Parhad gyda’r

Astudiaeth o Ddeuddeg Cam yr AA

Wynford Ellis Owen,
Prif Weithredwr Stafell Fyw Caerdydd

Sefydlwyd Alcoholigion Anhysbys yn 1935 gan Bill Wilson a Dr Bob Smith – y ddau yn alcoholigion cronig, un yn gweithio yn y byd ariannol a’r llall yn feddyg teulu. Credent mai salwch ysbrydol oedd alcoholiaeth a hwnnw felly’n mynnu iachâd ysbrydol. Yn 1939 cyhoeddwyd llyfr o’r enw The Big Book sy’n crynhoi sut y bu i’r can aelod cyntaf o frawdoliaeth AA gyrraedd sobrwydd ac adferiad o’u halcoholiaeth.

Crisialwyd hyn yn y 12 Cam – rhaglen sydd, dros y blynyddoedd, wedi achub miliynau drwy’r byd o grafangau dieflig alcoholiaeth a dibyniaethau eraill. Ond mae’n rhaglen y gallwn ni i gyd elwa ohoni.  Yn wir, mae Wynford Ellis Owen, Prif Weithredwr Stafell Fyw Caerdydd, yn grediniol y dylid dysgu’r 12 Cam ym mhob ysgol drwy’r wlad. Yn y gyfres hon o erthyglau, mae Wynford yn disgrifio’r gwahanol gamau.

YR WYTHFED CAM

Paratoi i wneud iawn â’r bobl a niweidiwyd gennym

Mae’r syniad o ‘wneud iawn’ yn beth poblogaidd gan bawb sydd newydd roi heibio’r ddiod (neu beth bynnag fo’r ddibyniaeth) – ond mae’n rhaid paratoi’r ffordd cyn gweithredu. Fel rheol, ‘gwneud iawn’ cyn gynted â phosib yw un o flaenoriaethau pennaf yr adict ar y cychwyn oherwydd ei fod angen ‘tawelu’r dyfroedd’ wedi’i orffennol cythryblus. Ond quick fix fyddai hynny, wrth gwrs, gan wneud iawn am y rhesymau anghywir, sef i leddfu’i deimladau anghyfforddus ef ei hun. Dyna pam bod Cam 8 (y paratoi) a Cham 9 (y gweithredu) mor bell i lawr y rhestr – oherwydd, erbyn hyn, mae ein rhesymau dros ‘wneud iawn’ wedi newid yn gyfan gwbl.

Hyd yn hyn, mae’r Camau wedi canolbwyntio gan fwyaf ar ein hadferiad personol ni ein hunain ac ar adfer ein perthynas â Duw fel yr ydym yn ei ddeall Ef neu Hi. Nawr, gyda Cham 8, down â phobl eraill i mewn i’r broses – pobl y gwnaethom eu niweidio yn ystod ein dibyniaeth, neu yn ystod ein hadferiad, pobl yr oeddem wedi bwriadu eu niweidio a phobl a niweidiwyd gennym drwy ddamwain. Bydd y rhain yn cynnwys pobl nad ydynt bellach, o bosib, yn rhan o’n bywydau, ond hefyd pobl y disgwyliwn fod yn agos atynt am weddill ein hoes.

Yng Ngham 8 y dasg gyntaf yw gwneud rhestr gyflawn o’r holl bobl hyn, gan nodi’n fanwl pa niwed a wnaed i bob un. (Os awn yn ôl at yr hyn a wnaethom yng Ngham 4, fe welwn fod y rhan fwyaf o’r enwau eisoes wedi’u cofnodi; dyna ffynhonnell ein deunydd crai ar gyfer Cam 8.)

Wrth gwrs, mewn rhai achosion ni fedrir dad-wneud y niwed a wnaethom – fe all fod y person wedi marw. Mewn achosion eraill, efallai y byddai ceisio dad-wneud y niwed yn gwneud y sefyllfa’n waeth – er enghraifft, gallai ddifetha priodas os bu anffyddlondeb; gwell cadw draw. Ar y llaw arall, mae’n bosibl nad ni fu’n gyfrifol am y niwed i’r bobl ar ein rhestr; weithiau rydym yn rhy barod i gymryd y bai. Felly, doeth fyddai i ni drafod pwy ddylid ei gynnwys ar y rhestr gyda’n noddwr neu gwnselwr, neu rywun arall profiadol ym maes adferiad.

gonestrwydd, dewrder, a thosturi.

Er mwyn cyflawni Cam 8 yn effeithiol, bydd angen gonestrwydd, dewrder, a thosturi.

Ar y daith hyd yn hyn rydym eisoes wedi cael peth profiad o’r egwyddor o onestrwydd. Rydym wedi cyfaddef natur ein problem – dibyniaeth – a chadarnhau’r datrysiad i’r broblem honno. Gweithred o onestrwydd oedd honno. Gwnaethom restr drylwyr o’n gwendidau ein hunain; roedd gwneud hynny’n ymestyn y gonestrwydd newydd hwn. Ac roedd darganfod union natur ein camweddau yng nghlytwaith ein personoliaeth gymhleth yn mynd â’n gonestrwydd i lefel ddyfnach fyth. Mae peth profiad gennym, felly, mewn gwahaniaethu rhwng yr hyn sy’n gyfrifoldeb i ni a’r hyn y mae eraill o bosib wedi’i wneud. Dyna’r lefel o onestrwydd y mae’n rhaid i ni ei mabwysiadu yng Ngham 8. Rhaid rhoi heibio bob teimlad o ddicter, beio eraill, ymddwyn fel dioddefwyr diniwed, ac unrhyw gyfiawnhad arall am y niwed yr ydym wedi’i achosi i eraill. Yn syml, cynhwyswn eu henwau ar y rhestr – ac yna ymgynghori â’n noddwr neu gwnselwr.

Er mwyn ymarfer yr egwyddor o ddewrder yng Ngham 8, mae’n rhaid i ni roi ein hunain yng ngofal Duw. Fedrwn ni ddim cyfyngu ein rhestr i’r rhai hynny y tybiwn fydd yn ymateb yn gadarnhaol i’n hedifeirwch. Rhaid i ni ymddiried y bydd y Pŵer mwy na ni ein hunain yn ein harfogi gyda’r gwroldeb, y gwyleidd-dra, y cryfder mewnol, neu beth bynnag arall fydd ei angen arnom i dalu’r iawn yn llawn. Hyd yn oed os bydd raid i ni wynebu rhywun yr ydym yn ofnus o’r modd y byddant yn ymateb, neu fod angen i ni dderbyn canlyniadau trosedd yr ydym yn gyfrifol amdani – gyda help y Pŵer hwn, gallwn wynebu’r cyfan.

Erbyn i ni gyrraedd y stad hon yn ein hadferiad mae’r gallu i ddangos tosturi tuag at eraill wedi dod yn bosibilrwydd.

Cyn inni wneud y gwaith sy’n gysylltiedig â’r Camau blaenorol, yn union fel y gŵr hwnnw sy’n dioddef yn barhaus o’r ddannodd, doeddem ni ddim yn gallu meddwl am neb na dim arall ond am leddfu ein poen ein hunain. Yn waeth fyth, yn llawn hunandosturi, beiem eraill am y boen honno a dal dig yn eu herbyn, weithiau am flynyddoedd. Erbyn hyn, sut bynnag, yn ogystal â’n gweld ein hunain fel bodau dynol cyffredin, dechreuwn weld mai dim ond trio gwneud y gorau y gallant gyda’u dynoldeb y mae pobl eraill hefyd. Gwyddom ein bod yn dioddef weithiau o amheuon ac ansicrwydd ohonom ein hunain, ond felly mae eraill hefyd. Gwyddom fod tuedd ynom i agor ein cegau cyn meddwl, ond felly mae eraill hefyd. Sylweddolwn eu bod yn difaru gwneud hynny lawn cymaint â ni. Gwyddom hefyd ein bod yn dueddol o gamddehongli sefyllfaoedd a gorymateb neu danymateb iddynt. O ganlyniad, pan welwn bobl eraill yn gwneud yr un math o gamgymeriadau, rydym yn deall pam, a theimlwn gydymdeimlad tuag atynt yn hytrach nag anniddigrwydd. Mae ein calonnau yn llenwi wrth i ni sylweddoli ein bod yn rhannu’r un breuddwydion, yr un ofnau, yr un angerdd, a’r un gwendidau â phawb arall.

Ond beth yw ystyr ‘niweidio’ yn y Cam hwn?

Er mwyn i’n rhestr fod yn gyflawn a thrylwyr, mae’n bwysig ein bod yn deall yr amryfal ffyrdd y mae’n bosib niweidio pobl eraill. Mae rhai mathau o niweidio yn amlwg. Mae dwyn arian neu eiddo oddi wrth rywun yn ffordd amlwg o niweidio, fel mae unrhyw gam-drin corfforol neu rywiol.

Yna, mae sefyllfaoedd pan wyddom yn iawn am y niwed a wnaethom ond ein bod yn ansicr ynglŷn â phwy yn union a niweidiwyd. Er enghraifft, fe dwyllon ni yn ystod arholiad yn yr ysgol. Holwn ein hunain, “Pwy gafodd ei niweidio?” – ai’r athro; ein cyd-ddisgyblion; ni ein hunain; y disgyblion a ddaeth ar ein holau ac a orfodwyd i dalu’r pris o ddiffyg ymddiriedaeth yr athro ynddynt oherwydd ein hanonestrwydd ni? Yr ateb, wrth gwrs, yw bod pob un wedi’i niweidio, er yn anuniongyrchol. Dylid eu cynnwys i gyd, felly, yn ein rhestr yng Ngham 8.

Yna, mae’r mathau dyfnach o niwed. Dyma’r rhai mwyaf niweidiol, oherwydd maent yn amharu ar y llefydd mwyaf bregus yn y galon ddynol. Er enghraifft, roedd gennym ffrind unwaith. Roedd y cyfeillgarwch yn un arbennig, yn hen gyfeillgarwch dros flynyddoedd lawer ac yn cwmpasu emosiynau, ymddiriedaeth, a hyd yn oed hunaniaeth bersonol. Roedd y cyfeillgarwch yn golygu llawer i’r ddau ohonom. Yna, heb eglurhad, oherwydd rhyw godi gwrychyn am y peth lleiaf, fe bwdon ni a dod â’r cyfeillgarwch i ben heb unwaith wneud ymdrech i’w adnewyddu. Mae colli ffrind fel hyn yn ddigon poenus ar y gorau, heb y baich ychwanegol o fethu deall pam, ond mae’n niwed y mae llawer ohonom wedi’i achosi i eraill yn ystod ein bywydau. Ffurf arall ar y niwed hwn yw i ni, efallai, adael i rywun arall gymryd y bai dros berthynas yn dod i ben, gan wneud i’r person arall deimlo nad yw’n cael ei garu – ond, mewn gwirionedd, dim ond wedi blino ar y berthynas yr oeddem ac yn rhy ddiog i’w chynnal.

Mae nifer o ffyrdd gwahanol y gallwn achosi poen emosiynol dwys i eraill: anwybyddu, diystyru, cymryd mantais, bychanu, ac enwi ychydig yn unig. Efallai i ni ein gosod ein hunain yn well na phobl eraill, yn foesol ac yn ddeallusol; neu efallai i ni wrthod cynigion gan eraill i’n helpu a’n cefnogi.

Mae tuedd ynom hefyd i ganolbwyntio ar y niwed a achoswyd cyn rhoi’r gorau i’n dibyniaeth. Mae’n haws canolbwyntio ar y rheiny; wedi’r cyfan, roeddem dan ddylanwad alcohol, cyffuriau neu beth bynnag oedd yn ein hurtio – roeddem yn bobl wahanol bryd hynny. Ond rydym wedi achosi niwed i eraill yn ystod ein hadferiad hefyd – pa un ai’n fwriadol neu beidio. Mae’r syniad o gynnwys y bobl hyn ar ein rhestr a gorfod gwneud iawn iddynt wyneb yn wyneb maes o law yn achosi peth anesmwythyd i ni, ond eu cynnwys sydd raid. Dyma lle mae dewrder yn dod i mewn – mae’n cymryd gyts i adfer, nid rhywbeth ar gyfer y gwangalon ydyw.

Efallai i chi glywed pobl yn pwysleisio bod gwneud iawn yn golygu mwy na dim ond dweud “Mae’n ddrwg gen i”. Mae’n golygu newid hefyd – newid yn y ffordd y byddwn yn ymddwyn o hyn ymlaen, a newid yn y ffordd y byddwn yn trin y bobl sydd ar ein rhestr o hyn ymlaen.

Ond mae cyrraedd y pwynt o fod yn barod i ‘wneud iawn’ yn gallu bod yn broblem i rai – yn enwedig os ydym yn dal dig dwfn neu, yn waeth, yn casáu’r person arall, fel roeddwn i, er enghraifft, yn casáu fy nghyn-brifathro. Awn ni ddim ar ôl y rhesymau; digon yw dweud na fyddai fy adferiad yn rhoi dim boddhad i mi os na fedrwn faddau iddo mewn rhyw ffordd. Ffon ddeublyg yw casineb – mae’n lladd pob ysbrydolrwydd ac yn sicrhau, yr un pryd, ein bod yn rhoi’r pŵer i benderfynu sut yr ydym yn teimlo a sut yr ydym yn meddwl, yn nwylo person arall, a’r person arall hwnnw, o bosib, yn un y byddwn yn ei gasáu.

Felly, sut fedrwn ni gyrraedd y stad honno lle byddwn yn barod i ystyried maddau? Y cam cyntaf yw newid y teimladau hyn.

Sylwer, gyda llaw, mai rhywbeth yr ydym yn ei roi yw maddeuant, nid rhywbeth i ofyn amdano – ‘for-giving’ yw’r weithred. Ond er hyn, gweithred ‘hunanol’ yn y bôn yw maddeuant. Dyw e ddim yn golygu rhoi gollyngdod (absolution) i’r person arall, ac ni ddylem, chwaith, anghofio am y cam a wnaethpwyd yn ein herbyn. Mae’r dywediad Saesneg ‘forgive and forget’ yn rhywbeth na ddylem ei wneud – efallai fod y person arall yn dal yn fygythiad neu’n wenwyn i ni a dylid gochel rhag iddo ef neu hi wneud cam â ni eilwaith. Ni ddylid anghofio, felly, am y cam a wnaethpwyd yn ein herbyn. Yr hyn mae maddeuant yn ei wneud, sut bynnag, yw ein rhyddhau rhag gadael i rywun arall benderfynu sut y byddwn ni’n teimlo a sut y byddwn ni’n meddwl ac yn ymddwyn.

Yn fy achos i, gweddi a’m hachubodd, a’m cael i stad o feddwl lle roeddwn yn barod i ystyried maddau i’m cyn-brifathro. Gweddïais y byddai’r prifathro ‘yn derbyn yr un bendithion ag y byddwn i’n eu deisyfu i mi fy hun’ – a dymunais iddo’r gorau ym mhob peth roedd yn ei wneud, ac ym mhle bynnag yr oedd. Gweddïais y weddi hon gan ysgyrnygu am rai nosweithiau. Dyna ryfeddod mwyaf gweddi; mae weithiau’n gweithio er nad ydych yn credu mewn gweddi ac er nad ydych yn golygu’r un gair o’r hyn yr ydych yn ei weddïo!

Ond o dipyn i beth fe wellodd pethau ac, ymhen mis, roedd fy nheimladau tuag ato wedi newid yn gyfan gwbl. Gwelwn ein perthynas mewn goleuni gwahanol, yn un o gamddeall ac yn un o gamddehongli bwriadau ein gilydd. Maddeuais iddo ac yntau i minnau. Dim ond wedi hynny y gallwn i wneud iawn i’r prifathro – fel y byddwn yn gweithredu yng Ngham 9. Er ei fod wedi marw erbyn hynny, mi sgwennais lythyr ato yn ymddiheuro am fy ymddygiad tra oeddwn i yn yr ysgol, ac am fy agwedd tuag ato. Gwnes seremoni fer o losgi’r llythyr yn yr ardd gefn; gweddïais weddi fer – ac roedd y cyfan drosodd a phob malais tuag ato wedi’i ddileu. Rwy’n ei garu heddiw.

Cyn gorffen, carwn bwysleisio mor bwysig yw ein bod yn trafod pob un o’r personau y bwriadwn wneud iawn iddynt gyda’n noddwr neu gwnselwr. Os gweithredwn ar ein pen ein hunain, mae peryg inni gamddehongli sefyllfa. Mae angen i ni weld y sefyllfa yn gliriach ac o safbwynt rhywun arall profiadol. Rydym angen gweledigaeth a chefnogaeth a gobaith rhywun profiadol. Mae’n rhyfeddol sut y gall sgwrs syml gyda rhywun profiadol agor y drws i’r nerth tawel hwnnw sy’n trigo’r tu mewn i bob un ohonom. Pan dynnwn ymaith bob ymyrraeth allanol a datgelu’r craidd solat hwnnw o dangnefedd, gwyleidd-dra, a maddeuant o’n mewn, rydym yn barod ar gyfer Cam 9.

YMATEB: Os hoffech chi ymateb i’r erthygl hon, cliciwch YMA i adael sylw.

Tra roeddem ar ymweliad â’r Tabernacl, Efail Isaf ar gyfer darlithoedd Val Webb, fe sylwodd rhai o garedigion Cristnogaeth 21 ar faner yn rhestru’r elusennau sydd yn cael cefnogaeth yr eglwys, ac yn eu plith y mudiad rhyngwladol SVP (St Vincent de Paul). Holwyd am y cysylltiad, ac am yr ymgyrch i anfon nwyddau hylendid babanod i Irac. Gwahoddwyd un o’r trefnwyr i adrodd yr hanes.

TEULU’R  BYD

gan
Ann Davies

Ymhlith elusennau’r Tabernacl, Efail Isaf eleni mae helpu’r bobl sydd dan warchae yng ngorllewin Mosul.

Yng nghanol erchyllter byw dan ddwrn haearn IS, daeth llygedyn o obaith i ganol enbydrwydd eu bywydau ar ffurf ysbyty newydd sbon ar lain ddiogel ar gyrion y ddinas. Ein tasg ni oedd casglu cyflenwad o gewynnau a chadachau untro ac eli babanod, ac roedd eu dirfawr angen.

Roedd yr ymateb i’r apêl yn syfrdanol.

Wedi mis o gasglu nwyddau, a channoedd o bunnoedd mewn cyfraniadau ariannol tuag at y cludiant, cychwynnodd deg ar hugain o focsys mawr yn llawn nwyddau i fabanod ar eu taith i Mosul, drwy Ballymena, yng Ngogledd Iwerddon.

Mae swyddfa a warws fawr gan yr elusen rhyngwladol St Vincent de Paul yn Ballymena, ac mae’r Tabernacl wedi arfer gweithio gyda nhw er mwyn helpu ffoaduriaid. Ddechrau Mehefin, bydd ein bocsys ni’n cychwyn ar ran ola’r daith, ynghyd â gwerth miloedd o bunnoedd o offer a chelfi meddygol gasglwyd gan SVP ledled Gogledd Iwerddon.

Rhan fechan o’r casgliad

Mae SVP yn hynod o effeithiol eu trefniadau, yn mynnu bod y lorïau’n cael eu tracio, a bydd rhai o’u gweithwyr yn teithio gyda’r lorïau hefyd.

Adventist Help sy’n gyfrifol am godi’r ysbyty. Maen nhw’n gweithio’n ddi-flino i leddfu dioddefaint yn yr ardal.

Er mor fach ein cyfraniad ni o ystyried dewrder a phenderfyniad pobl SVP ac Adventist Help, mae’n gyfraniad gwerthfawr i drueiniaid Mosul.

30 o focsys yn cael eu llwytho

Gobeithio yn ogystal ei fod yn brawf na ddylai crefydd greu rhaniadau. Annibynwyr Cymraeg a Phabyddion a Mormoniaid yn helpu Mwslemiaid. Mae’n fraint cael bod yn rhan o deulu’r byd.

Am ragor o wybodaeth gweler: http://www.tabernacl.org/elusen/

YMATEB: Os hoffech chi ymateb i’r erthygl hon, cliciwch YMA i adael sylw.

Llyfrau o Ddiddordeb

(Mae croeso calon i’r darllenwyr dynnu sylw – mewn llai na 100 o eiriau, os gwelwch yn dda – at lyfrau sydd wedi’u procio, eu diddanu, neu eu bywiogi, ac a fyddai o ddiddordeb i ddilynwyr Agora. Does dim rhaid iddyn nhw fod yn llyfrau newydd sbon.)

Y Traethodydd (Rhifyn Tachwedd 2016)
Gwasg Pantycelyn; £4.00 y rhifyn

Y Golygydd, Dr Densil Morgan, yn trafod gwaith Donald Allchin; Elfed ap Nefydd Roberts yn talu teyrnged i Gwynn ap Gwilym; Megan Williams gydag ail ran erthygl am y darlun o wragedd yn y Beibl. Adolygiadau gwerthfawr gan Geraint Tudur, A. Cynfael Lake a Saunders Davies.

Densil Morgan

O ddiddordeb arbennig i ddarllenwyr Agora fydd erthygl Bobi Jones yn ymateb i syniadau dyneiddiol Cynog Dafis. Y cwrteisi cynnes i’w edmygu a’i werthfawrogi OND nid gan ddiwygiad y 15ed a’r 16ed ganrif y mae’r gair olaf. (Ymddiheuriadau am fod yn hwyr yn sylwi ar y rhifyn amrywiol hwn. Diolch, Densil.)

Against the Protestant Gnostics, Philip J. Lee
(OUP, 1987)

Cyfrol academaidd yn dadlau’n fanwl nad carfan hanesyddol bendant yn perthyn i gyfnod penodol oedd y gnosticiaid, ond tuedd ysbrydol sy’n dod i’r golwg ym mhob cenhedlaeth. Mae gnosticiaeth gyfoes yn amlwg yn America mewn celloedd o gredinwyr sy’n argyhoeddedig or-bendant am eu cadwedigaeth eu hunain ac yn ‘gwybod’ mewn ffordd sy’n eu dyrchafu’n uwch na’u cyfoedion

A Childhood in a Welsh Mining Valley, Vivian Jones
(Lolfa; £9.99; ISBN: 978 1 78461 375 4)

Cyfrol fywiog, ddiddorol gan Lywydd Cristnogaeth21 i egluro i’w wyrion natur y graig y naddwyd eu tad-cu ohoni. Bydd yn ddefnyddiol i’r un pwrpas i lawer o ddarllenwyr o froydd tebyg.

Dim sentimentaliaeth ond syndod at y newid sydd wedi dod i ardaloedd fel Cwmaman a’r Garnant ers y 30au a’r 40au. Mae’n ddisgrifiad o ffordd o fyw sydd sy’n peri i rywun sylweddoli ei odrwydd, ei gryfder, ei gulni, ei lwyddiant a’i ddiflanedigrwydd. Apologia a drych.

David Jones – Engraver, Soldier, Painter, Poet,
Thomas Dilworth
(Jonathan Cape; £25; ISBN 9780224044608)

Cofiant disglair i artist a werthfawrogodd yr etifeddiaeth Gymraeg yn daer. Mae’n llawn straeon dwys a doniol ac yn anogaeth gref i fynd i’r afael â swmp o waith llenyddol. Os yw’r enw a’r gwaith yn ddieithr, mwynhewch y bywgraffiad, ac yna mentro ar In Parentheses, y gerdd odidocaf a ddaeth allan o’r Rhyfel Byd Cyntaf. Mae’r cerddi byrion yn The Sleeping Lord yn fan da i ddechrau, a’r gerdd ‘A, a, a, Domine Deus’ yn ochenaid lafar o hiraeth fydd yn apelio at bobl Cristnogaeth21 – ‘it is easy to miss Him at the turn of a civilization’.

SUL Y DRINDOD
– achos penbleth neu ryfeddod?

gan
Enid Morgan

Ar 10 Mehefin, y Sul cyntaf ar ôl y Pentecost (ac eleni’r Sul sy’n dilyn yr Etholiad Cyffredinol ar ddydd Iau, 8fed), y mae, yn ôl traddodiad y flwyddyn eglwysig, yn binacl y flwyddyn. O’r Adfent tan y Sul y Drindod y mae’r darlleniadau yn seiliedig ar hanes bywyd Iesu. Mae’r Suliau ar ôl Sul y Drindod, am weddill y flwyddyn, yn troi ar ei ddysgeidiaeth.

Un o rinweddau’r flwyddyn eglwysig yw ei bod yn rhoi ar bregethwyr a chynulleidfaoedd y ddyletswydd o edrych ar rychwant eang y ffydd, ac nid yn unig eich hoff ddarnau, beth bynnag yw’r rheiny! A chan fod nifer helaeth o ddarllenwyr Agora o gefndir capel, dichon y bydd amryw ohonoch yn rolio’ch llygaid neu’n codi’ch sgwyddau. Pa ots? meddwch. Ond bu i rywun rywdro ddannod i mi nad oedd rhai o bobl Cristnogaeth21 ‘hyd yn oed’ yn credu yn y Drindod, ac er i hynny fod yn dreth ar amynedd ambell un fe garwn yn y rhifyn hwn o Agora geisio amlinellu ffordd o ystyried yr athrawiaeth fel bendith gyfoethog  yn hytrach na dryswch ac achos penbleth.

Yn yr hen Lyfr Gweddi, ar y Sul hwn gorchmynnid adrodd credo Athanasiws gyda’i fygythion ar y sawl na chredai. Adroddai’r hen Archesgob Glyn Simon, mewn stori yn ei erbyn ei hun, ei fod un tro (pan oedd yn ifanc) wedi gofyn i oedolyn mewn gwasanaeth bedydd esgob sut yr oedd yn deall yr athrawiaeth am y Drindod.

Fel y digwyddai, roedd atal dweud ar yr ymgeisydd druan ond gwnaeth ei orau dair gwaith i ynganu’r geiriau Tri yn Un ac Un yn Dri. ‘Fedra i mo dy ddeall di,’ meddai’r Esgob. Yn sydyn, ddiamynedd o huawdl, meddai’r ymgeisydd ar ruthr: ‘Dy’ch chi ddim fod i’w ddeall e, dirgelwch yw e!’

Gyda hynny o wamalu, dyma ddwy erthygl yn ‘agor y mater’ o ddwy ongl wahanol, a hynny heb anghytuno.

‘Nawr ’te, Mam-gu,’ meddai fy wŷr hynaf wrthyf yn 23 oed, ‘beth yw’r busnes yma am Drindod?’

Dawn Hutchinson

Mae’r disgrifiad o bregeth Paul i bobl Athen yn yr Agora yn rhoi cyfle i ni ystyried gweledigaeth o Dduw sydd gan amlaf heb gael sylw gan Gristnogaeth draddodiadol. Er bod toreth o athrawiaethau am y Drindod, diystyrwyd y traddodiad cyfoethog o banentheistiaeth  sy’n gyforiog yn y llên gyfriniol. I’r rheini ohonom sy’n ceisio cyfuno’r hyn a ddysgwn am realiti’r bydysawd â’r UN sy’n gorwedd yng nghalon realiti, mae panentheistiaeth yn darparu ffordd o siarad am Dduw sy’n symud y tu hwnt i gysyniadau am bersonoli’r Duwdod tuag at ymwybyddiaeth ddyfnach o bresenoldeb Duw ym mhob peth, ynghyd â’r sicrwydd fod popeth yn Nuw.

Well i mi ddechrau drwy egluro’r syniad sy’n datblygu yn pan-en-theistiaeth. Ceir y term yng ngwaith Hegel, y diwinydd proses Whithead ac yn ddiweddarach yng ngwaith Moltmann, Mathew Fox, Philip Clayton a Marcus Borg.

Mae’r gair yn cynnwys tri gair Groeg: pan = popeth, en = yn, theos = duw. Nid yw panentheistiaeth (yn wahanol i bantheistiaeth) yn dod i ben gyda’r syniad fod Duw ym mhobpeth, ond yn mynd ymlaen i gynnig mai popeth yw Duw. Mae Duw yn y cread a Duw y tu hwnt iddo; a Duw yn fwy na chyfanswm y cread. Ond ni ellir gwahanu’r cread oddi wrth Dduw. Mae Duw yn anadlu (yn pneuma, yn ruah) ynom, trwom a thu hwnt i ni.

Gall y term panentheistiaeth fod yn gymorth i Gristnogion yn yr unfed ganrif ar hugain, yn benodol i’r rheini ohonom sy’n ymdrechu i fynegi ein ffydd yng ngoleuni’r hyn rydyn ni’n ei ddysgu am y cread nawr. Mae’r tu hwnt o ddefnyddiol i’r rhai y mae ynddynt wrogaeth ddofn at y cread ac sy’n chwilio am ffyrdd o fyw mewn cytgord â’r cread drwy gamu’n ysgafn ar y ddaear.

Mae’r cysyniad o banentheistiaeth yn un sy’n bod mewn sawl ffydd ac yn darparu ffordd gyffredin o drafod y Creawdwr gyda’n gilydd. Ond, fel ein geiriau i gyd, nid yw’r gair yn llwyddo i ddal cyflawnder natur y Dwyfol. Offeryn yn unig ydyw i’n cynorthwyo i feddwl y tu hwnt i’r delwau a grëwyd gennym i fod yn wrthrychau ein haddoli.

Mynnodd Paul yr Apostol mai ‘yn Nuw yr ydym yn byw, yn symud ac yn bod’. Ac wrth i ninnau syllu i eithafoedd y nefoedd, gwelwn stori newydd amdanom ni ein hunain sy’n tyfu’n gyson. Fel yr oedd Paul yn ymdrechu i ddarganfod ffyrdd o fynegi natur y Dwyfol i’w gydoeswyr, mae Cristnogion ym mhob oes yn dal ati i geisio darganfod ffyrdd o fynegi natur y Dwyfol i bob cenhedlaeth newydd. Nid troi ein cefn ar ddoethineb a gynigiwyd gan rai a aeth o’n blaenau ydyn ni. Ond allwn ni ddim cau ein llygaid i’r doethineb sy’n cael ei ddatguddio i ni yma nawr, yn ein hamser a’n hoes yng nghymun y saint. Pryd bynnag y ceisiwn fynegi beth yw Duw, mae iaith yn ein gadael ni i lawr.

Gan amlaf, mae’r eglwys fel sefydliad wedi diffinio Duw mewn geiriau ac yn disgwyl i aelodau’r sefydliad gyffesu eu teyrngarwch i’r geiriau hynny. Mae llawer o’r geiriau a ddefnyddiwyd gan y sefydliad i ddisgrifio Duw yn llunio delwedd o Fod uwchnaturiol, lan  ac allan yn fanna, sy’n gyfrifol am y creu ac o dro i dro yn ymyrryd yn y ffordd y mae’n gweithio. Wrth i ni ddal ati i ddysgu mwy a mwy am anferthedd y cread, mewn amser a gofod, mae ein geiriau traddodiadol am Dduw yn ymddangos yn gynyddol bitw. Tra bydd rhai’n ymateb i’r wybodaeth gynyddol am Dduw drwy geisio gwneud i’n syniadau am Dduw ffitio i’r blychau bach caeth a luniwyd gan ein cyd-deidiau, mae rhai’n ceisio dod o hyd i ffyrdd o sôn am ‘greawdwr popeth sydd, neu a fu neu a fydd am byth’. Maen ein hymdrechion weithiau mor garbwl a chyfyngedig â’r hen ymdrechion, ond weithiau mae rhywun tebyg i Tillich yn anadlu bywyd newydd i syniadau ein cyn-deidiau a’r Duw ‘yr ydym yn byw, yn symud ac yn bod ynddo’, ac yn dod yn nychymyg Tillich yn ‘sail ein bodolaeth’.

Mae ystyried y bydysawd a’r lluniau cwbl ryfeddol o’r gofod, y sêr a’r planedau yn ffordd ardderchog o agor ein meddyliau ni a meddyliau pobl ifanc i ymaflyd yn y cwestiynau sylfaenol: ‘Pwy ydw i? O ble y des i? Pam ydw i yma? I ble rydw i’n mynd?’ Gall eu hymateb fod yn ysbrydoliaeth i ni’r rhai hŷn.

A dyma weddi o fendith wedi’i haddasu o waith John Spong:

Duw yw ffynhonnell bywyd, felly addolwch Dduw drwy fyw.

Duw yw ffynhonnell cariad, felly addolwch Dduw drwy garu.

Duw yw sail ein bod, felly addolwch Dduw

drwy ymgryfhau i fod yn fwy dynol

gan ymgnawdoli’r Dwyfol.

Ymuno yn y Ddawns
gan
Enid Morgan

‘Y Drindod’ neu ‘Lletygarwch Abraham’ gan Andrei Rublev (15 ganrif)

Roedd gwneuthurwyr eiconau Eglwys y Dwyrain yn manteisio o allu gwneud cysyniadau’n weladwy. Yn wahanol i dadau’r eglwys, doedden nhw ddim wedi’u cyfyngu i eiriau. Gwelent yn stori Abraham (Genesis 18:1–15) ragfynegiad ffigurol o ddirgelwch hanfod Duw, na ellid fel arall ei ddeall. Ac fel wrth ddehongli geiriau’r Hen Destament, roedden nhw’n dirnad/deall/dehongli ar sawl gwastad neu haen. Po uchaf a symlaf fyddai lefel y stori, yr ail fyddai’r foesol, a’r drydedd yr ysbrydol – a gellid amlhau’r haenau yn ôl cyfoeth y manylion yn y stori. Yn y traddodiad eiconau, sy’n gallu edrych yn dra dieithr i lygaid y Gorllewin, mae’r haenau sy’n cael eu holrhain yn dynodi cymeriadau, stori, cefndir, lliwiau a strwythur y llun.

Felly, nid eglurhad rwy’n ei gynnig yma, ond rhyw fath o syn-fyfyrdod gwerthfawrogol ar Letygarwch Abraham, yr eicon gan Andrei Rublev, Rwsiad a mynach a ‘ysgrifennai’ ei eiconau yn ystod y bymthegfed ganrif ac a chwiliai am dangnefedd Duw ymhlith digwyddiadau gwaedlyd ei oes.

Darlun sydd yma yn dangos tri ‘angel’ yn eistedd wrth fwrdd. Ar y bwrdd mae cwpan ac ynddo ben llo. Yn y cefndir mae yna dŷ a choeden – derwen Mamre – a mynydd Moreia. Mae cyrff yr ‘angylion’ wedi’u gosod i lunio cylch cyflawn sy’n cyfleu eu hundod. Mae’r angel yn y canol a’r goeden uwch ei ben yn dynodi linell fertigol, ac mae’r angel yn y canol a’r un ar y chwith yn bendithio’r cwpan â’u llaw dde. Dywed Genesis 18 fod y patriarch Abraham yn eistedd wrth ei babell yng ngwres y dydd wrth y dderwen a bod tri dyn yn sefyll o’i flaen. Yn y bennod ddilynol angylion ydyn nhw. Mae Abraham yn eu croesawu, ac yn gorchymyn i Sara a’r gwas bach ddarparu’r llo; mae’n gosod y cwbl o’u blaen gan ddisgwyl wrthynt dan y goeden, heb eistedd wrth y bwrdd ei hun. Dyma pryd y mae’r Arglwydd (o ble daeth E?) yn dweud y byddai Sara’n esgor ar fab – a hithau’n chwerthin yn y babell.

Y peth od am y dweud yw fod y tri ymwelydd yn siarad fel Un, a hwnnw’n cael ei ddisgrifio fel ‘yr Arglwydd’; hyn yn ddiau sy’n gyfrifol am y dehongliad. Nid oedd yn bosibl i’r Duw goruchaf ymddangos i neb ond drwy’r triwyr/negeseuwyr hyn. Trwyddynt mae’r Arglwydd yn rhoi addewid i Abraham.

Dyna’r llun syml, heb lawer o’r manylion a geir yn yr Hen Destament. Beth sydd yma yw dehongliad, o safbwynt y Testament Newydd, o’r hyn oedd natur y digwyddiad a natur yr Un oedd yn cyfathrebu ag Abraham. Profiad Abraham o Dduw yn cyfathrebu yw’r ‘darlun’.

Dyma un dehongliad o’r symboliaeth. Yr angel ar y chwith sy’n cynrychioli Duw Dad. Ef mewn gwisg dryloyw sy’n bendithio’r cwpan ac fel petai’n estyn y cwpan i’r angel nesaf. Awgrymir mai Iesu yw’r angel yn y canol, sydd, fel petai, yng ngeiriau Gethsemane, yn derbyn cwpan ac yn yfed ohono. Y tu cefn i’r tri mae symbolau pellach. Awgrymir bod tŷ Abraham yn cynrychioli ewyllys Duw; y goeden yn bren y bywyd, sy’n ein hatgoffa o bren y groes; a’r mynydd yn cynyrchioli’r esgyniad ysbrydol a ddaw i’r ddynoliaeth drwy’r Ysbryd Glân. Mae undod y tri hefyd yn cyfleu cariad yn cael ei rannu ‘er mwyn iddynt fod yn Un’ (Ioan 17:21). Mae symboliaeth bellach yn y lliwiau: y brown yn cynrychioli’r daearol, y glas yn awgrymu dwyfoldeb, a’r gwyrdd yn cynrychioli bywyd yn tarddu yn ei holl ffrwythlondeb. Mae’r berthynas rhwng y tri yn berthynas sy’n gariad a chyd-ddealltwriaeth perffaith; mae’r naill yn derbyn sylw ac yn rhoi sylw i’w gilydd yn llif tangnefeddus.

Un peth olaf i oglais y dychymyg. Ar ganol blaen y bwrdd/allor mae amlinelliad hirsgwar, a chlywais ddau ddehongliad ohono. Dan bob allor ddwyreiniol ceir crair o sant neu ferthyr, sy’n uniaethu rhodd bywyd y sant â rhodd Iesu o’i fywyd. Amcan yr amlinelliad hirsgwar yw ein hatgoffa o’r hunan-berth sydd wrth galon y ffydd. Ond mae ail ddehongliad posibl. Dywedir bod arbenigwyr wedi sylwi bod glud wedi bod ar yr hirsgwar, ac mai’r amcan oedd gosod drych yno. Byddai’r un a syllai – chi neu fi – yn ei weld ei hunan yn y drych. Buasai hynny’n hynod anghyffredin mewn eicon, wrth gwrs. Ond y gwir yw fod bwlch yr ochr yma, ein hochr ni o’r llun. A bod y bwlch yno er mwyn i ni gamu i mewn i’r llun ac ymuno yn ‘nawns y Drindod’ yn y cylch perffaith o gariad, bywiogrwydd a thangnefedd.

Digon i fyfyrio arno.

YMATEB: Os hoffech chi ymateb i’r erthygl hon, cliciwch YMA i adael sylw.