Y Ffordd Ymlaen

Y penwythnos hwn wrth ffarwelio ag Ebrill, mis yr adnewyddu, cofiwn iddo agor ar Sul y Pasg a ninnau’n medru dathlu bod gennym Grist Byw i’n bywhau, gyda llawer ardal yn cynnal oedfaon cyd-enwadol. Ond bellach, rym nôl yn ein capeli unigol. 

Wrth arwain addoliad gyda gwahanol enwadau ar y Suliau y dyddiau hyn, daw atgofion am ymweliadau ȃ’r un eglwysi flynyddoedd yn ôl  mae un gair yn glynu yn fy meddwl – lleihad.  Bydd rhai o’r ffyddloniaid yn dweud, “Mae wedi mynd lawr!“  neu “Beth allwn ni ‘neud?”  Wrth bendroni am y sefyllfa pa ddiwrnod, deuthum ar draws gyngor Abraham Lincoln i wleidyddion America adeg y Rhyfel Cartref, meddai, “…Rhaid inni feddwl a dechrau o’r newydd…”

Beth am briodoli ei gyngor ar gyfer eglwysi Cymru heddiw?  Ond gyda phwy a sut mae “Dechrau o’r newydd”?  I gael yr ateb,  gofynnwn i’r cyntaf ysgrifennodd hanes bywyd Iesu o Nasareth.  Mae ateb Marc yn ei frawddeg agoriadol, “Dechrau efengyl Iesu Grist…” yna nes ’mlaen mae’n  dweud wrthym sut ddechreuodd Iesu; “…Penododd ddeuddeg er mwy bod gydag ef, ac fel y danfonai hwy i bregethu…” 

Beth am inni dderbyn cynllun Yr Athro ei Hun?  Ymddiriedodd Iesu yn y deuddeg i gyfathrebu egwyddorion ei Deyrnas, ei ffordd o fyw i’w cyd-ddyn. Onid i’r disgyblion y datgelodd ei fwriadau mawr? Mae’n amheus gen i os oedd Iesu’n gartrefol gyda’r tyrfaoedd, er iddo eu hannerch yn fynych, enciliodd fwy nag unwaith oddi wrthynt.  Ofnir bod ein syniadau ni am dyrfa a llwyddiant, begynau oddi wrth rai’r Gŵr o Galilea. I lawer ohonom, arwydd o lwyddiant yw cynulleidfa fawr! 

A ddylem ddigalonni gyda’r niferoedd yn lleihau a’r capeli’n cau?  Er mor anodd yw derbyn hyn, rhaid argyhoeddi’n hunain nad yw cau capeli yn ddiwedd ar Gristnogaeth yn ein gwlad.  Cyflawnodd y capeli eu diben i’w hoes a’u cyfnod.  Onid celloedd bychain fu hadau’r ffydd yng Nghymru ddoe cyn adeiladu’n capeli?

Mae llawer o gymdeithasegwyr yn pwysleisio gwerth celloedd effeithiol mewn amryw feysydd. ‘Run modd, medrwn ninnau fod yn gelloedd Cristnogol effeithiol drwy gael cymdeithas ȃ Christ y Pasg, “…bod gydag ef…” gan weithredu’n ffydd yn ein cymunedau.  Trwy hyn, grymusir ein hargyhoeddiadau, yn hytrach nag eistedd yn sidêt yn ein capeli, ymhell “…o sŵn y boen sydd yn y byd…”  gan fynd ȃ phrofiadau “pen y mynydd” i’r dyffryn i gefnogi pobol gyda’u pryderon a’u problemau.

Wrth ddarllen yr hanes am angladd Winnie Madikizela-Mandela bythefnos yn ôl yn Ne Affrica, fe’m hatgoffwyd am y miloedd ddioddefodd fel hithau, oherwydd trefn ddieflig apartheid y llywodraeth.   Roedd yr hanes hefyd yn fy atgoffa am ateb un o Dde Affrica i grŵp o fyfyrwyr yn Lloegr, pan ddwedwyd wrtho eu bod yn astudio diwinyddiaeth.  Fe’i hatebodd, “In my country we’re doing it.”  Trwy weithredodd celloedd bychain y wlad honno gorseddwyd cyfiawnder.

Yn nyddiau’r lleihad yn rhengoedd mwyafrif o’n heglwysi, ai celloedd bychain effeithiol yw’r ffordd ymlaen i weithredu’n ffydd?

Sylfeini Gobaith

Mae gennyf lawer iawn o barch tuag at Archesgob Caergaint. Mewn cyfnod sydd wedi bod yn ddigon anodd iddo gydag ymraniadau, neu o leiaf anghytuno, rhwng carfanau ceidwadol a rhyddfrydol yr Eglwys Anglicanaidd llwyddodd ar y naill law i gael cytundeb nid yn unig ar y cysyniad o esgobion benywaidd ond sicrhaodd bod hynny’n digwydd, tra ar y llaw arall llwyddodd i symud sylw’r Wasg o fod yn canolbwyntio yn ddiddiwedd ar yr eglwys a chyfunrhywiaeth, i ystyried cwestiynau ‘mawr’ a moesol yr eglwys a’r economi. Yn ei lyfr diweddaraf, a gyhoeddwyd ym Mis Chwefror 2018, Reimaging Britain, mae’n ceisio gwneud yr hyn rydym i gyd fel Cristnogion wedi bod yn ceisio ei wneud ar hyd y degawdau, sef dod a gobaith i gyfundrefn o wledydd – Prydain – sydd â’u poblogaethau wedi llwyr anobeithio. Cyflwyna’r gyfrol fel adnodd i gynorthwyo trafodaeth ôl-Brexit.

Craidd ei osodiad yw bod gwledydd Prydain bellach ar drobwynt gwleidyddol a moesol. Dywed: “Credaf ein bod mewn cyfnod, nas gwelir ond unwaith mewn rhyw dair neu pedair cenhedlaeth, pryd mae gennym y cyfle a’r anghenraid i ail-ddychmygu sut gymdeithas y dymunwn fyw ynddi.”  Ei her i ni Gristnogion yw bod gennym le canolog i’w chwarae yn y drafodaeth a’r ail-greu hwn; cred y gallwn, o fynd ati o ddifrif, fod y grym lliwio yn hyn i gyd.

Cydiodd y gyfrol ynof. Ceir beirniadaeth lem gan yr Archesgob ar ffocws byr weledol ein llywodraethau diweddaraf, ac yn arbennig yr un gyfredol, ar ‘werthoedd Prydeinig’. Cychwyn trwy edrych ar gymdeithas gan ddadansoddi ei phwyslais ar gydymddibyniad, datganoliaeth, gwerthfawrogiad a lles pawb. O’r fan honno â ymlaen i astudiaeth drylwyr o gonglfeini cymdeithas: cartrefi, iechyd, cyllid, addysg a’r teulu. Gorffen y gyfrol gyda phenodau yn ymwneud â globaleiddio gan ganolbwyntio ar ymfudo ac ymyrraeth. Ar newid hinsawdd, datgan yn bellgyrhaeddol bod gan y rheini sydd eto heb eu geni gymaint o hawl ar ein sylw ag y sydd gan y rhai sy’n byw heddiw.    
            
Gofyn Welby o ble daw’r arweinyddiaeth i’n symud ymlaen? Dyma, lle gwêl rôl yr eglwys Gristnogol. Mae’n dadlau na ellir gwneud hyn o dan y gyfundrefn gyfredol; o ran polisïau cred ar lefel y wladwriaeth a’r unigolyn mai dim ond y ddelfryd Gristnogol a all sicrhau cymdeithas wâr, deg, moesol a chymunedol-ryngwladol. Y cwestiwn mawr i Welby yw a ydym ni – fe, chi a finnau – yn barod i gydio yn y baton a rhedeg yr yrfa?

‘Foundations for Hope’, Sylfeini Gobaith yw is-deitl y llyfr. Ai breuddwydion ffôl yw ei gynigion? Ai rhyw ritholygfeydd afrealistig a gyflwynir gan yr Archesgob i ni? I mi, sy’n dal i deimlo colled afiaith byw yn dilyn y bleidlais honno ar 23 Mehefin 2016, daeth y gyfrol hon â godywyn o obaith i gors Brexit a’r posibilrwydd bod yna, efallai, fel yng nghyfnod Archesgob Caergaint arall, William Temple, yn yr 1940au, fodd i ni fynd ati i ail-strwythuro cymdeithas yn unol ag egwyddorion ein ffydd.  Y cwestiwn a erys yw a ydym yn gêm i wneud hynny?   

Dweud y Gwir

Y seneddwr Americanaidd Hiram W. Johnson sy’n cael y clod am fathu’r ymadrodd mai’r dioddefwr cyntaf ymhob rhyfel yw’r gwirionedd, ac mae’n eironig iawn i feddwl iddo farw ar yr union ddiwrnod y gollyngwyd y bom atomig ar Hiroshima.

Wrth i Theresa May, Donald Trump ac Emmanuel Macron geisio cyfiawnhau’r cyrch awyr ar Syria echnos, mae rhai o’r datganiadau a glywsom ni yn ystod yr oriau dilynol yn atgoffa dyn o eiriau Hiram Johnson. Cawsom ein sicrhau o’r Tŷ Gwyn mai un digwyddiad, unwaith ac am byth oedd hwn, ond neges wahanol gafwyd o Downing Street pan awgrymwyd y gallai rhagor o ymosodiadau ddod yn y dyfodol. Cosbi Bashar Al-Assad am ddefnyddio arfau cemegol oedd yr unig fwriad yn ôl Washington, ond dywedodd y Prif Weinidog ei fod hefyd yn rhybudd i Foscow yn sgil yr ymosodiad gwenwynig yng Nghaersallog. Haerodd hefyd nad oedd amser i aros am drafodaeth seneddol, ond efallai bod y Dirprwy Lyngesydd Chris Parry, cyn-bennaeth Nato, yn nes at y gwirionedd pan ddywedodd fod penderfyniadau democrataidd yn niwsans ar adegau fel hyn, yn sefyll yn ffordd gweithredu.

Fyddai neb yn ei iawn bwyll yn cymeradwyo’r defnydd o arfau cemegol fel y gwnaed yn Douma, ac mae lle cryf i amau bod Assad wedi cyflawni erchyllterau o’r fath yn y gorffennol. Ond tybed pam na ellid bod wedi disgwyl am adroddiad swyddogol yr archwilwyr annibynnol oedd i fod i ddechrau ar eu gwaith ddoe? A tybed pam nad yw arweinwyr y gorllewin yn fodlon cyfaddef bod gan rai carfanau o wrthryfelwyr o fewn Syria arfau cemegol hefyd? 

Mae’n anodd peidio dod i’r casgliad bod yr ymosodiad echnos yn tanseilio hygrededd y Cenhedloedd Unedig, ac yn fegin i’r fflamau yn y Dwyrain Canol. Roedd Theresa May yn ofalus i bwysleisio nad ymyrryd yn y Rhyfel Cartref yn Syria oedd y bwriad, ond gwyddom y bydd hyn yn gyrru bechgyn ifanc i gofleidio eithafiaeth ac yn cyfrannu ymhellach at ansefydlogrwydd y rhan yma o’r byd.

Mae’n chwith meddwl bod y rhyfel yn Syria bellach yn yr wythfed flwyddyn. Mis Chwefror 2011 oedd hi pan gafodd llanc ifanc o’r enw Naief Abazid ei wthio gan ei gyfoedion i baentio graffiti ar wal yn nhref Daraa, ac yntau’n 14 oed, ac yn deall dim am wleidyddiaeth. Ond roedd hyn yn syth ar ôl y ‘Gwanwyn Arabaidd’  yn yr Aifft a Tunisia, a thipyn o hwyl yn unig oedd y weithred o sgrifennu’r geiriau “Dy dro di fydd hi nesaf, Bashar al-Assad” ar y wal y diwrnod hwnnw. Ond dyna’r geiriau a ddaeth yn sumbol o’r gwrthryfel, ac a arweiniodd at y gormesu creulon o du’r llywodraeth.

“Doedd gennym ddim dewis ond gweithredu”, meddai Theresa May. Fel Cristnogion, fe wyddom yn wahanol. Oes, mae dewis, sef trafod a cheisio cymodi, a rhoi peth o gariad a thosturi Iesu Grist ar waith yn y Dwyrain Canol. Dyna’r her a’r unig ateb hirdymor, ond i hynny ddigwydd mae’n rhaid i bawb ddweud y gwir.

TWYLLO TWYLLWR

Mae’r Gemau bellach yn eu hanterth. Dyma’r unfed ar hugain yng nghyfres Gemau’r Gymanwlad. Prin fod yr athletwyr wedi cyrraedd yr Arfordir Aur yn Awstralia nad oedd ‘na amheuon yn codi yno am dwyllo. Gwelodd rhyw ofalwraig lygadog syrinj ar lawr ym mhentre’r athletwyr. Bu rhywun yn ddiofal a dweud y lleiaf. Wedi ymchwiliad bu’n rhaid i feddyg tîm India esbonio pam bod angen chwistrelliad ar un o’r athletwyr.

Faint mwy o gyhuddiadau am dwyllo ddaw ‘na i amharu ar ogoniant y Gemau hyn? Mae’r byd chwaraeon yn frith o enghreifftiau o unigolion a thimau a hyfforddwyr yn twyllo er mwyn ennill buddugoliaeth. Seiclwyr, nofwyr, codwyr pwysau … Ac och a gwae, fe ledodd y twyllo i fyd arferol-fonheddig criced! Do, fe anfonwyd dau o gricedwyr Awstralia adre’n ddiweddar am geisio mantais annheg mewn gêm brawf trwy ymyrryd â’r bêl. Wedi cyrraedd adre roedden nhw yn eu dagrau. Am gael eu dal?

Hen dric budur yw ymyrraeth o’r fath, fel y cyfaddefa ambell i Sais o gricedwr a lenwodd ei boced â llwch er mwyn tynnu’r sglein oddi ar y bêl. Bob nos Sadwrn ar Match of the Day fe welir chwaraewyr yn deifio yn y blwch cosbi er mwyn twyllo’r dyfarnwr. Ac os bydd y dyfarniad yn gic o’r smotyn fe longyferchir y deifiwr twyllodrus fel arwr gan ei gyd-chwaraewyr.

Ym myd chwaraeon, felly, nid ennill sy’n bwysig fe ymddengys ond cymryd mwy na’ch rhan o’r elw ariannol a wneir o’r fuddugoliaeth. Ac fe ddywedai’r sinig, os oes raid twyllo i wneud hynny mae’n bris bychan i’w dalu. Medal aur a chwpan llawn …

“Aed y cwpan hwn heibio” oedd gweddi Iesu. Cwpan yn llawn chwerwedd a chelwydd. A dyma fwy o dwyllo. Yr awdurdodau eglwysig yn torri eu rheolau eu hunain trwy gyfarfod ar fyr-rybudd yn yr oriau mân. Ychwaneger galw gau-dystion a chyflwyno cam-dystiolaeth. Does ryfedd fod yr amheuon am gynllwyn yn dew. A doedd hynny’n ddim wrth beth ddigwyddodd wedyn.

Roedd y bedd yn wag. Pwy sy’n twyllo pwy? Y sefydliad eglwysig yn cael ei gyhuddo o fod wedi symud y corff rhag i’r bedd ddod yn gyrchfan pererindod. Ar y llaw arall, mae cefnogwyr Crist yn cael eu cyhuddo o greu rhyw chwedl gwbwl amhosib am godi o farw’n fyw. Yn eu rhengoedd eu hunain y mae ‘na rwygiadau ac amheuon. “Os na welaf ôl yr hoelion yn ei ddwylo, a rhoi fy mys yn ôl yr hoelion, a’m llaw yn ei ystlys, ni chredaf fi byth.” [Ioan 20:25]

Yn y fantol y mae dyndod a dwyfoldeb Crist; dwy natur mewn Un person. Tomos Didymus, un o’r llygad-dystion, eisiau prawf gweladwy. Tomos Acwinas, ganrifoedd yn ddiweddarach, yn pwysleisio’r gwirionedd fod marw Crist yn ein dysgu gymaint oedd cariad Duw tuag atom a bod dioddefaint Crist a’i aberth yn creu bywyd newydd. Y gwirionedd.

I’r Cristion does dim twyll na chynllwyn yn yr Atgyfodiad. Y ni yw’r dyfarnwyr yn y cyswllt hwn. Ar Sul y Pasg bach gorfoleddwn fod y fuddugoliaeth derfynol yn eiddo iddo Ef.

E-fwletin Sul y Pasg 2018

Mae hi’n ddiwrnod yr atgyfodiad. I rai o ddarllenwyr yr e-fwletin, mae hanes y bedd gwag ar fore’r Pasg cyntaf yn ysbrydoliaeth ac yn gynhaliaeth. I eraill, mae’n peri gofid. Sut allwn ni gredu yn y fath beth? Ac os na allwn gredu, beth ddaw o weddill ein ffydd, a’r pregethwr heddiw yn dweud fod gwyrth yr atgyfodiad yn hanfodol i Gristnogaeth?

Nid ni yw’r cyntaf i feddwl felly. Ymateb y gwragedd ar fore’r Pasg yn efengyl Marc oedd nid llawenhau na chredu ond “rhedeg oddi wrth y bedd yn crynu drwyddynt” (Marc 16.8 Beibl.net – adnod olaf yr efengyl wreiddiol; ychwanegiad diweddarach yw’r gweddill). Yn Efengyl Ioan mae Iesu yn gofidio fod Mair yn ymboeni am y peth – “Paid dal gafael ynof i” (Ioan 20.17). Ac yn Efengyl Luc, mae cwestiwn yr angel wrth y gwragedd yn ddigon swta – “Pam dych chi’n edrych mewn bedd am rywun sy’n fyw?” (Luc 24.5).

Felly cyngor cwbl Feiblaidd yw i ni droi oddi wrth y bedd a meddwl am fywyd. Meddai Iesu yn gynharach yn ei weinidogaeth, “Dw i wedi dod i roi bywyd i bobl, a hwnnw’n fywyd ar ei orau” (Ioan 10.10). Ar eu gorau, dyna mae eglwysi yn ceisio gwneud. Bûm yn ddiweddar yn ymweld â chriw cyd-enwadol yn y cymoedd. Roedd hi’n noson dywyll a gwlyb, es ar goll a chyrraedd wedi i’r cyfarfod ddechrau – dwsin o bobl, oll wedi cyrraedd oed pensiwn. Ychydig yn ddi-raen oedd y cyfarfod. Ond wrth iddo fynd yn ei flaen fe ddaeth i’r amlwg fod yr eglwysi bychain hyn yn greiddiol i fywyd y dref. Nhw oedd yn cynnal y banc bwyd, canolfan gynghori ar ddyledion a bugeiliaid y stryd. Roeddynt yn cynllunio diwrnod cenhadol fis Mehefin, pan fyddai’r heddlu yn cau’r strydoedd iddynt gynnig pob math o hwyl i’r plant a’r teuluoedd lleol. Ac roeddent yn becso gymaint am bobl ddigartref fel y byddent yn agor lloches dros nos y gaeaf nesaf i gwrdd â’r angen. Dyma eglwysi yn cynnig bywyd ar ei orau.

Ond i brofi bywyd ar ei orau rhaid byw yn y lle cyntaf. Yn y cwrdd Sul diwethaf fe soniodd Sharon Lee, cyfarwyddwraig Housing Justice Cymru, fod eglwysi cylch Wrecsam wedi cychwyn lloches dros nos fis Mawrth eleni. Y bwriad oedd cynnal wythnos neu ddwy fel treial cyn agor y lloches go iawn y gaeaf nesaf. Ond ar y noson gyntaf fe ddaeth Storom Emma, yr eira a’r gwyntoedd rhynllyd. Fe achubodd yr eglwysi hynny fywydau y noson honno. Falle nid bywyd ar ei orau, ond o leiaf fe gafodd yr ymwelwyr fyw.

Roedd awduron yr efengylau yn byw mewn cymdeithas lle’r oedd bywyd yn fregus ac ansicr. Rydym ni wedi’n magu ym moethusrwydd y wladwriaeth les a ffyniant economaidd y Gorllewin. Ysywaeth, fe ddaeth tro ar fyd. Efallai y Pasg hwn fe allwn ddeall – beth bynnag ein dehongliad o’r efengylau – gymaint o ddyletswydd, a chymaint o wyrth, yw cynnal bywyd o gwbl. Gwyrth yr atgyfodiad ydyw.

Pasg hapus i chi gyd!

(Cynhelir Cynhadledd Flynyddol Cristnogaeth 21 ar Fehefin 30^ain  yng nghapel Salem, Caerdydd, a’r siaradwr gwadd fydd Deon St. Albans, Y Gwir Barchedig Dr Jeffrey John. Sesiwn bore yn unig fydd hi, fel y gall y rhai ohonom sydd am ymuno  yn hwyl Tafwyl wneud hynny yn y prynhawn a’r min nos. Bydd rhagor o fanylion ar y wefan yn fuan.)