Galaru, Gwewyr, ac Ochneidio

Meddai John Roberts yn ei emyn mawr, “Ni ddaw o’r ddaear ond llonyddwch brau.” Onid y gwrthwyneb sydd yn wir? Mae’r greadigaeth yn llafar iawn! “Y nefoedd sydd yn datgan gogoniant Duw” ac mae Duw  “yn gwneud y gwyntoedd yn negeswyr a’r fflamau tân yn weision” meddai’r Salmyddion! Ac ni ellir osgoi’r berthynas rhwng y ddynoliaeth gyda’r ddaear dan ei thraed yn y Beibl. Er bod y ddaear a’r ddynoliaeth o’r un defnydd – “llwch ydym” – y mae dehongli’r berthynas yn amrywio. Y mae dehongliad y proffwydi yn cael ei adleisio ym mhroffwydoliaeth Hosea.

“Y mae gan yr Arglwydd achos yn erbyn trigolion y tir, am nad oes ffyddlondeb, cariad na gwybodaeth o Dduw yn y tir, ond tyngu a chelwydda, lladd a lladrata, godinebu a threisio a lladd yn dilyn lladd, am hynny, galara’r wlad/tir(?), nycha’r holl drigolion: dygir ymaith anifeiliaid y maes, adar yr awyr hefyd a physgod y môr.”*

Cosb am bechod oedd digwyddiadau annymunol yn y cread. Ond y darlun o’r tir sy’n arwyddocaol: “galara’r wlad/tir”

Fel y dywedodd yr Athro Emeritws Gareth Lloyd Jones mewn encil yn ddiweddar nid ”gwlad yn llifeirio o laeth a mêl” oedd hi o bell ffordd ond gwlad yn dioddef trychinebau fel sychdwr a phla’r locustiaid yn gyson.

A phan ddown ni at y Testament Newydd a phrofiad yr apostol Paul yn ei lythyr at y Rhufeiniaid ei ddarlun o o’r cread yw” “fe wyddom fod yr holl greadigaeth yn ochneidio ac mewn gwewyr drwyddi”.

Er, yn ôl Llyfr Genesis, i Dduw gyhoeddi mai da oedd y ddaear a greodd, gwelir fod y greadigaeth fel y ddynoliaeth wedi profi cwymp yn ôl dehongliad Hebreig. Onid oedd dilyw, sychdwr a daeargrynfeydd yn nodweddion brawychus o’r hen fyd fel heddiw? Y mae’r ddaear fel pe bai yn brwydro yn erbyn esblygiad! Neu fel arall!

Ond i wneud sefyllfa ddyrys yn waeth rydym ni ddynoliaeth bellach wedi dwysau’r frwydr yn y canrifoedd diwethaf hyn wrth ecsbloetio’r ddaear yn ddilyffethair,. Rydym wedi ychwanegu at ei galar, ei gwewyr a’i hochneidio. Ond erbyn hyn yr ydym yn raddol ddeffro i dynged posibl y ddynoliaeth a’r bywyd amrywiol o’n cwmpas os anwybyddwn ni’r llwybr carbon. Fel y dywedodd Dyfed Wyn Roberts yn yr un encil, bywyd dyn a bywyd o’i gwmpas ar y ddaear fydd yn diflannu, ond bydd y ddaear ei hun yn goroesi ac yn ail-greu ei hun. Ac fel y gwelson ni, a hynny yn fyd-eang yn ddiweddar, mae’r genhedlaeth ifanc yn effro iawn i’r hyn sydd yn ein hwynebu, o dan arweiniad Greta Thunberg..

Onid darlun o genedl yn ymdrechu i oroesi yw’r darlun o’r hen genedl yn yr Hen Destament? Ac onid dyna yw ein pryder ninnau heddiw, pryder a fyddwn fel hil yn goroesi? Ond mae’n amlwg yn ôl tystiolaeth y rhelyw o wyddonwyr fod yn rhaid troi pryder yn weithredu, a hynny ar bob lefel o’n bywyd.

(* gwlad/tir. Mae`r NRSV yn defnyddio`r gair “land” bob tro ond mae`r BCN yn rhoi “gwlad”  wrth sôn am alar!)

Encil ‘Y Cymod a’r Cread’

Roedd dyddiad ein hencil eleni yn arwyddocaol iawn i’r thema, a ninnau’n cyfarfod  drannoeth y brotest fawr fyd-eang.

Heriodd yr Athro Gareth Lloyd Jones ni i ymateb i’r dasg  sy’n ein hwynebu wrth ddarllen yr Hen Destament. Ai dewis y darlun o’r gormeswr, ‘pob peth dan ei draed’ neu’r darlun o’r ‘goruchwyliwr’ i ofalu a pharchu’r cread? Mae’r ddau ddehongliad gyda’u gwahaniaethau a’u hanghysondebau i’w cael yn yr HD, ond wrth ddewis eu hadnodau fel y gwna’r ‘Bible believing’, maen nhw’n cynnal breichiau rhai fel Trump, sydd, yn eu traha a’u balchder, yn ymwrthod â gwybodaeth wyddonol.

Bu’n ddarlith hynod o gynhwysfawr. Rhaid ei darllen – a dysgu, a bydd yn ymddangos yn fuan iawn yn Agora.

Y Cyfranwyr: Sioned Webb, Yr Athro Gareth Lloyd Jones, Dyfed Wyn Roberts, Anna Jane ac Ifor ap Glyn

Roedd arweiniad Dyfed Wyn Roberts (Cymorth Cristnogol) hefyd yn cynnig dewis i ni, wrth drafod ‘Cymod a Duw’. A ydym am i’r meddwl Groegaidd a’i bwyslais ar y byd drwg, materol, ein caethiwo i’r ‘cnawd’ nes i Dduw faddau i ni yng Nghrist a’n rhyddhau i’r nef? Dyna ddehongliad yr eglwys orllewinol tros y canrifoedd. Ond nid dyna’r safbwynt Beiblaidd. Mae’r cread yn dda, ac ynddo y down i adnabod Duw. Uchafbwynt y creu  – yn ôl un diwinydd – yw’r Saboth pan  ‘orffwysodd’ Duw i fendithio a mwynhau’r hyn a greodd. Yn y Saboth mae’r gyfrinach i’r cread. Dathlu wrth warchod y cread yw ein galwad – ac onid ‘Canys felly y carodd Duw’r cosmos’ yw’r adnod? Rhaid darllen a myfyrio ymhellach ar gyfoeth cyflwyniad Dyfed.

Alaw a cherdd a chân, y rhodd o gelfyddyd a’r rhodd o addoli sy’n ein gwneud yn warchodwyr y cread a’r cymod, yn ôl Sioned Webb. Mewn sesiwn arbennig iawn o wrando ar gerddoriaeth fel cyfrwng cawsom glywed cerddoriaeth oedd yn ein cydio â’r nef ac â’n gilydd; weithiau yn ein harwain i ddawns, weithiau i alar ond pob amser i obaith. Roedd y darn Ami Maamin gan y Rabi o wlad Pwyl a gyfansoddwyd ar y trên i’r siamberi nwy, yn datgan y gobaith tawel yn shalom Duw yng nghanol ei gread.

Fel bardd soniodd Ifor ap Glyn am eiriau ac iaith fel cyfryngau creu  – i ddatgelu a rhyfeddu, i herio ac i ddeffro, i gymod ac i garu. Mae ‘angen  tywyllwch i weld y sêr’ ac yn ei gerddi sonia am y cymod a welodd: y ffoadur o Syria yn gweithio  fel weldiwr yn ‘asio bywyd newydd / yn tynnu masgia a thorri bara’. Gwelodd henoed tlawd yn gwneud eu hymarferiadau  Tai-chi ar balmant stryd yn China er mwyn cael y golau o ffenest siop. Soniodd am ei dad a’i hoffter o emynau, er nad yn ‘gapelwr’, ond, ag yntau yn fregus, yr emynau am gariad oedd yn gorchfygu ofn.

Cyfoethogwyd yr encil gan arweiniad defosiynol a chynnes Anna Jane, o’r dyfyniad ar y dechrau ‘Pan fyddwn yn dechrau gweithredu mae gobaith ym mhob man’. (Greta Thunberg) i’r diwedd, pan gyfeiriodd at orchymyn Crist yn Efengyl Mathew ‘Ewch i’r holl fyd a chyhoeddwch yr Efengyl i’r holl greadigaeth’.

MENYWOD ANWELEDIG

Mae’n hawdd gwatwar menywod Mwslimaidd sy’n gwisgo burca. Yng ngwledydd y gorllewin maent yn datgan eu ffydd yn eglur ac yn pwysleisio eu hanesmwythyd gyda’r pwysau ar fenywod i wisgo yn atyniadol (i ddynion). Un cwestiwn pwysig: a ydyw menywod yn DEWIS eu gwisg eu hunain heb ddylanwad y gymdeithas o’u cwmpas (boed yn burca neu ddillad ‘atyniadol’)?

Mae Cristnogaeth Gymraeg wedi defnyddio dulliau gwahanol i wneud menywod yn anweledig. Wrth edrych ar ambell rifyn o’r papurau enwadol buasai’n hawdd dod i’r casgliad mai hen ddynion a phobl ifanc yw mwyafrif helaeth o’r darllenwyr. Ond  y prif ddull a ddefnyddir i guddio menywod yw defnyddio iaith wrywaidd. Mae’n anodd deall anfodlonrwydd  y Cymry Cristnogol i ddefnyddio iaith gynhwysol a pharatoi deunydd ar gyfer addoliad mewn iaith gyfoes. Efallai ein bod wedi blino cymaint ar fynnu’r hawl i ddefnyddio’r Gymraeg fel bod unrhyw ymdrech arall yn un ymdrech yn ormod.

Siomwyd nifer pan gyhoeddwyd y BCN yn 1988 heb adlewyrchu’r defnydd cynyddol o iaith gynhwysol ym mhob maes.  Pwysleisiwyd ei fod yn gyfieithiad o ddeunydd patriarchaidd gwreiddiol ond erbyn yr Argraffiad Diwygiedig  yn 2004  yr oedd yr iaith wedi gwella yn ddirfawr. Ond mae’n yn anodd dod o hyd i gopi o’r cyfieithiad hwn mewn capeli!

Collwyd cyfle wrth baratoi Caneuon Ffydd. Ni cheisiwyd  sicrhau fod yr emynau mewn iaith gyfoes. Pwysleisiwyd “parchu’r ffurf wreiddiol” heb ystyried  mor erwin yw’r eirfa wrywaidd  i glust sydd wedi arfer defnyddio iaith gynhwysol ac mor anghysurus yw gweld rhesi o fenywod yn canu “brodyr yw gilydd fo dynion pob oes” (844). Nid yw yn hawdd gwella ambell emyn ond beth sydd o’i le efo “boed i gyfeillgarwch gyfannu’r byd mewn hedd” (830) neu newid brawd i chwaer yn ail bennill 871. Mae chwilio am emynau sy’n cyd-fynd â thema oedfa gyda geiriau sy’n cynnwys menywod yn hunllef. Mae’n haws addasu llyfrau o ddeunydd ar gyfer addoliad ond mae’n ddiflas gorfod newid eu cynnwys. Mae enghreifftiau da o iaith gynhwysol ynddynt ond maent, bron i gyd, yn gyfieithiadau .

Pan ddefnyddir iaith wrywaidd, diystyrir cyfraniad gwragedd.  Er enghraifft, yn y drafodaeth ar Ioan 20:10-18 yn Agora, Gwanwyn 2019 gwelir hwn:

“Pam gwragedd? Am mai gwragedd sy’n geni ac yn bwydo, ac….   yn gofalu am ac yn meithrin plant a thrwy hynny yn sicrhau atgynhyrchu’r hil…”

Ni ystyrir y gwragedd hyn fel pobl, heb sôn am ddisgyblion dewr a ffyddlon, dim ond fel arwyddion o ffrwythlondeb. Ni buasai neb yn chwilio am gyfiawnhad i bresenoldeb dynion mewn digwyddiad o bwys. Ond tystion yw’r menywod hyn; ffaith pwysig i’r rhai ohonom sy’n credu yn Iesu er gwaetha tueddiadau patriarchaidd y Beibl a (tan yn diweddar) yr Eglwys.  

Mae angen diwygio dulliau o fynegi ein ffydd. Un rhan o’r gwaith yw denyddio iaith gyfoes, gynhwysol, ond rhan gymharol hawdd yw hynny pe bai’r ewyllys yno i wneud. Oni ddylai golygyddion llyfrau a cylchgronau Cristnogol fabwysiadu polisi o fynnu bod deunydd sy’n cael ei gyhoeddi ynddynt yn cael ei ysgrifennu mewn iaith gynhwysol?

Os nad ydych wedi cofrestru ar gyfer yr encil (Sadwrn 21ain) yr ydym wedi ymestyn y dyddiad i 6.00 nos Lun Medi 16. Cysylltwch â catrin.evans@phonecoop.coop  (01248 68085)

A yw stori yn wir?

Un o fendithion bywyd yw cael gair o feirniadaeth ddidwyll gan rywun caredig. Fe gefais un o’r profiadau hynny gan Capten Ifans a oedd wedi ymddeol i Angorfa yn Aberarad cyn symud i fyw yn ôl i olwg y môr yn Llandudoch. Yno un bore Sul ar y ffordd tu allan i’r capel, wedi i mi, yn fyfyriwr bregus fy hyder, geisio arwain oedfa, daeth ataf i holi am y teulu. Wedyn fe ddwedodd, “Diolch am yr oedfa, ond John, peidiwch byth â dweud ‘y stori am Iesu yn dweud rhyw eiriau’ neu’r ‘stori am Iesu yn  gwneud rhyw wyrth.’ Hanes yw’r pethau yna , nid storïau” A byth oddi ar y funud honno rwyf wedi ymdrechu i ddilyn ei gyngor. Fe ddaeth yr atgof yna yn ôl yn fyw i mi yn ddiweddar wrth ddarllen colofn am “newyddion ffug”.
 
Nid ffenomen newydd yw “post-truth”, y meddylfryd sy’n barod i wfftio ffeithiau, barn arbenigwyr a dadleuon rhesymegol, a rhoi ei ffydd mewn emosiwn torfol. Daeth i’r golwg mewn amrywiol weddau, yn etholiad Arlywydd America, yng nghynnydd yr adain dde eithafol dros Ewrop, yn yr ymgyrchu camarweiniol yn erbyn brechu rhag haint, ym mhoblogrwydd Nigel Farage ac etholiad Boris Johnson. Mewn awyrgylch fel hyn bydd sloganau yn teyrnasu. Er enghraifft, beth bynnag fo’r dadansoddwyr economaidd yn ei ddehongli fel dadleuon yn erbyn Brexit, mae’r slogan “project fear” yn ddigon i chwalu eu holl waith. Fe all y gorffwylledd hwn fygwth gwareiddiad, oherwydd y mae’n dibrisio gwirionedd ac yn gorseddu twyll.
 
Beth yw’r ateb? Os dywedwn fod yn rhaid inni ddod yn ôl i orseddu gwirionedd bydd cwestiwn yr archwleidydd Pilat yn ein herio:  “Beth yw gwirionedd?”  Mae ffeithiau yn medru bod yn amwys ac amlochrog. A dyma ni yn ôl gyda honiad Capten Ifans. Beth yw sail y sicrwydd fod geiriau’r Iesu yn yr Efengylau yn wirionedd? Pam yr ydwyf fi, fel Capten Ifans, mor barod i gredu’n ddibetrus i’r Iesu garu tlodion a chleifion Galilea a Judea? Yr ateb gennyf i yw hyn: nid ffaith i’w derbyn yw gwirionedd, ond rhywbeth i’w wneud. A’r maen prawf fod geiriau’r Iesu yn wirionedd yw eu bod yn hollol gyson â’i weithredoedd. Fel y dwedodd Iesu wrth Pilat yn yr un cyfweliad: “Y mae pawb sy’n perthyn i’r gwirionedd yn gwrando ar fy llais i.” Y mae perthyn i’r gwirionedd yn gyfystyr â gwneud y gwir. A phan fydd gweithredoedd ac ymddygiad gwleidyddion yn dangos unplygrwydd a gonestrwydd yna bydd hawl ganddynt ddisgwyl i ni’r werin ddilyn eu harweiniad.
 
Ond a oes gwir mewn stori?
 
Cwestiwn mam yn aml i ni’n tri, pan welai hi ni’n darllen rhyw lyfr, oedd “A yw e’n wir?” Iddi hi, gwastraff amser oedd darllen nofelau. Roedd gwahaniaeth mawr rhwng stori a hanes. Nid yw’n syndod felly i mi deimlo rhyw annifyrrwch flynyddoedd yn ôl o glywed darlledwyr newyddion yn galw eitem o newyddion yn stori, yn union fel y bydd gohebwyr Saesneg yn defnyddio’r gair “story”. Byddai Capten Ifans wedi eu condemnio! Ond yn y mater hwn buaswn wedi dechrau dadlau gydag ef. Onid oes llu o storïau yn y Beibl wedi agor y drws i wirionedd anhraethol fwy na’r stori ei hun?