddysg yn eu Beibl. Cyflwyno gwybodaeth, sylwer, nid ei thrafod; derbyn ‘ffeithiau’, nid eu herio; mabwysiadu amcanion iwtilitariaeth Fictoraidd Thomas Gradgrind, a bortreadwyd yn graffig yn nofel Hard Times Charles Dickens, a’u cymhwyso i grefydd ymneilltuol. 

"Clod am Ysgol i'n haddysgu
Yng ngeiriau Duw!" 

Yn fy arddegau ceisiais drefnu deiseb ymhlith aelodau dosbarthiadau oedolion ein Hysgol Sul i gefnogi ymgyrchoedd diarfogi niwclear yr CND. Yn fy naïfrwydd, roeddwn wedi cymryd yn ganiataol y byddai pawb o blaid. Cefais fy siomi gan geidwadaeth yr aelodau: doedd neb, neb o gwbl, yn fodlon arwyddo’r ddeiseb. Yn fwy na hynny, cefais fy siomi gan ddiffyg unrhyw awydd i drafod y pwnc, heb sôn am ei drafod o fewn fframwaith Cristnogaeth. Do, cefais fy nadrithio. Os nad oedd y capel, a’r Ysgol Sul yn arbennig, yn gallu bod yn fforwm i drafod materion o’r fath yna pa ddiben crefydda o gwbl? 

"Ynddi cawn yr addysg oreu,
Addysg berffaith Llyfr y llyfrau"

Erbyn hyn, flynyddoedd yn ddiweddarach, rwyf yn cael cryn flas ar fod yn aelod o ddosbarth Ysgol Sul sy’n wahanol iawn ei weledigaeth. Mae rhai pethau wedi aros fel yr oeddent, yn arbennig yr eirfa o fyd addysg: rydym mewn ‘dosbarth’ yn rhan o ‘ysgol’, yn dilyn ‘gwers’ dan arweiniad ‘athro’. Ond gwahanol iawn yw’n dehongliad o’r geiriau hynny ac anogir trafodaeth a rhannu profiad a barn, gyda phawb yn barod i hogi meddwl a ffydd ein gilydd wrth geisio dehongli’r testun. Mae gwaith yr Ysgol Sul yn rhan annatod o’n cenhadaeth fel eglwys.

Mae’n arwyddocaol na lwyddodd ‘Am yr ysgol rad Sabothol’ i fodloni meini prawf golygyddion Caneuon Ffydd. Synnwn i ddim na chafodd Miss Menai Williams ddylanwad bach ar y penderfyniad hwnnw. 

(Rydym yn chwilio am rywun i helpu gyda’r gwaith o gynnal y wefan, sef golygu’r cynnwys, gofalu am y diwyg, trefnu a dosbarthu’r e-fwletin, dylunio a chyhoeddi Agora a goruchwylio’r Bwrdd Clebran. Os medrwch helpu, dewch i gysylltiad drwy ateb y neges hon. Mae hyfforddiant ar gael.) 

Yn ôl y newyddion ddydd Mercher diwethaf mae clwb pêl-droed Real Madrid yn bwriadu tynnu’r groes oddi ar arfbais y clwb sy’n ymddangos ar ei nwyddau yn y mwyafrif o wledydd Mwslimaidd. Yn gyfredol, gwelir croes fechan ar ben y goron a welir ar logo’r clwb. Pam? Oherwydd, yn ôl Reuters, bod Is-gadeirydd y cwmni marchnata Marka, sy’n hyrwyddo nwyddau’r clwb, yn gofidio am sensitifrwydd a theimladau’r cwsmeriaid. Hyn er, yn eironig, bod y Calif Mwslimaidd Mu’awiyyah wedi bathu arian oedd yn arddangos croesau mor bell nôl â’r cyfnod 661 – 685 O.C.

Enghraifft arall yw hyn o beth sy’n digwydd ledled ein gwlad a’r byd Cristnogol. Nid yw’n briodol bellach i wisgo croes neu’r arwydd ICTHUS; nid yw chwaith yn briodol i drafod ffydd a chred yn y gweithle. Trodd y Nadolig yn Ŵyl y Gaeaf, a cheisir gwahardd gweddi a sôn am Grist a’i neges mewn digwyddiadau cyhoeddus. A’r cyfan mae’n debyg oherwydd ein bod yn gofidio am sensitifrwydd a theimladau ein brodyr a chwiorydd sy’n arddel ffydd wahanol.

Oes rhywun erioed wedi gofyn i’n cyd-ddinasyddion Mwslimaidd, Bwdïaidd a Sicaidd a ydy gweld croes, clywed rhannau o’r Beibl yn cael eu darllen, cael eu gwahodd i ddathliad Nadolig neu Wasanaeth Carolau yn eu tramgwyddo, yn amharchus neu hyd yn oed yn sarhau? Scarsli bilîf! Yn fy ngwaith rwy’n ymwneud yn ddyddiol â phobl o bob ffydd – a dim ffydd – a chawn foddhad mawr yn trafod ein gwahanol gredoau dros frechdan. Ers blynyddoedd ‘rwyf wedi ymuno gyda chyfeillion Mwslimaidd i fwyta ‘iftar’ ar ddiwedd diwrnod ympryd, ac yna dathlu Eid ar ddiwedd cyfnod Ramadan yn eu plith.  Cawn gyfle i rannu egwyddorion y ddwy ffydd, eu trafod ac ystyried eu goblygiadau.  Go brin y byddwn yn cael gwahoddiad dro ar ôl tro i ddychwelyd ac ymuno gyda hwy pe byddent yn teimlo mod i yn cablu a difenwi’r hyn a gredant!

Pam sôn am hyn? Oherwydd mod i’n credu bod angen bellach i ni pobl ffydd – yn Gristnogion, Mwslimiaid, Siciaid, Bwdistiaid – ddod at ein gilydd a datgan yn eglur nad yw gweld arwyddion ffydd arall yn ein pryderu, nad ydym yn teimlo yn anghysurus o glywed darlleniadau o lawysgrifau ein gilydd a’n bod yn mwynhau trafod gwahanol agweddau o’n ffydd. Mae angen i ni ddod at ein gilydd a datgan hyn er mwyn i’r gwybodusion – sydd wrth gwrs bob amser yn gywir! – ddeall mai nhw ac nid ni, pobl ffydd, sy’n achosi’r broblem.       

Anaml iawn bydd unrhyw ffilm yn cydio ynof i’r fath raddau fel ei bod yn pwyso ar fy meddwl am ddyddiau, wythnosau a dweud y gwir erbyn hyn, ar ôl ei sgrinio. Dyna ddigwyddodd ar ôl gweld  ffilm ddiweddaraf Martin Scorsese.  Addasiad o nofel nodedig Shusaku Endo o’r un enw yw’r ffilm; dyma’r trydydd addasiad ffilm o’r llawysgrif. Cafwyd ffilm o’r un enw yn 1971 gyda Masahiro Shinoda yn cyfarwyddo, ac yna o dan yr enw The Eyes of Asia sgriniwyd addasiad arall o dan gyfarwyddyd Joao Mario Grilo yn 1994.  Fel pob cynhyrchiad o’r genre hwn – merthyrdod Cristnogol -, ac fel gyda gwaith blaenorol Martin Scorsese, yn arbennig felly The Last Temptation of Christ, cwyd y ffilm nifer o gwestiynau heriol.

Hanes dau offeiriad cenhadol – Rodrigues a Garrpe – o Lisbon yn ystod yr 17eg Ganrif a geir yn y ffilm. Maent yn clywed bod ei harweinydd ysbrydol Ferreira a oedd wedi teithio i Siapan fel cenhadwr wedi gorfod datgyffesu ei ffydd a’i fod bellach yn byw fel Bwdist, wedi priodi gwraig weddw Siapaneaidd ac yn magu ei phlant. Nid yw Rodrigues a Garrpe yn barod i dderbyn hyn ac maent yn teithio i ardal Nagasaki i chwilio amdano. O gyrraedd Siapan profant yr erledigaeth a wyneba’r Cristnogion, sylweddolant fod yr hyn a ddywedwyd am Ferreira yn gwbl gywir, boddir Garrpe o dan orchymyn y chwilyswr sy’n erlid Cristnogion, ac, yn y diwedd, er mwyn achub nifer o Gristnogion rhag dioddef artaith try Rodrigues yn broselyt a diarddel ei ffydd trwy gydsynio i sathru ar gerflun amrwd o Grist.  Gorffen y ffilm gyda Rodrigues yn marw ac, yn ôl defodau Bwdïaidd, llosgir ei gorff mewn casgen ond gwelwn ei weddw yn rhoi cerflun o groes yn ei law.

Beth felly yw ffydd? A oes rhaid i ffydd fod yn weladwy? Ai dweud wrthym a wna’r ffilm, er bod Rodrigues, yn gyhoeddus, yn gwrthod y ffydd Gristnogol, ac yn wir, fel Ferreira, yn gwadu Crist ymysg ei gyfoedion a’i gyd-ddinasyddion eto, parha i gredu yn ei galon? A ydyw’n bosibl cuddio ffydd? I ni yn yr 21ain Ganrif ai posibl ymwrthod â phob ymwneud ag eglwys, oedfa a chwrdd gweddi, ac astudiaeth Feiblaidd, peidio sôn am ein ffydd, ac yn wir fod yn barod i’w diarddel os oes angen – ond eto parhau i gredu mewn preifatrwydd?

A nifer o’r Cristnogion yn dioddef artaith, yn hongian pen i waered mewn pydewau a thoriad bychan wedi ei wneud yn un o rydweli’r gwddf, a’r gwaed yn araf ddiferu allan, ceisia Ferreira ddarbwyllo Rodrigues nad dilyn y ffydd y mae’r Cristnogion hyn ond, yn hytrach, ei ddilyn ef.  Maent yn barod i ddioddef rhag ei siomi. Ai euog ydym ninnau yng Nghymru weithiau o anghofio gwir destun ein mawl a’n haddoliad, anghofio pwy yw gwrthrych ein ffydd a’n cred? A fyddwn yn mynychu oedfaon yn ein heglwysi ein hunain ond go brin, os na fydd oedfa yn ein ‘capel ni’ neu ‘eglwys ni’, yr ymunwn â chynulleidfa o addolwyr mewn eglwys arall? Os na fydd y gweinidog yn pregethu ai llai yr awydd i fod mewn oedfa? A oes angen i ninnau, weithiau, ofyn pwy, neu beth, a addolwn?

Gofynnir y cwestiwn mawr yn nheitl y ffilm – a ydyw Duw yn dawel? Mewn sefyllfa o erledigaeth fel y wynebodd y Cristnogion hynny yn Siapan, mewn rhyfeloedd, mewn trychinebau naturiol, ble mae Duw? Pam na chlywn ei lais? Pam na chawn ein cyfeirio? … “How can I explain his silence to these people?”, gofyn Rodrigues.  Gorchest fawrSilence yw trwy ddwysbigo cydwybod am gred a ffydd, gwna i ni hefyd ofyn y cwestiwn cwbl bersonol – sut ydw i yn chwilio a gwrando am arweiniad Duw?    

E-fwletin Ionawr 15fed, 2017

Mae’r berw o fewn y Blaid Lafur yn parhau, gyda diffyg dealltwriaeth rhwng cefnogwyr Jeremy Corbyn a’r mudiad Momentwm, ar y naill law, a’r aelodau mwy hirhoedlog ar y llall. Tybed oes gan brofiad eglwysi Cymru rywbeth i’w gynnig i’w helpu?

Fe’m trawyd gan sylw Aelod Seneddol Llafur ar y cyfryngau cyn y Nadolig. Gofynnodd y cyfwelydd iddo onid oedd yn falch o weld cynifer o aelodau newydd yn llifo i’r Blaid Lafur. “Wel, ydw, ond mae’n rhaid i chi sylweddoli fod yna aelodau hŷn yn y blaid sydd wedi gwneud pethau mewn ffordd benodol ers blynyddoedd, a maen nhw’n teimlo’n anfodlon iawn ar sut mae popeth yn newid. Eu plaid nhw yw hi.”

Sawl cenhedlaeth yn addoldai Cymru clywodd y gri “Ein capel/eglwys ni yw hi”? Mae sawl hanes lleol i’w hadrodd. Ond yr hyn ddaeth i ‘nghof i oedd cyfnod y diweddar Barch. Ddr Martyn Lloyd-Jones, a gafodd gymaint ddylanwad ar un genhedlaeth o bobl ifainc, a’r ymateb yng nghymaint o eglwysi Cymru pan geisiodd y bobl ifainc hynny newid pethau yn ôl ei ddiwinyddiaeth a’i ddulliau ef yn Sandfields ac yn Llundain. Gwelwyd rhai capeli yn hollti’n ddau, ac fe fu gofid y byddai Eglwys Bresbyteraidd Cymru yn gwneud yr un fath – tebyg iawn i Blaid Lafur heddiw.

Ar y pryd roedd Cristnogion mwy rhyddfrydol yn ofnus iawn eu bod yn colli “eu heglwys nhw” – er bod cefnogwyr Lloyd-Jones yn gallu pwyntio at elfennau o hanes y Methodistiaid Calfinaidd oedd o’u plaid hwythau hefyd. Am gyfnod, fe ymddangosai mai’r to efengylaidd a orfu, ac mae yn eu dwylo nhw yr oedd momentwm (!) Cristnogaeth Gymreig.

Ond erbyn hyn, cenhedlaeth neu ddwy yn ddiweddarach, nid yw pethau mor eglur. Mae llawer o’r cynulleidfaoedd efengylaidd, o fewn a’r tu hwnt i’r enwadau traddodiadol, yn edwino yr un mor gyflym â’r rhai rhyddfrydol. Mae rhai ohonynt yn mabwysiadu diwinyddiaeth fwy rhyddfrydol, a’r rhan helaethaf yn weithgar yn gymdeithasol yn eu cymunedau – rhywbeth yr oedd Lloyd-Jones yn ei ffieiddio. Mae Calfiniaeth draddodiadol yn cael ei herio gan genhedlaeth newydd a ddylanwedir gan Bentecostiaeth a dulliau addoli tra gwahanol – ac fe ellir olrhain y rheiny nôl i Gymru, a Diwygiad 1904-05.

Weithiau, nid yw momentwm hanes mor eglur ag y byddai rhai yn dymuno – ac eraill yn ei ofni. Yn dilyn refferendwm Ewropeaidd 1975 fe holltodd y Blaid Lafur ym 1981 wrth ffurfio’r SDP. Ond nid dyna oedd momentwm hanes. Diflannodd yr SDP, ac fe ddaeth Llafur nôl i rym ym 1997. Mae’n ddyddiau cynnar iawn i ni wybod canlyniadau gwleidyddol Refferendwm 2016; nid yw’r momentwm eto yn eglur.

Dros yr un cyfnod fe welwyd edwino a thrai mewn gwahanol rannau o’r byd Cristnogol hefyd. Rhagwelwyd tranc rhyddfrydiaeth – ond mae Cristnogaeth 21, Greenbelt a’i gymar Cymreig newydd Coda oll yn awgrymu’n wahanol. Mae hefyd bywyd o hyd mewn Cristnogaeth draddodiadol iawn, gyda dros 3000 wedi addoli ar Noswyl a Dydd Nadolig yng Nghadeirlan Llandaf. Diolch i Dduw ei fod Ef – a hanes – o hyd yn gallu ein syfrdanu!

E-fwletin Ionawr 8fed, 2017

Cyhoeddodd y mudiad Theos (www.theosthinktank.co.uk ) cyn y Nadolig yr adroddiad Doing Good: A future for Christianity in the 21^st century. Mae’r teitl yn ddynwarediad bwriadol o enw eu hadroddiad cyntaf ddeng mlynedd yn ôl Doing God (yr hyn, meddai Alistair Campbell, nad oedd y Llywodraeth am ei wneud).

Yn 2006 y llais croyw yn y drafodaeth gyhoeddus am grefydd oedd Richard Dawkins a’i God Delusion. Fe ymddangosai fod secwlariaeth filwriaethus ar gynnydd a bod dadlau dros unrhyw le i grefydd yn y bywyd cyhoeddus yn dipyn o dasg. Roedd Cyfrifiad 2011 fel pe bai’n ategu hynny, gydag ond fymryn dros hanner y boblogaeth bellach yn ticio’r blwch ‘Cristnogol’ wrth lenwi’r ffurflen, a mwy a mwy yn dweud nad oes ganddynt grefydd o gwbl. Mae arolygon barn yn dangos i’r niferoedd hynny gynyddu ymhellach, gyda rhai yn dangos anffyddwyr yn y mwyafrif.

Bellach, casgliad Theos yw fod pethau’n newid. Mae crefydd yn gyffredinol yn bwnc trafod eang iawn yn ein cymdeithas, ac ar draws gwledydd Prydain mae’r gostyngiad yn y niferoedd sy’n mynychu capel ac eglwys wedi arafu’n sylweddol. Mae hyn yn bennaf oherwydd twf mewn cynulleidfaoedd Catholig a Phrotestannaidd sy’n cael eu harwain gan fewnfudwyr ac mewn llawer achos yn addoli mewn ieithoedd tramor. Fe all y bydd ymadael â’r Undeb Ewropeaidd yn gwyrdroi’r duedd hon. Ni chafwyd cymaint o fewnfudo i Gymru, felly ni welsom gymaint o hyn – a dyw twf fel hyn ddim yn help i gynulleidfaoedd Cymraeg.

Ond y peth mwyaf arwyddocaol mae Theos yn ei weld yw bod y niferoedd cymharol fach sydd yn arddel perthynas agos ag addoldy bellach yn fwy gweithgar nag y buont ers cenedlaethau. Mae llymder economaidd a thoriadau mewn budd-daliadau – pethau y bu’r eglwysi yn eu gwrthwynebu’n chwyrn – wedi agor cyfle i eglwysi weithredu yn gyhoeddus ar ran y tlawd a’r anghenus na welwyd ei bath ers y 1980au, neu yn wir y 1930au. Fe ddaeth yr eglwysi yn amlwg eto am “doing good” yn hytrach nag am “doing God”.

Bu peth trafod ar dudalen Facebook Cristnogaeth 21 yn ddiweddar am sut y dylid pwyso’r ddwy wedd yma ar y ffydd. A yw uniongrededd (doing God – orthodoxia) yn angenrheidiol ar gyfer galw gweithgarwch yn ‘Gristnogol’? Wedi’r cyfan, mae pobl o bob ffydd ac anffyddwyr yn ddigon abl i weithredu’n dda dros eraill – fel y mae adroddiad Theos yn ei gydnabod. Neu a yw gweithredu yn unol â chyfarwyddyd Iesu i garu cymydog a blaenori’r sâl, y tlodion, y carcharorion ayb (Mathew 25.31-46) yn ddigon i wneud y gweithgarwch hwnnw yn ‘Gristnogol’?

Yr hyn sy’n ddifyr yw cymaint o Gristnogion efengylaidd fyddai bellach yn arddel yr ail safbwynt. A chymaint o Gristnogion rhyddfrydol sydd yn awyddus iawn i’w arddel yn ddeallusol, ond yn rhyfeddol o brin o weithredu arno yn ymarferol. Cristnogion efengylaidd sy’n greiddiol i’r rhan fwyaf o fanciau bwyd, sesiynau cynghori am ddyledion a Bugeiliaid y Stryd ledled Cymru. Mae’n bryd i ryddfrydwyr gydnabod hynny – ac ymegnïo i gefnogi’r eglwysi hynny sy’n gwneud daioni i’n cyd-ddyn.

A yw f’enw i lawr?

Bydd blwyddyn ariannol llawer o eglwysi yn cau ddiwedd Rhagfyr, ac agorir llyfr arall Ddydd Calan. Os byddai Trysorydd yn cadw at y dyddiad yn ddeddfol, gwae y rhai araf i gyfrannu. Byddai bwlch gyferbyn â’u henwau yn yr Adroddiad Ariannol. A’u hunig obaith oedd y byddai eu henwau’n ymddangos yn y llyfr arall ymhen blwyddyn. Sonnir am “agor llyfr arall” yn y Beibl, a’i alw’n “llyfr y bywyd”. Daeth y syniad am lyfr y bywyd yn rhan amlwg yn athrawiaeth etholedigaeth, ynghyd â’r geiriau, “Pwy bynnag ni chafwyd ei enw’n ysgrifenedig yn llyfr y bywyd, fe’i bwriwyd i’r llyn tân.”

O ganlyniad i hyn datblygodd rhyw agwedd hunanol ymhlith Cristnogion, y crefu am sicrwydd achubiaeth bersonol. Bydd rhai ohonom yn cofio unawdwyr yn canu: 

Nid wy'n gofyn am gyfoeth,
Aur ac arian y byd,
Ond cael sicrwydd o'r nefoedd:
Dyna geisiaf o hyd...

Ac yna’r gytgan:

   Geir fy enw i lawr
    Yn y dwyfol lyfr mawr?
    O! mi garwn gael gwybod
    Fod fy enw i lawr.

Fe honnir yn aml mai un o brif gymhellion cenhadu yw’r argyhoeddiad fod bywyd tragwyddol pob unigolyn yn dibynnu ar i’w enw fod wedi ei ysgrifennu yn y llyfr. Felly, yn llythrennol, byddai pregethu’r efengyl i ennill yr enaid hwnnw i argyhoeddiad y ffydd yn fater bywyd a marwolaeth. Eto y mae’n rhyfeddol mai diwinydd a fu’n llafurio mewn maes cenhadol, Lesslie Newbigin, a ddefnyddiodd fwy nag un o’i gyfrolau i ddangos mor gyfeiliornus yw’r syniad hwn: y syniad mai llawenydd mawr bywyd i bawb yw gwybod fod ei enw yn y llyfr, ac mai’r hyn sydd yn y llyfr yw rhestr enwau’r rhai sydd i dderbyn anrhydeddau Duw. Fel y dengys Brian Mc Claren: “Election is not about who gets to go to heaven; election is about who God chooses to be part of his crisis-response team to bring healing to the world.” Felly rhestr gweithwyr Duw sydd yn llyfr y bywyd.

Oskar Schindler

Pan ddaeth yr Almaenwyr ym 1939 i feddiannu gwlad Pwyl, un o’u gorchmynion cynta oedd fod pob Iddew i wisgo seren Dafydd ar ei lawes. Daeth Oskar Schindler, a oedd yn wreiddiol yn un o’r Nazïaid ac yng ngwasanaeth gudd Hitler, daeth yntau i Krakov ac agor ffatri a ddaeth i gyflogi cannoedd o Iddewon. Yn 1944 gorchmynnwyd i bawb o’r Iddewon fynd i’r gwersylloedd carcharorion. Gwyddai Schindler yn union beth oedd ystyr hynny, a phenderfynodd ymroi i achub yr Iddewon rhag eu tranc. Trefnodd lunio rhestr ac arni fil dau gant o enwau Iddewon, a’u galw yn “weithwyr angenrheidiol” oherwydd gwyddai mai’r gweithwyr angenrheidiol yn unig a gâi eu cadw yn y ffatri, a’u cadw’n fyw. Fel yna achubwyd cannoedd o Iddewon rhag wynebu cael eu lladd.

Dyna’r gwir am restr Duw, rhestr llyfr y bywyd: nid rhestr y gwobrwyo mohoni, ond rhestr y gweithwyr angenrheidiol. Rhestr y rhai sy’n barod i weithio a llafurio a dioddef gyda Iesu. Ac fel gyda rhestr Schindler, y gweithwyr sy’n gadwedig. “Yn dy waith y mae fy mywyd, yn dy waith y mae fy hedd.”

                                                Pwyllgor Alltudio

Roedd canlyniad y Refferendwm ar Ewrop yn awgrymu’n gryf fod yna anniddigrwydd mawr ynglŷn â nifer y mewnfudwyr sydd gennym ym Mhrydain. Gobaith mawr y Prallaniaid oedd y caem reoli pwy sy’n fewnfudwyr derbyniol a phwy y dylem eu halltudio. Felly mae’n dda deall y cynhaliwyd Pwyllgor i benderfynu pwy yw’r mewnfudwyr haeddiannol.

Swyddogaeth gynta’r Pwyllgor oedd chwynnu o’r Hen Destament orchmynion fod yn rhaid caru’r dieithryn yn ein plith, am i ni fod unwaith yn ddieithriaid. Buasai rhyw hen frawddegau fel yna yn embaras i Saeson a ddaethai i Brydain fel mewnfudwyr ganrifoedd yn ôl, heb sôn am y Celtiaid a fu’n fwy haerllug fyth a dod yma ganrifoedd cyn hynny. Mae yna hefyd ddarnau yr un mor anffodus yn y Testament Newydd, megis y man lle clodforir dieithryn o Samariad gan ddweud y dylid ystyried pobol od felly yn gymdogion i ni.

Bu’r Pwyllgor hwn yn ddoeth a realistig a diduedd yn ei drafodaeth, gan sefydlu ei ddyfarniadau ar seiliau cadarn System Bwyntiau fel un Awstralia. Dyma’r meini prawf a oedd yn sail i benderfynu yn achos pob ymgeisydd:

1. A oes ganddo allu eithriadol, neu raddau, neu a yw’n fuddsoddwr craff? Os felly, pwyntiau uchel o’i blaid.
2. A oes ganddo grefft neu dalent, hyd yn oed ar gae pêl-droed? Os felly, pwyntiau uchel eto.
3. A yw’n fyfyriwr a all ddod i wasanaethu yn ein hysgolion?
4. A yw’n gyfoethog ac yn medru ei gynnal ei hun?
5. A yw’n iach fel na bydd yn heintus nes peryglu eraill, nac yn faich ar y gwasanaeth iechyd?

Roedd yr ystyriaethau hyn i gyd yn ennill pwyntiau i’r mewnfudwr. Penderfynwyd mai’r rhai a enillai dros fil o bwyntiau oedd yn haeddu trugaredd.

Yn anffodus roedd yna ryw bwyllgor anffurfiol anghyfansoddiadol yn cyfarfod mewn ystafell arall, ac yn mynnu trafod y mewnfudwyr yn ôl rhyw egwyddorion hollol wahanol ac annerbyniol. Dyma rai o’u meini prawf hwy:

1. A yw’n dlawd heb feddu dim? Llu o bwyntiau.
2. A yw’n gloff fel na all gerdded? Pwyntiau uchel.
3. A yw’n heintus? Haeddu’r pwyntiau.
4. A oes angen addysg arno? Pwyntiau eto.
5. A yw’n ddi-waith? Pwyntiau lawer o’i blaid.

Wrth ddyfarnu pwy yw’r mewnfudwyr teilwng, rwy’n mawr hyderu y gwrthodir argymhellion yr ail bwyllgor. Oni bai am hynny byddai Prydain yn wladwriaeth waradwyddus yng ngolwg y byd, heb dimoedd pêl droed, heb ddynion i gyflenwi’n lluoedd arfog na gwyddonwyr blaengar i ddyfeisio mwy o arfau rhyfel.

A phwy oedd yr ail bwyllgor rhyfedd hwn tybed? Doedd ganddyn nhw yr un syniad am y byd sydd ohoni yn yr unfed ganrif ar hugain. Fe allech dyngu eu bod yn byw yn y ganrif gynta. 

Mae’n dymor y Nadolig (jyst rhag ofn eich bod heb sylwi!)

Unwaith eto all neb fethu â chlywed ansicrwydd pobl pan fyddant yn ymwneud â stori’r geni ac yn cloffi rhwng “stori” a “hanes”.  Mae’r ansicrwydd yma ym meddwl pobl (efallai trwch y boblogaeth) yn codi o’r gwahaniaeth rhwng yr hyn maen nhw’n credu eu bod nhw i fod i gredu, a’r hyn maen nhw’n ei gredu mewn gwirionedd. Daeth hyn i’r amlwg pan ddwedodd aelod ffyddlon yn ei chapel mewn trafodaeth ar arwyddocâd manylion stori’r Nadolig, “peidiwch sbwylio popeth – mae’r holl beth i mi yn lyfli fel ma’ hi”.  Yn ei hofn roedd hi’n hapus i gladdu realiti dan drwch o sentiment.

Erbyn hyn, er tristwch i lawer o bobl, mae’r Nadolig yn gymaint o gymysgwch hurt nes bod modd wfftio’r cyfan fel rhywbeth sydd rhwng dwli noeth a drygioni masnachol masweddol.

Hyd y gwelaf i, mae’r tymor yn llwyddo i uno dau begwn o dan un gosodiad – hanes nid stori.  Y mae un pegwn yn derbyn y cyfan fel rhywbeth ffeithiol er gwaetha’r sôn am seren yn aros yn ei hunfan ac angylion yn canu rhywle yn y cymylau.  Y mae’r pegwn arall yn mwynhau credu bod Cristnogion i gyd i fod i gredu yr hyn y mae’r pegwn cyntaf yn ei gredu gyda’r anghredadwy yn fêl ar eu bysedd.  Mae’r ddau begwn yn uno gyda’i gilydd i gyhoeddi bod rhywrai sy’n wahanol yn “anghredinwyr”. Onid yw’r ddwy garfan fel ei gilydd yn colli mâs wrth iddyn nhw fethu â gweld bod mwy na geiriau moel o’u blaenau a’u bod yn trin darnau o lenyddiaeth sy’n llawn dychymyg a chreadigrwydd ar ffurf molawd i’r Iesu.

Os yw talp o eiriau yn darllen fel stori ac yn llawn symbolaeth a chyfeiriadau llenyddol, athrylithgar, mae’n debyg mai stori yw hi.  Onid yr her i bawb yw profi a rhannu cyfrinach y wefr sydd y tu ôl i’r moliant?

Roedd y gymuned Gristnogol gynnar, mae’n debyg, am roi’r teitlau gorau wydden nhw amdanynt i’r Iesu.  Roedd rhai o’r teitlau’n codi o’r cefndir Iddewig ond roedd eraill yn dod o’r byd Rhufeinig cyfoes.  Roedd yr ymerawdwyr wedi eu dyrchafu i blith y duwiau ac wedi eu cenhedlu o ganlyniad i gyfathrach rhwng merch ac un o’r duwiau.  Esiampl o hyn oedd y berthynas rhwng Apolo ag Atia barodd eni Octavia (Cesar Awgwstus) ymerawdwr oedd yn cael y clod am y Pax Romana – disgrifiwyd ef fel “duw” a “mab duw” ac yn y blaen.  Priodolodd y Cristnogion y teitlau yma i’r Iesu – esiampl o herio gwleidyddol peryglus.  Felly, mae herio Rhufain yn ganolog i storïau’r geni – nid sentiment sydd yma ond rhywbeth cwbl beryglus.

I mi, y peth mawr ar adeg y Nadolig yw profi rhywbeth o wefr chwyldroadol yr un bach a ddaeth “i lawr” o groth ei fam. Daeth i arena orffwyll dynoliaeth oedd, ac sydd, yn lladd a difetha.  Y gyfrinach bwysig yw ein bod ni’n gweld yn y preseb yr hwn sy’n cyfeirio a chynnal ein gwir ddynoliaeth.

Yn ystod y misoedd diwethaf rydw i wedi teimlo nifer o weithiau “mae hi jyst fel roedd pethau’n ymddangos i Amos” sef, bod creulondeb difrifol ar gerdded, bod cymdeithasau anghyfartal yn ansefydlog, bod cymdeithasau trachwantus yn dreisiol, a dim dyfodol o werth i wlad lle mae’r cyfoethog yn cael eu llethu gan floneg eu byw bras, tra bod y tlodion â dim i frwydro drosto, heb achos i fod yn deyrngar ac wedi suddo i mewn i anobaith.

Joseph E. Stiglitz

A oes yna Amos yn ein dyddiau ni?  Oes, i enwi dim ond un, sef Joseph Stiglitz, enillydd Gwobr Nobel am ei gyfraniad i fyd economeg yn 2001.  Mae’n casglu ei feddyliau yn ei lyfr “The Price of Inequality” (2012).  Mae’r hyn mae e’n ei ddweud yn debyg iawn i’r hyn ddwedodd Amos, sef bod protestio a therfysgoedd ym mhob man achos bod rhywbeth difrifol o’i le. Hawlia bod anghyfartaledd yn achosi cyfandiroedd a gwledydd i fod yn ansefydlog – lle mae 40% o’r boblogaeth ac efallai 60% neu fwy o’r boblogaeth ifanc, yn ddi-waith.  Bathwyd gosodiad sy’n codi o syniadau Stiglitz sef, “o’r 1%, er mwyn yr 1% gan yr 1%” fel slogan i dynnu sylw at broblem bygythiol anghyfartaledd lle mae popeth yn troi o amgylch yr 1%.  Yn ei lyfr mae Stiglitz yn mynd ymhellach ac yn dweud bod eiddo yn debycach o fod yn nwylo “1% o 1%”!  Ymhellach mae’r drefn gyfreithiol yn llwyr ar ochr y cyfoethog – caethiwed i dlodi i’r werin a bonws mawr a chefnogaeth llwyr i’r banciau a’r bancwyr.

Y cwestiwn sy’n codi i fi yw, ydy capeli ac eglwysi  Cymru yn rhy gaeth i sefydliadaeth a syniadau materol ac felly, yn anabl i wneud cyfraniad – yn brysur gyda defodaeth ac yn wan gyda gwerthoedd fel cyfiawnder a thegwch?  Mae hi tu hwnt i’n dychymyg inni allu sicrhau fod ein heglwysi yn siop waith i greu daioni, nid jyst i siarad amdano.  Oni ddylai Cristion unigol addysgedig ac eglwys neu gylch o eglwysi ddisgwyl gweithredu ac ymwneud yn gwbl naturiol â dyweder y Trussell Trust, Church Action on Poverty neu’r Joseph Rowntree Foundation?  Rhywfodd neu’i gilydd mae cariad yn hawlio gweithredu go iawn!  Sŵn yn unig yw cariad sy’n gweithredu yn llugoer, a thlawd fydd byw mewn cymdeithas sy’n methu a fforddio gofalu’n iawn.

O.N.    Cofiwn i Amos gael ei fartsio o Bethel am ei fod e’n niwsans.

Church Action on Poverty – www.church-poverty.org.uk
Joseph Rowntree Foundation – www.jrf.org.uk